Glaasje teflon tappen: PFAS duiken op in onze drinkwaterbronnen

Het is ‘twee voor twaalf’ voor de 221 locaties waar in Nederland drinkwater wordt gewonnen. Dat zei Vewin, belangenbehartiger van de Nederlandse drinkwaterbedrijven, in september vorig jaar. Aanleiding: een rapport van onderzoeksbureau KWR. Drinkwaterbedrijven moeten steeds meer moeite doen om de kwaliteit van het drinkwater te waarborgen, luidde de alarmerende boodschap. Dat is tegen de Europese afspraken in, waarbij het de bedoeling is om het water zo schoon te houden dat er juist minder zuivering nodig is. Door medicijnresten, pesticiden en nieuwe chemische stoffen worden onze bronnen eerder vuiler dan schoner. ‘Als verbetering uitblijft, zal het produceren van drinkwater in komende jaren een steeds grotere zuiveringsinspanning vergen,’ schrijft KWR. Dat betekent hogere zuiveringskosten, die zich vertalen in duurder drinkwater voor de consument.

Onderdeel van het probleem zijn de toxische PFAS, die in Nederland in het grond- en oppervlaktewater aanwezig zijn, ook in drinkwaterbronnen. Zij zijn onderdeel van de groep nieuwe schadelijke stoffen, waarvoor nieuwe – en dure – zuiveringstechnieken moeten worden ontwikkeld. 

Vewin vreest daarom voor een ‘waterwedloop’: ‘Drinkwaterbedrijven en waterschappen moeten nieuwe stoffen zuiveren, passen hun technieken erop aan, dan krijg je weer andere stoffen, en moet je weer je zuivering gaan aanpassen. Dat is geen houdbare situatie.’ 

Ook drinkwaterbedrijven maken zich zorgen over nieuwe stoffen als PFAS en voor de effecten van die stoffen op de lange termijn. Een van de eigenschappen van deze categorie stoffen is dat ze zeer stabiel zijn en bijna niet afbreken. Dat blijkt uit een enquête die Follow the Money voor dit onderzoek heeft uitgezet onder alle drinkwaterbedrijven. Ze willen idealiter dat álle lozingen van PFAS stoppen. ‘Wat er niet in gaat, hoeft er ook niet uit,’ is het mantra. Maar dat is nog geen realiteit, en een deel van het kwaad is al geschied.

Meer persistente stoffen

Tijdens een PFAS-informatiemarkt begin november in Utrecht, georganiseerd door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, legt de GGD uit hoe PFAS ons lichaam binnen kunnen komen. ‘De belangrijkste routes van blootstelling zijn inslikken van gronddeeltjes, consumptie van gewassen en gebruik van grondwater voor drinkwater,’ staat op een A4’tje getypt dat tegen een informatiepaneel plakt. Drinkwater blijkt dus een belangrijke bron voor de PFAS in ons lichaam.

De chemische stoffen kunnen in het drinkwater terechtkomen via twee wegen: door uitloging in grondwater, of uit de lucht via regen, die neerslaat op het oppervlaktewater. De meeste PFAS bevinden zich in het oppervlaktewater, aangezien er voor grondwater nog enkele natuurlijke filterlagen de stoffen tegenhouden. De PFAS zijn afkomstig van meerdere bronnen (producenten en verwerkende industrie), zowel in binnen- als buitenland.

Drinkwater blijkt een belangrijke bron voor de PFAS in ons lichaam

Uit de enquête die Follow the Money heeft afgenomen bij de tien Nederlandse drinkwaterbedrijven (waarvan alle tien ons van antwoord hebben voorzien), blijkt dat er wel PFAS in ons drinkwater zitten, maar dat de concentraties vooralsnog ruim onder de huidige Nederlandse richtwaardes blijven. In Limburg bijvoorbeeld, zit volgens Waterleiding Maatschappij Limburg gemiddeld 2,3 nanogram PFOA per liter in het drinkwater na de zuivering. Dat is ver onder de ‘indicatieve drinkwaterrichtwaarde voor PFOA’ van 87,5 ng/L, zoals afgeleid door het RIVM.

