Medewerkers van De Hoenderloo Groep bieden pakketjes aan Marian Draaisma (woordvoerder Pluryn) aan, als symbool voor de 200 kinderen die straks als ‘postpakketten’ door het land worden verstuurd.
© ANP / Marcel Krijgsman

Jeugdzorg in het rood

De gemeenten zouden jeugdzorg goedkoper en beter regelen. Het tegenovergestelde is gebeurd. Wat ging er mis? Lees meer

Eén op de tien Nederlandse kinderen ontvangt een vorm van jeugdzorg: een onwaarschijnlijk hoog aantal. Vijf jaar geleden kregen gemeenten de taak jeugdzorg dichterbij, efficiënter en uiteindelijk ook goedkoper te regelen. Maar zowel het aantal aanbieders als het aantal kinderen als de uitgaven zijn ontploft. Afgelopen zomer was voor veel gemeenten de maat vol. Ze geven zoveel geld aan jeugdzorg uit, dat zij dit financieel niet meer kunnen bolwerken. Den Haag moet met meer budget over de brug komen, is hun boodschap. Follow the Money onderzoekt of geld wel het probleem is.

13 Artikelen

‘Zwalkend bestuur’ bracht jeugdzorginstelling De Hoenderloo Groep ten val

Zorggroep Pluryn heeft onlangs definitief besloten de Veluwse jeugdzorginstelling De Hoenderloo Groep te sluiten. De ondernemingsraad van Pluryn wijt de ondergang van de instelling aan ‘falend bestuur, slecht management en ad hoc besluitvorming’. Follow the Money legt de teloorgang van dit 170 jaar oude jeugdzorginstituut op de snijtafel, op basis van interne documenten en gesprekken met tal van medewerkers en oud-medewerkers.

Frederique vraagt door

Luister naar de podcast bij dit artikel

Frederique de Jong in gesprek met Eelke van Ark en Margot Smolenaars

Dit stuk in 1 minuut
  • Jeugdzorginstelling De Hoenderloo Groep moet per 1 augustus definitief sluiten, zo maakte moederorganisatie Pluryn op 3 maart bekend. Pluryn stelt dat De Hoenderloo Groep verlies maakt en dat de kwaliteit van zorg bovendien ondermaats is.

  • Follow the Money wist de hand te leggen op een conceptrapport van de Onderwijsinspectie. Daarin staat met zoveel woorden dat de medewerkers juist deden wat ze konden, en dat die matige kwaliteit veroorzaakt wordt door een even matig bestuur. ‘Het bestuur voldoet niet aan de normen die we stellen aan de standaarden voor kwaliteitszorg.’

  • Follow the Money onderzocht hoe dit bestuur binnen twee jaar De Hoenderloo Groep de afgrond in wist te managen.

Lees verder

Op 2 april 2019 zit Annemieke Schoemaker klaar met een klankschaal, in schoolgebouw de Eikenhof in het Veluwse dorp Hoenderloo. Haar publiek, dat bij binnenkomst soms een verbaasde blik op het instrument werpt, bestaat uit medewerkers van jeugdzorginstelling De Hoenderloo Groep. Schoemaker is hun verse interim-manager en heeft vandaag een belangrijke boodschap voor hen. 

Zodra iedereen zit, slaat ze een galmend geluid uit de schaal. De klanken staan symbool voor alle mooie dingen die bij jeugdzorginstelling gebeuren. Maar daar zijn ook wanklanken, zegt ze. ‘Er is onrust en onzekerheid. Niet iedereen werkt lekker.’ De Hoenderloo Groep staat in het rood, vervolgt ze, en niet alleen het management van De Hoenderloo Groep of van moederorganisatie Pluryn, maar alle medewerkers moeten meedenken hoe het tij is te keren. 

De waarschuwing volgt nadat zorggroep Pluryn over 2018 een miljoenenverlies tegemoet ziet. De jaarrekening zal nog maanden op zich laten wachten, maar intern is glashelder dat er grote financiële problemen zijn. In het voorjaar wordt Pluryn zelfs door de banken onder bijzonder beheer gesteld. 

De instelling zit in de reddingsmodus en Annemieke Schoemaker probeert het personeel daarvoor te enthousiasmeren. Dat de alarmklok niet eerder geluid is, vindt ze spijtig. ‘Het ontbrak aan nabijheid. Sorry daarvoor, maar daar gaan we wat aan doen.’

De Ondernemingsraad velde op 3 maart een keihard oordeel over de rol van het bestuur, de raad van toezicht en het management

Hoe dat afloopt, is inmiddels geschiedenis: Pluryn maakte in oktober 2019 een miljoenenverlies bekend en kondigde in december een forse reorganisatie aan, waarbij de stekker uit De Hoenderloo Groep wordt getrokken. De reden daarvoor, aldus het bestuur: de instelling lijdt enorme verliezen en de kwaliteit van zorg is er onder de maat. Het klinkt alsof Pluryn een ongezonde tak van een verder blakende boom kapt, maar wat was de rol van de moederorganisatie zelf, die nog tal van andere jeugdzorglocaties onder beheer heeft? ‘De rot zat vooral in de kop,’ zegt een aantal van de zestien (oud-)medewerkers met wie Follow the Money de afgelopen weken sprak.

De ondernemingsraad van Pluryn bevestigt die lezing, en velde een keihard oordeel over de rol van het bestuur, de raad van toezicht en het management. Op 3 maart bracht de OR advies uit aan bestuurder Karel Verweij; de raad ziet sluiting van De Hoenderloo Groep weliswaar als onvermijdelijk, maar wijst erop dat de rekening voor het jarenlang falend bestuur en toezicht, slecht management en ad hoc besluitvorming nu bij cliënten en medewerkers gelegd wordt [..]. [De OR] ervaart een groot gevoel van onrechtvaardigheid dat niet degenen die verantwoordelijk zijn voor de ontstane situatie de last moeten dragen.’

Hoe werd de 170 jaar oude jeugdzorginstelling in Hoenderloo in enkele jaren de afgrond in gemanaged? Een reconstructie.

Pas actie na ophef

Terug naar april 2019. Over de oorzaak van het diepe financiële dal heeft Rob de Jong, toen nog voorzitter van Pluryns raad van bestuur, wel wat ideeën, legt hij tijdens de klankschaalsessie uit. Hij somt op: de overname in 2016 van het noodlijdende Intermetzo. De bedbezetting van De Hoenderloo Groep, die achterblijft op de begroting, omdat de teams niet compleet zijn. Hoge personeelskosten, door de inhuur van dure krachten vanwege hoog ziekteverzuim. En er is veel energie en geld gestoken in de training suïcidepreventie na drie zelfdodingen van jongeren bij Pluryn, waarvan twee bij De Hoenderloo Groep. 

‘Schofterig,’ vond een medewerker dat achteraf. ‘Want de ondertoon was: het ligt aan jullie, de medewerkers.’ Terwijl het precies andersom is: ‘De Hoenderloo Groep functioneert eerder ondanks de organisatie, niet dankzij,’ zegt hij. ‘En dat is op alle vlakken zo.’ De Jongs opmerking over de suïcidepreventie is zout in de wond. ‘Het bestuur weet dat onze cliënten suïcidaal gedrag kunnen vertonen. Personeel bijscholen hoe zij dit kunnen voorkomen, is noodzaak.’ Maar dat gebeurt niet, zegt deze medewerker: ‘Pas na signalen van buitenaf, van de Inspectie of de media, onderneemt het bestuur actie.’

FTM liet zich rondleiden op het terrein van de Hoenderloo groep. Video: Rinus Bot

De Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie voor de Gezondheidszorg constateerden in april 2017 dat De Hoenderloo Groep haar suïcidepreventiebeleid niet op orde heeft; dit naar aanleiding van de dood van een 14-jarige jongen. ‘De Inspecties hebben gezien dat ondanks dit gebrek aan beleid de medewerkers adequaat hebben gehandeld ten aanzien van de risico’s op suïcide van het kind.’ Tien maanden later, als de Inspectie de dood van een tweede jongere onderzoekt, herhaalt zij dat bij- en nascholing niet werd geboden.

‘Eén van deze cliënten heb ik van dichtbij meegemaakt,’ zegt een medewerker die op de gesloten jeugdzorgafdeling van De Hoenderloo Groep werkt. ‘Alle maatregelen rondom deze jongere zijn in overleg met de psychiater genomen, elk personeelslid wist van deze situatie en welke afspraken er waren. Ik geloof niet dat we deze dood konden voorkomen.’

Pluryns marketingdirecteur Marian Draaisma herhaalt De Jongs klacht publiekelijk:‘Let wel, De Hoenderloo Groep was al geen paradijs en dat is het nog steeds niet,’ zei ze vorige maand tegen De Stentor, en: ‘Er ligt ook een kwalitatieve reden aan de voorgenomen sluiting ten grondslag.’ Een leerkracht reageert: ‘Dat ze het zo op onze kwaliteit gooien, daar heb ik echt last van. Onze zorg is niet slechter dan die van welke andere jeugdzorginstelling dan ook. Dat verhaal krijgen we maar niet de drempel over. Natuurlijk, de Inspectie Jeugdzorg komt niet voor niets langs. Maar we willen verbeteren en zijn daarmee goed op weg, dat schrijft de inspectie ook.’

Daarbij valt met deze groep jongeren, met hun complexe problemen, niet alle ellende te voorkomen. ‘Incidenten en calamiteiten zijn eigen aan jeugdzorg,’ zegt Hans Deten. Hij was tot 2010 directeur zorg bij De Hoenderloo Groep. ‘De kwaliteit van een organisatie kun je afmeten aan hoe zij daarmee omgaat.’ Het raakt Deten dat Pluryn de slechte kwaliteit van zorg opvoert als één van de redenen om De Hoenderloo Groep te sluiten. ‘Want dat gaat over mijn collega’s, in wier competenties ik vertrouwen heb. Hoe kan Pluryn hen daarvoor verantwoordelijk houden? Uit de twee laatste Inspectierapporten blijkt duidelijk dat het gebrek aan bestuurlijke continuïteit een belangrijke factor was.’