De belangrijkste bron van PFOA in Nederland was DuPont in Dordrecht, dat de stof tot 2012 gebruikte voor de productie van teflon. Zo kwam PFOA terecht in de anti-aanbaklaag van onder meer tefalpannen, bakpapier, cupcakes, pizzadozen en waterafstotende kleding. Ook al is het gebruik van PFOA in Nederland gestaakt, vrezen enkele drinkwaterbedrijven dat ze desondanks te maken krijgen met steeds meer vergelijkbare persistente fluorkoolstofverbindingen en dat de concentraties ervan toenemen. Zo ook Grondwaterbedrijf Groningen: ‘Voor de langere termijn maken we ons zorgen over de mobiel persistente stoffen, zoals PFAS. Ze breken niet af, dus komen de generaties na ons wellicht uiteindelijk ermee in aanraking via ons drinkwater.’

Om die reden daagde Oasen, het Zuid-Hollandse drinkwaterbedrijf, Chemours en de provincie Zuid-Holland in 2017 al voor de rechter. Het Amerikaanse Chemours had in 2015 de chemie-activiteiten van DuPont overgenomen. Het bedrijf prodcueert nog steeds teflon in Dordrecht, maar na 2012 werd PFOA vervangen door zogeheten GenX-stoffen. Van die stoffen stoot het chemiebedrijf een deel vergund uit in de omgeving, waardoor ze ook in het wingebied van Oasen belanden.

Het doel van de rechtszaak was een stop af te dwingen op de uitstoot van GenX-stoffen door Chemours. Het drinkwaterbedrijf verloor, maar is toch niet ontevreden met het resultaat. ‘We vinden het onwenselijk dat dit soort stoffen in het milieu terechtkomen,’ zegt een woordvoerder van Oasen. ‘Op dit onderwerp hebben we daarom de laatste jaren veel actie gevoerd, onder andere met een rechtszaak, wat er uiteindelijk toe heeft geleid dat de vergunning van deze fabriek is teruggebracht naar een minimale hoeveelheid uitstoot van – in dit geval – GenX.’

Verrast door PFAS 

Dat er PFAS in hun wingebied voorkwamen, was voor sommige drinkwaterbedrijven gek genoeg een verrassing. Zo werd waterbedrijf Evides in 2017 volgens de woordvoerder plotseling geconfronteerd met de aanwezigheid van GenX-stoffen ‘in de Maas, bij het innamepunt van de Biesboschbekkens’. ‘Deze waren bij eerdere steekproeven op dit punt niet aangetroffen. Uit onderzoek bleek dat de stoffen afkomstig waren van een onbekende, niet vergunde lozing stroomopwaarts. De overheid greep in, zodat de lozing stopte,’ aldus de woordvoerder. ‘Bronbescherming moet wat ons betreft hoog op de agenda van de politiek, het bedrijfsleven en de consument. Zo pleiten we er onder andere voor dat lozers een overzicht delen welk – al dan niet gezuiverd – afvalwater zij lozen op het oppervlaktewater, zodat wij inzicht krijgen in die stoffen.’ 

Dat overzicht hebben de drinkwaterbedrijven op dit moment nog niet. ‘Er is geen natuurlijke communicatielijn tussen industrie en drinkwaterbedrijven,’ zegt een woordvoerder van drinkwaterbedrijf Dunea (westelijk deel van Zuid-Holland). ‘De industrie richt zich tot de vergunningverlener en die richt zich tot de waterbeheerder.’ Ook Dunea werd enkele malen opgeschrikt door PFAS in de drinkwaterbronnen. ‘In 2008 werden PFOS en PFOA gemeten in onze bron, de Afgedamde Maas. Het ging om zeer lage concentraties, vervuilingsbron onbekend. Bij een dergelijke piek zonder signaal vooraf moet je sneller handelen. In 2017 verraste het ons dat we GenX maten, want de op dat moment enige bekende vervuilingsbron Chemours ligt stroomafwaarts. We hebben de overheid toen gevraagd op zoek te gaan naar een tweede vervuilingsbron. Die werd gevonden en gestopt.’ Het ging om een bedrijf uit Helmond, dat zichzelf eerder had gemeld bij het waterschap.

‘Als je dan toch loost, zorg dan dat heel duidelijk is wat je loost en dat het drinkwaterbedrijf dat heel goed weet’

De woordvoerder van Dunea zegt dat de drinkwaterbedrijven wel steeds vaker ‘een toetsende rol’ krijgen in het communicatieproces tussen industrie en vergunningverlener. Vewin beaamt dat: ‘Het ministerie heeft een structurele aanpak van opkomende stoffen opgezet. Een van de acties die daar in past is dat het Handboek Immissietoets is aangepast, dat wordt gebruikt door vergunningverleners. Dit handboek verduidelijkt hoe een vergunningverlener rekening moet houden met de mogelijke effecten van een lozing op de kwaliteit van drinkwaterbronnen. Nieuw is dat er expliciet wordt gezegd dat een lozer het drinkwaterbedrijf op de hoogte moet brengen van de samenstelling van de lozing als er een risico voor een winning kan zijn.’ Dat klinkt allemaal logisch, maar gebeurt volgens Vewin tot nu toe nog te weinig. 

Het liefst ziet de sector natuurlijk dat er helemaal geen stoffen geloosd worden. ‘Dat is altijd het uitgangspunt, maar dat is natuurlijk niet realistisch, dus daarom pleiten we ervoor: als je dan toch loost, zorg dan dat heel duidelijk is wat je loost, dat het drinkwaterbedrijf waar je mee te maken kan hebben dat heel goed weet, en dat de lozing binnen bepaalde normen valt, zodat de risico’s voor drinkwaterbronnen zo klein mogelijk zijn, en er uiteraard geen kwaliteitsnormen worden overschreden.’

Normen ‘moeten een factor honderd’ strenger

De gereguleerde PFAS vallen in Nederland onder de zogenoemde ‘drinkwaterrichtwaarden’ van het RIVM. Dat instituut leidde in 2017 een landelijke meetcampagne naar FRD-903 (een van de GenX-stoffen) in drinkwater en drinkwaterwinningen in Nederland. De aanleiding hiertoe was dat deze stof in enkele monsters drinkwater was gevonden. Uit de meetcampagne van het RIVM kwam naar voren dat de waarde soms verhoogd was, er zijn op een paar plekken uitzonderlijke concentraties gevonden van 11 ng/L (nanogram per liter) en 30 ng/L. Dat is nog steeds onder de drinkwaterrichtwaarde voor GenX van 150 ng/L. Voor PFOA is de  richtwaarde 87,5 ng/l, die is in het verleden waarschijnlijk wel overschreden. RIVM:

‘In het verleden hebben lozingen door DuPont/Chemours geleid tot verhoogde concentraties van PFOA in (oever)grondwater in die regio, waarvan drinkwater gemaakt wordt. Naar verwachting zijn de concentraties PFOA in (oever)grondwater het hoogst geweest in de periode 2000-2010. In een reconstructie zijn waarden tussen de 66 en 220 ng/L berekend voor die periode. Omdat PFOA tijdens drinkwaterproductie slecht wordt verwijderd, heeft drinkwater dat hiervan gemaakt is naar verwachting ook verhoogde waardes gehad, boven de huidige Nederlandse drinkwaterrichtwaarde. De huidige waarde van het (oever)grondwater is inmiddels gedaald naar circa 30 ng/L. Dit komt doordat PFOA-lozingen inmiddels zijn gestopt.’ 