Repressie, incidenten en ontslagen

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd onderzocht in 2018 tot twee keer toe het ‘repressieve’ klimaat bij De Hoenderloo Groep. Jongeren kregen bij misdragingen straf, ze mochten niet bewegen, niet praten en niet van hun kamer af. Vrijheidsbeperkende maatregelen als deze stilzitmaatregel zijn soms nodig, maar moeten altijd verantwoord toegepast worden: de Jeugdwet stelt hier duidelijke eisen aan. Bij De Hoenderloo Groep was een gesloten cultuur ontstaan, constateerde de Inspectie, waarbij signalen over het leefklimaat niet werden gedeeld.  

Binnen De Hoenderloo Groep deden zich incidenten voor waarbij medewerkers grensoverschrijdend gedrag jegens de jongeren vertoonden. Zo zou een oud-hulpverlener tussen maart 2015 en juni 2017 zelfs drie meisjes tot prostitutie gedwongen hebben: extra wrang omdat zij bij De Hoenderloo Groep waren beland nadat zij slachtoffer werden van een loverboy. De rechtbank achtte de aanklachten niet bewezen en sprak deze oud-hulpverlener in juli 2019 vrij.

Medewerkers zeggen tegen Follow the Money dat sommige maatregelen, die als repressief gelden, juist bedoeld zijn om de jongeren te beschermen. ‘Als een meisje bij ons zit vanwege loverboyproblematiek, dan monitoren wij haar socialmediagebruik,’ zegt een medewerker. ‘En we controleren de urine van jongeren die aan de drugs zijn.’

Het inspectierapport van maart 2019 kreeg de naam Gezond vertrouwen. De Inspectie beschrijft daarin dat De Hoenderloo Groep afscheid nam van ongeveer dertig managers en medewerkers, ‘veelal vanwege repressief handelen of niet goed functioneren, of omdat ze onvoldoende mee konden of wilden in de nieuwe koers van DHG.’ Binnen De Hoenderloo Groep zijn de meningen over dit ontslag verdeeld. Sommigen vinden dat dit het beste is dat de afgelopen tien jaar is gebeurd. Anderen benadrukken dat deze ontslagen bepaald niet netjes zijn verlopen is en de chaos daarna alleen maar toenam, ook vanwege de vele invalkrachten en de talloze wisselingen in het management. 

Ook de Inspectie ziet die vele invalkrachten als probleem. Tevens herhaalt zij dat het bestuur het personeel in staat moet stellen zich bij te scholen. ‘De Inspectie verwacht dat DHG haar medewerkers ondersteunt en equipeert om passend te handelen.’ Op basis van het verbeterplan, dat de Inspectie ‘volledig en realistisch’ vindt, sprak de Inspectie vertrouwen in de toekomst uit.

Lees verder Inklappen

Bevlogen medewerkers

De Onderwijsinspectie constateerde in februari van dit jaar: ‘Kenmerkend voor de scholen zijn de bevlogenheid en betrokkenheid van de medewerkers bij de leerlingen. Over het algemeen zien we de bereidheid om verder te werken aan kwaliteitsverbetering. Dat is een compliment waard. [..] Tijdens ons onderzoek hebben we gemerkt dat het bestuur een zwalkend beleid voert. Het stelt geen duidelijke eisen aan de kwaliteit van het onderwijs, heeft geen zicht op de kwaliteit van het onderwijs en stuurt de scholen onvoldoende aan. Het bestuur voldoet niet aan de normen die we stellen aan de standaarden voor kwaliteitszorg.’

Ook volgens de OR van Pluryn is zwalkend beleid de wortel van alle problemen. De afgelopen jaren interviewde de OR, blijkens haar advies van 3 maart, verschillende medewerkers en bestudeerde tal van documenten. De conclusie: het management, het bestuur en de raad van toezicht schoten allemaal ernstig tekort en lieten het op cruciale momenten afweten. 

‘Kritiek geven wordt niet gewaardeerd en wordt overruled door de lagen boven je’

De OR trof veel onbegrip en argwaan onder medewerkers aan jegens het management. Medewerkers zeggen dat ze het gevoel hebben al jaren van links naar rechts geslingerd te zijn, spreken van ‘grootheidswaanzin in de top’, merken op dat een hele stoet managers en leidinggevenden langs trekt, om de teams in chaos achter te laten. Ook verwijten ze het bestuur dat het zich doof hield: ‘Kritiek geven wordt niet gewaardeerd en wordt overruled door de lagen boven je,’ en: ‘Waarom zouden we nog zaken melden als er toch niets mee wordt gedaan?’

‘Opvallend goed’

Voor de fusie met Pluryn was De Hoenderloo Groep een flexibele, vakkundige organisatie met veel ruimte voor innovatie, zeggen medewerkers van toen. ‘Niets is perfect, en er viel natuurlijk altijd wel wat te verbeteren,’ zegt een medewerker uit die tijd, ‘maar daar was ruimte voor. Voor het ontwikkelen van innovatieve zorg bijvoorbeeld, maar ook voor feedback en interne kritiek. De lijntjes waren kort.’

In 2011 ging De Hoenderloo Groep samen met Pluryn. Medewerkers begrepen veelal niet wat Pluryn, van oudsher gespecialiseerd in de zorg voor verstandelijk beperkte cliënten, met een jeugdzorginstelling aan moest: jeugdzorg zit Pluryn niet in het bloed. ‘Het voelde meer als een overname dan een fusie,’ zegt een oud-medewerker. Naarmate de organisatie groeide, kreeg het bestuur meer afstand tot de dagelijkse realiteit van De Hoenderloo Groep. ‘Ik heb me wel eens afgevraagd of Pluryn de jeugdzorg ooit wel begrepen heeft,’ zegt een medewerker. ‘De besluitvorming van het bestuur sloeg hier in Hoenderloo soms de plank volledig mis.’

Ook financieel is de jeugdzorginstelling tot en met 2017 gezond. Zowel de school als de zorgtak maken steevast winst

Hoenderloo houdt zich aanvankelijk goed staande. De Inspectie meldde in 2014 dat de geleverde zorg ruim voldoende is, staat in het OR advies: ‘“Opvallend goed” ervaarde de Inspectie de manier waarop alle medewerkers van jeugdzorg plus bijdragen aan het vormgeven van een goed basisklimaat op groepen en terreinen. Jongeren die ze spraken voelden zich veilig op het terrein. [..] Het leefklimaatonderzoek van 2013 tot en met 2018 laat een stabiele, zelfs licht stijgende lijn zien.’ Ook financieel is de jeugdzorginstelling tot en met 2017 gezond. Zowel de school als de zorgtak maken steevast winst, al is er in 2016 een dip te zien.

In 2016 neemt Pluryn het noodlijdende Intermetzo over. Het bestuur haalt zich daarmee een flinke klus op de hals: het is duidelijk dat Intermetzo miljoenen euro aan subsidie nodig heeft om geen verlies te lijde. Wil Intermetzo in 2018 financieel gezond zijn, dan is een ingrijpende reorganisatie nodig. Maar Pluryn lijkt op dat vlak niet veel te ondernemen. Intussen doet de schaalvergroting zich voelen. ‘De Hoenderloo Groep was een scheepje,’ karakteriseert een oud-medewerker, ‘dat door fusies en overnames een groot schip werd, en uiteindelijk een enorme tanker die nauwelijks meer te sturen viel.’

Pluryns bestuursvoorzitter, Rob de Jong, is echter absoluut niet van plan het roer steviger in handen te nemen. Hij is onder indruk geraakt van de filosofie van zelfsturing, die in die periode bij wel meer zorgorganisaties in de mode is. Het succes van thuiszorgorganisatie Buurtzorg, dat gestoeld is op zelfsturende teams, dient daarvoor als inspiratie. Ook Pluryn moet een zogeheten TEAL-organisatie worden. Bestuursvoorzitter Rob de Jonge stelt in april 2017 een nieuwe directeur aan, Marlijn Lenselink, die eerder naam maakte met het stimuleren van zelfsturende teams.

Het dorp is vergroeid met De Hoenderloo Groep

Ook in het dorp komt het nieuws over de sluiting hard aan. Hoenderloo en De Hoenderloo Groep zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toen dominee Heldring in 1850 in veenkolonie Hoenderloo een mooi ontwikkelproject zag, was stap één een kerk bouwen en stap twee de plaatselijke onderwijzer vragen om ‘gestoorde jongens’ in de bossen op te vangen. In 1851 ging de ‘stichting Hoenderloo’ open, en zo bestaat het dorp precies één jaar langer dan de instelling. Anno 2020 zijn de banden nog altijd innig. Jongeren schenken eenmaal per week koffie aan ouderen in het buurthuis, ze verzorgen de plantenbakken rondom de lantaarnpalen, organiseren gezamenlijke zomeractiviteiten en onderhouden een museumpje dat de geschiedenis van Hoenderloo en de stichting toont. Van de ruim vierhonderd medewerkers woont een substantieel deel in het dorp. 

Voor huisarts Martin Dieleman betekent het vertrek van De Hoenderloo Groep mogelijk het einde van zijn praktijk. ‘Mijn praktijk is nu eigenlijk al te klein. De huidige norm is 2095 patiënten, ik heb er 1850. Hoenderloo zelf heeft 1550 inwoners, die rest van mijn praktijk bestaat uit de jongeren van de Hoenderloo Groep.’ Als de zorginstelling sluit, kan Dielemans praktijk zichzelf niet meer bedruipen. ‘Voor een van mijn medewerkers moest ik ontslag aanvragen en van een ander kan ik het tijdelijk contract niet verlengen. Dat zijn pijnlijke beslissingen.’ 