Op dit moment liggen de concentraties dus weer verder onder de norm. Maar de normen voor dit type stoffen zijn bepaald niet in steen gebeiteld. De normen liggen in Nederland hoger dan in bijvoorbeeld Denemarken en de Verenigde Staten, ondanks dat het om dezelfde stoffen en gezondheidsrisico’s gaat. Volgens het RIVM heeft dat te maken met een technische discussie over de onderbouwing van die waarde, waar Follow the Money eerder ook al over schreef. In de VS mag iedere staat eigen normen voorstellen. Zo stelt New York de strengste normen voor: de hoeveelheid aan PFOA en PFOS mag maximaal 10 ng/L zijn. De staat Rhode Island hanteert voorlopig nog de norm die de EPA voorstelt: 70 ng/L voor PFOS en PFOA. Het Department of Health van de staat heeft ook veiligheidsvoorschriften op haar website staan voor inwoners met te veel PFAS in hun drinkwater:

1) DO NOT boil your water. Boiling water will concentrate these chemicals.

2) Reduce your risk of exposure to these chemicals by using bottled water or other licensed drinking water that has been tested for these chemicals or that uses a treatment that removes these chemicals (specifically activated carbon or reverse osmosis). Many major bottled water brands use this treatment.

Wat dichter bij huis hanteert Denemarken een maximumwaarde van 100 ng/L voor de som van maar liefst twaalf verschillende PFAS, waaronder PFOS en PFOA. Maar de Deense milieutoxicoloog Philippe Grandjean, hoogleraar in Harvard en de Syddansk Universite en internationaal dé expert op het gebied van PFAS, vindt dat zelfs die norm een factor honderd keer te hoog is. Fluorkoolstofverbindingen hebben volgens hem sneller een effect op de gezondheid dan nu wordt aangenomen. ‘Je kunt betogen dat kleine veranderingen in cholesterol of in vaccinrespons geen bijwerkingen zijn, maar het zijn in ieder geval voorspellers van bijwerkingen. Het onderzoek op dit gebied is pas recent gegroeid. Daarom lijkt het gepast om te handelen op basis van wat we nu weten. Daarbij moeten we rekening houden met het feit dat PFAS-producenten tientallen jaren bewijs van gezondheidsrisico’s verborgen hielden. Daardoor heeft de onderzoeksgemeenschap heel weinig jaren gehad om de nadelige effecten te onderzoeken.’

Voor bijna alle PFAS – behalve PFOA en GenX – zijn in Nederland nog geen officiële drinkwaterrichtwaarden afgeleid. Volgens het RIVM zijn hier een tiental soorten PFAS aangetroffen in het drinkwater. Om de risico’s van die niet-genormeerde stoffen in te schatten, wordt de som van de aangetroffen PFAS afgezet tegen de normen voor PFOA. Drinkwaterbedrijven zijn verplicht om constant nieuwe stoffen en risico’s te onderzoeken. Zo deed het KWR al onderzoek naar twee relatief onbekende soorten PFAS in het oppervlaktewater van Nederland en België, en concludeerde daarna dat de aangetroffen hoeveelheden geen risico vormen voor de gezondheid. De stoffen kunnen met bestaande zuiveringstechnieken grotendeels uit het drinkwater worden gefilterd. 

De vervuiler zuivert, u betaalt

Als PFAS dan toch in een drinkwaterbron terechtkomen, is het nog maar de vraag of ze eruit gehaald kunnen worden. De huidige zuiveringstechnieken van drinkwaterbedrijven – meestal actievekoolzuivering – zijn niet afdoende om alle PFAS uit het water te filteren. 

‘Er zijn mogelijkheden om te zuiveren, maar het blijven gewoon lastige stoffen, waar je nieuwe zuiveringstechnieken op moet toepassen,’ zegt een woordvoerder van Vewin. ‘Die technieken ontwikkelen drinkwaterbedrijven met fikse tegenzin, want een van de doelen die we in Europa hebben gesteld voor water, is nou juist de waterkwaliteit zo te verbeteren dat de inspanning om water te zuiveren omlaag kan.’ 