Dielemans zorgverzekeraar past tot en met augustus zijn teruglopende inkomsten bij. ‘De inzet is om te blijven bestaan, want Hoenderloo heeft een huisarts en een apotheek nodig. De dichtstbijzijnde huisartsenpraktijk zit in Beekbergen, en daar gaat geen bus naartoe. Hoe moeten oudere mensen zonder auto daar komen?’

Lees verder Inklappen

‘De regie pakken’

Lenselink heeft een stroeve start: medewerkers vermoeden ‘vriendjespolitiek’. ‘Rob de Jong wilde haar per se aannemen. We mochten in onze handjes knijpen dat iemand van haar kaliber toevallig vrij was voor de functie,’ zegt een ingewijde.

Lenselink krijgt een ‘veranderopdracht’ van het bestuur, omdat ‘het management van DHG op dat moment niet meer goed functioneerde en omdat er sprake was van een gesloten cultuur,’ zoals de Inspectie het in haar rapport van maart 2019 stelt. Maar de leidinggevenden zelf krijgen niets te horen over die veranderopdracht. In een kennismaking met Lenselink vragen ze er specifiek naar wat is haar opdracht? Een antwoord geeft de nieuwe directeur niet. ‘Ze zei dat ze die vraag van wantrouwen vond getuigen.’

Ondertussen krijgt Lenselink volgens de Inspectie ‘signalen van grensoverschrijdend gedrag van medewerkers en voorbeelden van de inzet van repressieve maatregelen’. Ook werken de teamleiders te weinig samen. Dat alles was voor haar, aldus de Inspectie, uiteindelijk aanleiding een nieuw managementteam samen te stellen. Maar het zittende team krijgt weinig tot niets te horen over de klachten.

Lenselink huurt een aantal TEAL-trainers in, om leidinggevenden te coachen in het meer zelfsturend maken van teams. ‘Pak de regie,’ is de boodschap, maar het blijft velen onduidelijk welk concreet doel daarachter zit. Na een aantal heisessies komen de Hoenderloo-leidinggevenden tot een aantal plannen, bijvoorbeeld op het gebied van deskundigheidsbevordering, veiligheid en financiën. Maar daar zet het hogere management uiteindelijk een streep door: dat was niet de zelfsturing die ze bedoelden.

‘We hebben gevraagd welke kant het bestuur en Lenselink nu precies op wilden: als er verandering nodig was, dan moesten ze wel een duidelijke richting aangeven. Dat weigerden ze. We moesten dat zelf maar invullen,’, aldus een medewerker.

Begin 2018 voert Lenselink jaargesprekken met de clusterleiders, leidinggevenden die verschillende groepen onder zich hebben. Terwijl die gesprekken gaande zijn, ziet één van de clusterleiders een serie vacatures op internet: een grote zorginstelling in de regio zoekt leidinggevenden. De clusterleider belt het wervingsbureau op, dat niet wil zeggen welke instelling het betreft. De clusterleiders vermoeden dat het om hun eigen banen gaat, en informeren bij Lenselink. Die beaamt dat het om de posities van vier clusterleiders gaat: de langstzittenden. ‘Het verdient misschien geen schoonheidsprijs,’ zegt ze, ‘maar ik sta wel achter dat besluit.’

Pilaren van de organisatie

Zo krijgen vier van de zeven clusterleiders begin 2018 te horen dat zij over uiterlijk vier maanden van hun functie ontheven worden. De keus is aan hen: vrijwillig vertrekken of een arbeidsconflict. Drie van de vier kiezen eieren voor hun geld en vertrekken vrijwillig, met een regeling.

‘Eerst hebben ze jarenlang de vrijheid gehad om hun eigen plan te trekken, en vervolgens zijn ze zonder waarschuwing ontslagen’

Die beslissing hakt erin. Lenselink verweet de vier, die allemaal al meer dan vijftien jaar in dienst waren. dat zij ‘cultuurdragers’ zijn en symbool van het repressieve klimaat binnen de jeugdzorginstelling. Maar geen van hen had ooit een negatieve beoordeling gehad. Meerdere oud-collega’s verwonderen zich erover: ‘De clusterleiders hebben nooit een gesprek gehad waarin ze feedback kregen. Eerst hebben ze jarenlang de vrijheid gehad om hun eigen plan te trekken, en vervolgens zijn ze zonder waarschuwing ontslagen.’

Hoewel sommigen het vertrek van de vier clusterleiders deels konden begrijpen, vond iedereen dat de manier waarop de vier werden behandeld, onfatsoenlijk was. ‘Er zaten pilaren van de organisatie tussen.’

Een van de clusterleiders haalt zelfs het einde van zijn uitwerkperiode niet. Hij wordt uit een vergadering gehaald voor een gesprek met Lenselink en een HR-medewerker. Daarin krijgt hij te horen dat hij niet, zoals gepland, nog een paar weken kan blijven, maar hij per direct moet opstappen. Zijn verbouwereerde collega’s zien hem terugkomen in de vergaderruimte, met een rood hoofd. ‘Hij mompelde nog iets van “Ik mag niks meer tegen jullie zeggen,” pakte zijn jas en weg was hij,’ vertelt een collega. ‘Daarna kwam de manager heel onhandig uitleggen dat zij dat allemaal ook niet zo had gewild. We zaten allemaal doodstil voor ons uit te kijken. Dit heeft zo’n enorm gevoel van onveiligheid veroorzaakt. Zo ga je niet met je mensen om.’

Alle hbo’ers stappen op

Het ontslag van de clusterleiders veroorzaakt chaos op de werkvloer. ‘Binnen één team vertrokken alle hbo-geschoolde werknemers, vanwege de wijze waarop hun leidinggevende was gedwongen te vertrekken,’ zegt een medewerker. Volgens de OR vertrekt in 2018 de helft van het personeel. Gevoelens van onveiligheid en onzekerheid bij medewerkers waren daar debet aan, aldus de OR. Het ongemotiveerde ontslag van de clusterleiders, het feit dat de directeur die dit op verzoek van de Raad van Bestuur uitvoerde daarna zelf vertrok en enige vorm van herstelplan ontbrak, in combinatie met het gegeven dat er binnen Pluryn geëxperimenteerd werd met ‘zelfsturing’, waardoor er geen manager voor DHG was, heeft ernstige gevolgen gehad voor de organisatie.’De schade vertaalde zich ook financieel: de kwestie resulteerde in een hoog ziekteverzuim en een ongecontroleerde stijging van externe inhuur, aldus de OR.

De clusterleiders worden tot overmaat van ramp in eerste instantie niet vervangen. TEAL-organisatie Pluryn gaat niet alles voor de werkvloer oplossen, dat is immers aan de werknemers zelf. En de gedachte is aanvankelijk dat het met minder clusterleiders ook wel kan. Maar dat draait uit op een fiasco. De teams veranderen in een carrousel van komende en vertrekkende medewerkers, en uiteindelijk worden er toch weer nieuwe clusterleiders aangenomen – meer dan ooit tevoren zelfs, maar allemaal met minder ervaring.

‘Ik zeg weleens gekscherend, Ria om de hoek heeft haar huishoudboekje beter op orde dan Pluryn’

Stagiair van 30.000 euro

Terwijl de zorgkant worstelt met zelfsturing en chaos, kampt de onderwijstak van De Hoenderloo Groep met een totaal gebrek aan leiding. Van de drie onderwijslocaties binnen De Hoenderloo Groep heeft er maar eentje een schoolleider met een onderwijsachtergrond. Al vanaf 2017 vraagt de medezeggenschapsraad om een ‘eigen’ directeur: iemand met onderwijservaring. Die komt er niet. Want bij een directeur hoort een bepaald salaris met een bepaalde auto, en dat kan Pluryn zich niet veroorloven.

Waarom niet, blijft in nevelen gehuld. Een duidelijk overzicht van de financiën is er niet. Ook daar vraagt de MR al jaren tevergeefs om. Deze ‘Plurynhoop’ in de financiën valt niet alleen de MR op. ‘Ik zeg weleens gekscherend, Ria om de hoek heeft haar huishoudboekje beter op orde dan Pluryn,’ zegt een onderwijsmedewerker. Leidinggevenden weigerden verantwoordelijkheid te nemen voor de begroting van het voorafgaande jaar. ‘Daar stonden bedragen in die men niet kon thuisbrengen. Personeelslijsten werden uitgeplozen. Er stonden mensen op die niet meer bij het Hoenderloo College werkten. Een medewerker zag een stagiair voor een salaris van 30.000 euro in de boeken staan en gaf dat door. Op de nieuwe uitdraai verschenen dezelfde fouten. Dit kon men niet verklaren.’

Rolf Faken schrok toen hij een paar jaar geleden aantrad in de MR van het Hoenderloo College. ‘Pluryn gooit al het geld op één hoop, betaalt daar een berg losse rekeningen van, en doet vervolgens moeilijk over inzage. De medezeggenschap strandt met name daar op. In de afgelopen jaren hebben we maar een paar keer iets kunnen goedkeuren. Maar dat is nooit een bestuursformatieplan of een begroting geweest.’ Zelfs na herhaaldelijk vragen gaf Pluryn geen duidelijkheid. ‘In plaats van te kijken naar de hoeveelheid leerlingen, wat de basis is voor onze financiering, vraagt Pluryn naar ons budget van vorig jaar. Daar moeten we het dan dit jaar ook maar mee doen, is de boodschap.’

Hoe de onderwijstak werd gesnoeid

In totaal vallen onder Pluryns paraplu zeven scholen. Drie daarvan behoren tot De Hoenderloo Groep: het Hoenderloo College. 

Doorgaans maken scholen eerst een schoolplan, waarin de visie op onderwijs is vastgelegd. Daaruit volgt een jaarplan, waarin het team vastlegt wat het wil bereiken in het komende schooljaar. Schoolplan en jaarplan zijn de basis voor het formatieplan en worden betaald vanuit een begroting. Hoeveel geld een school te besteden heeft, is afhankelijk van het aantal leerlingen: ieder jaar stelt de school op 1 oktober het aantal leerlingen voor het schooljaar erop vast. 