Alle zuiveringen met deze membraantechniek uitrusten, kost tientallen miljoenen en vele jaren

Een techniek die veel beter werkt om PFAS uit water te filteren, is het zogenoemde reversed osmosis, oftewel membraanzuivering. Die techniek is ontzettend duur en wordt daarom nog niet op grote schaal gebruikt. Belangrijk hierbij is dat de enige klanten van de drinkwaterbedrijven degenen zijn die drinkwater consumeren en dat dus alle kosten van extra zuivering op het bordje van de consument terechtkomen.

Drinkwaterbedrijf Oasen: ‘Op één locatie gebruiken we membraanzuivering, dat zuivert alle PFAS-achtige stoffen eruit. Alle zuiveringen met deze techniek uitrusten, kost echter tientallen miljoenen en vele jaren, ook omdat de huidige zuiveringen nog niet zijn afgeschreven.’

Saillant is dat DuPont, de voorloper van Chemours, die PFAS-vervuiling verspreidde over de wereld, nu volop inzet op deze techniek. ‘As a global leader in innovative water solutions, we are committed to delivering ways to solve water challenges around the world,’ maakt Rose Lee, hoofd van DuPont Safety & Construction wereldkundig via een persbericht. Daarin kondigt DuPont aan dat het Desalitech Ltd. overneemt, ‘a closed circuit reverse osmosis (CCRO) company’. De vervuiler gaat nu dus veel geld verdienen met het zuiveren van water.

De kraan dichtdraaien voor PFAS

Minister van Milieu en Wonen Stientje van Veldhoven heeft onlangs aangekondigd dat Nederland de duizenden soorten PFAS in Europa helemaal wil verbieden. Van Veldhoven (staat te lezen op de website van de rijksoverheid): ‘Ik vind dat we de kraan voor PFAS moeten dichtdraaien. Het teflonlaagje is misschien handig in een pan, tegelijkertijd breken deze stoffen nooit meer af in ons milieu en kunnen ze schadelijk zijn voor onze gezondheid. PFAS komt nog iedere dag aan alle kanten ons land binnen. We kunnen dit niet in ons eentje oplossen en moeten het probleem aan de voorkant in heel Europa aanpakken. Zodat PFAS überhaupt niet meer gebruikt en uitgestoten wordt.’ In het voorstel wordt Nederland gesteund door Denemarken, Zweden, Luxemburg, België, Oostenrijk, Italië, Frankrijk en nog enkele andere landen. Het wordt echter een lastig en langdurig proces om dat verbod in te kunnen voeren, beschrijft Het Financieele Dagblad.

Daarnaast komt in de nieuwe Europese Drinkwaterrichtlijn een norm voor de som van verschillende PFAS, aldus het RIVM. Er ligt een voorstel van de lidstaten om voor de som van twintig PFAS die het grootste risico vormen, een limiet van 100 ng/L in te voeren. Dat voorstel moet echter nog wel door het Europees Parlement worden goedgekeurd. Lidstaten die voor bepaalde afzonderlijke PFAS al strengere limieten/richtwaarden hebben, bijvoorbeeld Nederland met 87,5 ng/L voor PFOA, mogen die houden.

Vereniging van drinkwaterbedrijven Vewin ziet het mogelijke uitfaseren van deze stoffen op grote schaal als een positieve ontwikkeling. Maar dat lost volgens de vereniging de kern van het probleem niet op. ‘Om te voorkomen dat deze exercitie elke keer weer gedaan moet worden voor iedere nieuwe risicovolle stof, is het wat ons betreft veel effectiever om een goede aanpak te ontwikkelen voor alle opkomende stoffen, niet alleen op nationaal, maar zeker ook op Europees niveau.’