Bij Pluryn/De Hoenderloo Groep verloopt dat proces precies omgekeerd, en bovendien niet voorafgaand aan een schooljaar, maar gaandeweg. Dat leverde op de school in Deelen een bizarre situatie op, zegt een leerkracht: ‘We moesten een jaarplan maken voor een schooljaar waarvan we al wisten dat we dicht zouden zijn.’

Oorspronkelijk was het de bedoeling dat alle zeven schoolstichtingen begin 2019 onder één stichting kwamen te vallen. Met dat doel werd op 17 september 2019 het Hoenderloo College afgesplitst van De Hoenderloo Groep. De andere zes zouden volgen. Maar dat ging niet door: drie van de zeven MR’s stemden niet in met een fusie, omdat Pluryn niet inzichtelijk kon maken wat de meerwaarde daarvan is, onder andere op financieel gebied. 

Zo bleef het Hoenderloo College eind november als een op zichzelf staande entiteit over. Op 3 december volgde het nieuws dat De Hoenderloo Groep – en dus ook het Hoenderloo College – dicht moet. ‘We zijn met een eigen vermogen van 1,2 miljoen verarmd vertrokken,’ zegt een betrokken onderwijzer daarover. ‘Dat is net genoeg om alle onderwijzers drie maanden salaris uit te betalen. Juridisch hebben we geen poot meer om op te staan, omdat we door de afkoppeling geen arbeidsverleden met Pluryn meer hebben.’ 

Pluryn meldde op 14 februari in een bericht op intranet: ‘De suggestie van medewerkers dat het onderbrengen van het Hoenderloo College in een aparte stichting een bewuste strategie is, is aantoonbaar onjuist. (...) Het is spijtig dat het oorspronkelijke doel: een fusie van alle scholen tot één onderwijsstichting, niet is gelukt.’

Lees verder Inklappen

Spiegel

De situatie bij De Hoenderloo Groep bereikt begin 2019 een dieptepunt. Met het afsluiten van het boekjaar 2018 wordt duidelijk dat Pluryn afstevent op een miljoenenverlies. Bij De Hoenderloo Groep is de sfeer na alle gebeurtenissen in 2018 nog steeds ver beneden peil. De OR vraagt directeur Marlijn Lenselink herhaaldelijk maatregelen te nemen die de rust onder het personeel kunnen terugbrengen. Zo oppert de OR een vaste manager aan te stellen die de clusterleiders ontlast en de contacten met de buitenwereld herstelt. Maar Lenselink kiest, tegen de wensen van het personeel in, voor nieuwe interim-managers – zoals Schoemaker, die kort daarna met haar klankschalen haar opwachting maakt.

Vervolgens vertrekt Lenselink zelf. De ex-directeur komt op 7 maart 2019 langs voor een evaluatie met de OR. De wederzijdse kilheid sijpelt door in het verslag van die bijeenkomst. 

De kritiek die de OR in vergaderingen en in een brief aan Lenselink uitte, zegt ze te hebben gevoeld als ‘een stok om een hond mee te slaan’

Lenselink zegt daarin dat het lastig was om als directeur binnen Pluryn te functioneren: ‘Er ligt veel invloed bij de staf vanuit het centrale kantoor,’ vindt ze. ‘Marlijn ervaart Pluryn als een doenerige organisatie waar reflectie en analyse te beperkt aanwezig zijn.’ De OR merkt op zijn beurt op dat er in 2018 niet voortvarend gereageerd is op crisissignalen binnen De Hoenderloo Groep die de uittocht van personeel inluidden. 

De kritiek die de OR in vergaderingen en in een brief aan Lenselink uitte, zegt ze te hebben gevoeld als ‘een stok om een hond mee te slaan’. Lenselink heeft een afscheidscadeautje voor de OR meegenomen: ‘Het is een spiegel. [..] De OR kan de negatieve aspecten van de cultuur van Pluryn goed duiden. Marlijn ervaart echter die cultuur ook bij de OR. Zij adviseert de OR ook zelf in de spiegel te kijken als zij verandering wensen van die cultuur binnen Pluryn.’

Koninklijke onderscheiding

Terwijl de situatie in 2018 bij De Hoenderloo Groep uit de hand liep, schitterden bestuurders Rob de Jong en Monique Kavelaars door afwezigheid, in elk geval qua handelen. De OR stond begin 2019 op het punt om het vertrouwen in het bestuur formeel op te zeggen en had volgens ingewijden de raad van toezicht al enige malen gevraagd in te grijpen. Er gebeurde niet veel. In een OR-verslag uit maart 2019 staat dat de adviseur van de OR aandringt om open te zijn over het gebrek aan vertrouwen in de bestuurders. Maar dan staan de banken al op het punt Pluryn onder bijzonder beheer te plaatsen. Formeel biedt De Jong vervolgens zijn ontslag aan, waar de raad van toezicht volgens de OR ‘dankbaar gebruik van maakt’.

Na het vertrek van Lenselink wordt interim-directeur Frans Kamsteeg ingehuurd om De Hoenderloo Groep weer op de rit te krijgen. Maar het reddingsplan waaraan Kamsteeg werkt, wordt in oktober afgeschoten. Karel Verweij volgt Rob de Jong per 1 juli 2019 op en leidt Pluryn vervolgens door de reorganisatie waarbij de Hoenderloo Groep gesloten wordt.

Bestuursvoorzitter De Jong krijgt ter ere van zijn afscheid een koninklijke onderscheiding vanwege ‘zijn grote verdienste en werkzaamheden voor Pluryn’

Na 170 jaar is De Hoenderloo Groep binnen een paar jaar tijd afgezonken. Dat de stekker er uiteindelijk uit moet, is volgens de OR in laatste instantie te wijten aan gebrek aan steun van minister Hugo de Jonge. Als zelfs het ministerie niet bereid is om een herstel van De Hoenderloo Groep te steunen, is redding niet meer mogelijk.

Uiteindelijk nam Rob de Jong pas in november 2019 afscheid, na 16 jaar Pluryns voorzitter te zijn geweest, en net voordat de organisatie aankondigt De Hoenderloo Groep te zullen sluiten. Hij ontvangt tijdens een symposium ter ere van zijn afscheid een koninklijke onderscheiding voor zijn werk, vanwege ‘zijn grote verdienste en werkzaamheden voor Pluryn’.

‘Wat geeft jou het allerbeste gevoel?’ vraagt een cliënt aan De Jong in een afscheidsinterview. Hij antwoordt: ‘Als ik zeker weet dat Pluryn goed door dit jaar heenkomt en door het volgend jaar. Daar hoop ik echt enorm op, juist omdat we nu in een moeilijke situatie zitten. Dat zou me echt een geweldig gevoel geven. In die zin voel ik me erg verwant met de toekomst van Pluryn.’ 

Dat zal MR-lid Rolf Faken wat ironisch in de oren klinken. ‘Het bestuur heeft de afgelopen jaren een soort Monopoly met zorginstellingen gespeeld.’ Pluryn heeft zichzelf tot doel gesteld groter te groeien, vindt hij, en daarbij zijn de cliënten op de achtergrond geraakt. ‘Pluryn is vergeten dat het in onze branche om een ander soort winst gaat. Die moet je in andere termen meten, namelijk: het geluk en welbevinden van onze cliënten.’

Verantwoording en wederhoor

Voor dit artikel sprak Follow the Money met zestien (oud-)medewerkers, wier uitlatingen we hebben gecheckt via interne documenten en rapporten. Oud-managers Monique Kavelaars en Annemieke Schoemaker wilden ons niet te woord staan. Dat geldt ook voor oud-bestuurder Rob de Jong, en toezichthouders commissaris Armand Höppener en oud-PvdA-politicus Jacques Thielen. Verschillende toezichthouders verwezen door naar de woordvoerder van Pluryn.

Pluryn stuurde namens de raad van toezicht en de oud-bestuurders de volgende verklaring:

‘Uiteraard is het zo dat de afgelopen periode in ruime mate is geëvalueerd, besproken en er kritisch gekeken is naar het verleden en verbeterpunten voor de toekomst. Hetgeen in de Raad van Bestuur- en Raad van Toezicht-overleggen wordt besproken, is echter vertrouwelijk. Daarover doen we dan ook geen mededelingen. [..] Op het gebied van HR hebben we beleid en procedures voor het aannemen, ontwikkelen, beoordelen en afscheid nemen van medewerkers. Daarbij hebben we te maken met privacy, over individuele medewerkers doen we geen uitspraken.’

Marlijn Lenselink gaf per e-mail de volgende reactie:

‘In april 2017 werd ik directeur bij Pluryn (jaarcontract in loondienst, daarna verlenging). Ik was verantwoordelijk voor 3 grote jeugdzorglocaties, waaronder De Hoenderloo Groep (DHG). Daar trof ik een jarenlang verwaarloosde organisatie aan met repressief en grensoverschrijdend gedrag. Gedragsdeskundigen die zich zorgen maakten over het leefklimaat van de jongeren en de slechte kwaliteit van zorg, werden door een deel van het management genegeerd. Ik heb 2 onderzoeken laten uitvoeren om de kwaliteit van het leef- en werkklimaat vast te stellen. Op basis hiervan heb ik ingegrepen, personele maatregelen getroffen en in afstemming met de Inspectie een verbeterplan opgesteld. Voor de uitvoering van dat plan heb ik in december 2018 een manager aangesteld. De bestaande stilzitmaatregel voor de gesloten jeugdhulp in Deelen is beëindigd. Ik vertrok in april 2019 bij Pluryn, omdat ik bestuurder werd bij een zorgorganisatie voor mensen met een verstandelijke beperking.’

Lees verder Inklappen
Eelke van Ark
Eelke van Ark
Vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.
Gevolgd door 4207 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Margot Smolenaars
Onderzoeksjournalist en eindredacteur bij FTM. Schrijft nog altijd met vulpen. Legt zich met name toe op jeugdzorg.
Gevolgd door 231 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren