Vladimir Poetin en Roman Abramovich tijdens hun ontmoeting in Moskou, 27 mei 2005
Moneyland Nederland

Belastingontwijking: leuker kunnen ze het op de Zuidas niet maken. Wel makkelijker. Lees meer

Er bestaat een wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven, zonder ooit gepakt te worden.

 

Schrijver en journalist Oliver Bullough doopte deze wereld ‘Moneyland’ en schonk ons daarmee een fantastisch concept om de schimmige offshore-wereld beter te begrijpen. Follow the Money zoekt uit welke rol Nederland speelt bij doorgeleiden van schimmige en ongeoorloofde geldstromen. Welke bankiers, fiscalisten en advocaten steken corrupte regimes, fraudeurs en oligarchen de helpende hand toe?

29 Artikelen

Vladimir Poetin en Roman Abramovich tijdens hun ontmoeting in Moskou, 27 mei 2005 © Vladimir Rodionov / ANP

‘Poetins mensen’ slepen lastige journalisten voor de rechter

Wie in de zaken van Russische oligarchen duikt, loopt het risico voor een Britse rechter te belanden. De Britse laster- en smaadwetgeving is namelijk uitzonderlijk streng. ‘Het is een functionele manier om media het zwijgen op te leggen, ook al hebben de klagers juridisch geen poot om op te staan.’

Dit stuk in 1 minuut
  • In haar boek Putin’s People beschrijft de Britse onderzoeksjournalist Catherine Belton gedetailleerd hoe Vladimir Poetin en zijn intieme kring van siloviki (vrij vertaald: ‘veiligheidsmensen’’) totale controle hebben verworven over Rusland.
  • Roman Abramovich, Russisch oligarch en eigenaar van Chelsea FC, wordt in het boek beschreven als ‘portemonnee van Poetin’ en als ‘bewaarder van smeergeldrekeningen’ voor de Russische president. 
  • Abramovich heeft Belton in het Verenigd Koninkrijk aangeklaagd wegens smaad en betwist de juistheid van 26 passages in haar boek. Begin oktober doet de rechter uitspraak.
  • Ook niet-Britse journalisten moeten zich regelmatig in het Verenigd Koninkrijk verantwoorden voor hun publicaties. De Britse smaad- en lasterwetgeving biedt vermogende en machtige mensen veel ruimte om journalisten het zwijgen op te leggen. 
  • De geldstromen die journalisten onderzoeken, zijn veelal mogelijk gemaakt door facilitators in het het Westen, zoals bankiers en advocatenkantoren in de Londense City en op de Amsterdamse Zuidas.
Lees verder

Roman Abramovich weet hoe je iemand te vriend moet houden. Toen Vladimir Poetin op een doorsnee werkdag tijdens zijn eerste termijn als president de hal van zijn presidentiële residentie in Novo-Ogarevo binnenliep, viel zijn oog op een trits stijlvolle maatpakken en bijpassende schoenen van Italiaanse snit. ‘Courtesy of Roman Abramovich.’ Want ja, handig als je op zoek bent naar een kort lijntje met de Russische president. Zo kwam Abramovich in het gevlei bij Poetin, die hem vervolgens eropuit stuurde om een voetbalclub in de Premier League te kopen. 

Het is een van de vele anekdotes die de Britse onderzoeksjournalist Catherine Belton optekende in haar vorig jaar verschenen boek Putin’s People. Het voorval staaft voor haar het beeld van een corrupte zakenkliek rond de Russische president, die zichzelf ten koste van de staat op buitensporige wijze heeft verrijkt.

Belton heeft recht van spreken. Ze werkte jarenlang in Moskou als correspondent voor Reuters. Met die ervaring bouwde ze een netwerk op in de Russische hoofdstad en interviewde ze een hele trits aan Kremlin-insiders, oud-KGB’ers, voormalige compagnons van siloviki en oligarchen uit de inner circle van Vladimir Poetin.

Maar aan die noeste journalistieke arbeid heeft Roman Abramovich geen boodschap. Hij ziet vooral broddelwerk en beschuldigt de auteur van smaad en laster. Ter beoordeling van die claim heeft zijn advocaat 26 passages voorgelegd aan het Hooggerechtshof van het Verenigd Koninkrijk in Londen, waar de zaak diende op 28 juli. 

Dat Britse magistraten zich buigen over de kwestie ligt voor de hand: de journalist is ingezetene van het Verenigd Koninkrijk en wordt gedaagd door een in Londen opererende Rus; een van de velen, vandaar de bijnaam ‘Londongrad’. Maar de jurisdictie heeft een prettige bijkomstigheid voor Abramovich. De Britse smaad- en lasterwetgeving – de zogenaamde libel laws – geeft klagers veel ruimte om onwelgevallige publicaties te bestrijden. 

In een smaadzaak ligt de bewijslast bij journalisten; zij moeten de rechtmatigheid van hun werk aantonen, waarbij hoge eisen gelden aan de bewijslast. Als ze de zaak verliezen, dienen ze de verdedigingskosten van de eisende partij te betalen. Dat zal in het geval van Belton zeker pijn doen, gezien het uurtarief van 750 pond dat Abramovichs advocaat Hugh Tomlinson in rekening brengt. 

‘Van zo’n zaak kan een chilling effect uitgaan’, zegt Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten. ‘Er zijn partijen die moedwillig met veel geld en middelen media proberen klein te krijgen, ook al hebben ze juridisch geen poot om op te staan. Dat is in het Verenigd Koninkrijk een functionele manier om media het zwijgen op te leggen.’ 

‘Lui en onjuist’ 

Waar is de Russische miljardair nu precies zo verbolgen over? Abramovich bestrijdt vooral de bewering dat hij de vooruitgeschoven post zou zijn van Vladimir Poetin. Dat beeld is volgens hem gebaseerd op lazy inaccuracies, vrij vertaald: gemakzuchtige onjuistheden. 

Als Abramovich, met stoppelbaard en gehuld in jeans, in de zomer van 2003 op het vliegveld van Londen uit zijn privéjet stapt (een Boeing 767) komt hij iets kopen: voor 150 miljoen pond wordt de Rus eigenaar van Chelsea FC. Die acquisitie, zeggen bronnen van Belton, komt uit de koker van Poetin. ‘Poetin vertelde me persoonlijk over zijn plannen Chelsea te kopen, om zo in de gunst te komen bij het Britse publiek,’ zegt Sergei Pugachev in Putin’s People

Pugachev zou het kunnen weten: in de jaren negentig klom hij op binnen het Kremlin, eerst  als persoonlijke bankier van Jeltsin, daarna van Poetin. Hij viel echter uit de gratie en vluchtte naar Londen, waar hij zijn verhaal vertelde aan Belton. 

Twee andere – anonieme – bronnen claimen dat Poetin Abramovich daartoe opdracht heeft gegeven. Abramovich ontkent ten stelligste. Ten overstaan van rechter Amanda Tipples beklaagde advocaat Tomlinson zich over de in het boek gebruikte bijnamen voor zijn cliënt Abramovich, zoals ‘de portemonnee van Poetin’ en ‘het vriendelijke gezicht van Poetins regime’. ‘Er wordt in het boek geen melding gemaakt van het feit dat Abramovich op afstand staat van Poetin, en dat hij geen onderdeel is van allerlei schimmige constructies,’ tekende The Guardian op uit de mond van Tomlinson.

Abramovich verwierf zijn rijkdom ten tijde van de Russische privatiseringen in de jaren negentig. Ooit een wees, werkte hij zich op onder de vleugels van Boris Berezovsky. Ze kregen samen voor een schijntje – 100 miljoen dollar – voormalig staatsoliemaatschappij Sibneft in handen. 

‘Maar weinigen vroegen naar de herkomst van Abramovich’ geld’

Berezovsky was onder het bewind van Jeltsin een van de machtigste oligarchen, maar raakte bij diens opvolger Poetin snel uit de gratie. Onder druk verkocht Berezovsky zijn media-imperium aan zijn protégé Abramovich, die klaarblijkelijk van kamp was veranderd en voor Poetin had gekozen. Nadat de Russische staat met een strafzaak tegen hem dreigde, pakte Berezovsky zijn biezen en verkaste naar Londen. Daar werd hij in 2005 dood aangetroffen in zijn woning. 

Roman Abramovich had toen al zijn eerste stappen gezet in de Engelse hoofdstad. Niet als banneling, maar als eigenaar van de West-Londense voetbalclub Chelsea FC. Hij knapte Chelsea’s thuishaven Stamford Bridge op en financierde de ene na de andere toptransfer, waaronder die van Arjen Robben die in 2004 voor 18 miljoen euro PSV voor de Londense voetbalclub verruilde. Dankzij Abramovich pakte Chelsea in de zeventien jaar daarna gemiddeld één prijs per jaar. ‘Maar weinigen vroegen naar de herkomst van zijn geld,’ schrijft Belton.

Boter op het hoofd

En daar zit de pijn volgens de onderzoeksjournalist. Het Westen heeft boter op het hoofd. Het zijn bankiers van de Londense City, de Amsterdamse Zuidas en Wall Street die deze ondoorzichtige geldstromen mogelijk maken. De machtsgreep van Poetins siloviki, de groep oud-KGB’ers en andere connecties die zichzelf hebben verrijkt ten koste van de Russische staat, was nooit mogelijk geweest zonder de hulp van deze facilitators. De gedachte dat de Russische markt vrij was van staatsbemoeienis, werd in het Westen omarmd met een giftig mengsel van naïviteit en opportunisme. 

Belton geeft als voorbeeld de strijd tussen het Kremlin en Michail Chodorkovski, ooit samen met Boris Berezovsky een van de meest invloedrijke oligarchen tijdens Jeltsins termijn en latere opponent van Poetin. Toen de laatste eenmaal aan de macht was en het justitiële apparaat beheerste, kon hij de aanval op Chodorkovski inzetten. Die trok aan het kortste eind, belandde in 2005 in een Siberisch strafkamp en zag twee jaar later zijn oliemaatschappij Yukos ten onder gaan in een faillissement.

Na het uitzitten van zijn straf begon Chodorkovski een juridisch gevecht met de Russische Federatie. In die roemruchte Yukos-zaak waren belangrijke bijrollen weggelegd voor de fine fleur van de Zuidas-advocatuur: Houthoff en De Brauw Blackstone Westbroek. Een team van De Brauw verdedigde de bij het Kremlin in onmin geraakte Chodorkovski, terwijl Houthoff de Russische Federatie bijstond. Zoals recent op dit platform te lezen viel, ontving Houthoff een riante vergoeding voor de verleende bijstand, à 795 euro per uur.

Het overnemen van Chodorkovski’s Yukos lag aan de basis van het KGB-kapitalisme, waarbij de siloviki alle rijkdommen binnen de Russische Federatie in handen kregen. Na de overname van Yukos bezaten ‘de vrienden van Poetin’ 55 procent van de Russische olie-industrie. De hele gang van zaken rond Yukos had een waarschuwing moeten zijn voor Westerse investeerders. 

‘We weten dat advocaten en juridische en financiële dienstverleners willens en wetens meewerken aan witwassen en corruptie’

Belton schrijft dat het Westen verblind werd door de gigantische winsten die konden worden gemaakt in Rusland. Sommigen verdedigden zelfs het besluit van de Russische Federatie om Chodorkovski achter de tralies te zetten en Yukos te onteigenen, onder wie ABN Amro’s Hoofd Energy Investment Banking Frank Kuijlaars. ‘Chodorkovski was extreem agressief op het gebied van belasting,’ zei hij in 2007 tegen The Moscow Times. ‘Hij probeerde het onderste uit de kan te halen door de mazen in de wet op te zoeken. Het was misschien niet illegaal, maar wel erg op het randje.’ 

ABN Amro leidde overigens het consortium aan banken dat de financiering van de overname van Yukos begeleidde. ‘Je moet je afvragen of ABN Amro toen gedegen due diligence heeft gedaan’, zegt Rusland-expert van Clingendael en voormalig diplomaat Tony van der Togt. ‘Ze lijken zich niet echt gerealiseerd te hebben waarin ze terechtkwamen. Ze vroegen zich waarschijnlijk vooral af of het geld kwam, niet van wie het kwam.’ 

Het gebrek aan toezicht op dubieuze geldstromen is Nederland al vaak verweten, zegt de Rusland-expert. ‘Het is duidelijk dat er onvoldoende controle is. Ondere andere door de Britse documentaire From Russia with cash weten we dat er veel advocaten en andere juridische en financiële dienstverleners zijn in de Londense City die willens en wetens meewerken aan witwassen en corruptie.’

Dossier

Dossier: Moneyland Nederland

Follow the Money doet verslag van de wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, ongestoord geld kan oppotten en uitgeven.

Volg dit dossier

Chodorkovski is gebruikt om de andere oligarchen af te schrikken, stelt Belton. Abramovich was een veel beter lot beschoren; in 2005 deed hij zijn oliemaatschappij van de hand voor 13 miljard dollar, een mooie winst gezien het aankoopbedrag van 100 miljoen dollar. Maar is het zijn geld? ‘Abramovich is sinds lange tijd een businesspartner van Poetin,’ vertelde Berezovsky destijds aan Belton. ‘Het is zeker dat de opbrengsten van de Sibneft-verkoop verdeeld zijn tussen Abramovich en Poetin.’ In een voetnoot meldt Belton dat Abramovich voor zo’n bewering nog nooit bewijs heeft gezien.

Het beeld van de eigenaar van Chelsea als marionet van Poetin ligt niet per se voor de hand, volgens Belton. Abramovich is voor de buitenwacht juist het ‘acceptabele gezicht’ van ondernemend Rusland, een liberaal, zonder associatie met de KGB-clan rond de president. Dat is juist het voordeel van Abramovich, zegt Alexander Temerko, voormalig aandeelhouder van Yukos, in Beltons boek. ‘Poetin stelt het op prijs dat mensen als Abramovich [...] de rest van de wereld vertellen dat hij niet zo’n haai is. ‘Ze zijn zijn vrijwillige, onbetaalde ambassadeurs.’

Anatomie van Poetins regime

Dat is in een notendop het verhaal over de vrienden van de Russische president, opgetekend in Putin’s People, het boek dat nu dus bij de rechter ligt. Abramovich’ tegenoffensief heeft niet kunnen voorkomen dat het boek alom geprezen is. Belton kreeg mooie kritieken van Moneyland-auteur Oliver Bullough: ‘Dit is het Poetin-boek waar iedereen op zat te wachten.’ The Guardian noemde het boek een ‘een baanbrekend en nauwkeurig onderzochte anatomie van Poetins regime,’ en ook The Washington Post was lovend: ‘Een uitstekend verhaal, elegant verteld.’

Maar dat zal Abramovich een worst wezen; hij rekent op de dreiging van de Britse wet. Belton zwichtte daar vorige maand al eens voor, toen zij en haar uitgever HarperCollins UK een schikking troffen met de Russische oligarchen Mikhail Fridman en Pyotr Aven. In ruil voor publieke verontschuldigingen en het aanpassen van vijf passages in Putin's People trok het zakenduo alle aanklachten in.

Niet voor het eerst leidt een publicatie over het reilen en zeilen van Russische oligarchen tot juridisch wapengekletter in Groot-Brittannië. In 1997 klaagde Boris Berezovsky Forbes aan wegens laster. En in 2010 durfde Cambridge University Press het niet aan om het boek Putin’s Kleptocracy van Karen Dawisha te publiceren; de uitgever werd afgeschrikt door mogelijke smaadzaken.

Dat is het chilling effect; de dreiging van rechtszaken is voldoende om media te laten afzien van publicatie. Hoe dat werkt, maakt Vasco van der Boon, redacteur van Het Financieele Dagblad en co-auteur van de bestseller De Vastgoedfraude, duidelijk. Hij zag vanwege mogelijke schadeclaims af van een Engelse editie van zijn boek. ‘We hebben daarin iedereen bij zijn volle naam genoemd, anders was het onleesbaar. Maar uit behoedzaamheid hebben we geen Engelse vertaling gemaakt.’ 

Naast de pittige burden of proof, de bewijslast die bij de gedaagde journalist ligt, maakt ook de Britse wijze van procederen het lastig om je te verweren in smaadzaken. ‘In Nederland is het aantal zittingen en proceshandelingen veel minder dan in Engeland, terwijl het uurtarief daar veel hoger ligt, op soms wel 900 pond,’ legt mediarecht-advocaat Matthijs Kaaks van Boekx Advocaten uit. ‘Dan kan zo’n factuur aardig oplopen. En als je in Nederland verliest, betaal je een vast bedrag, vaak maar een fractie van de daadwerkelijke kosten. In het Verenigd Koninkrijk betaal je de kosten van de tegenpartij. Dat werkt ontmoedigend.’ 

Toch sorteert dreigen niet altijd effect, blijkt uit de zaak tussen Belton en Abramovich. Tegen de Chelsea-eigenaar durft ze de strijd klaarblijkelijk wel aan. Toen gesprekken tussen partijen in de zomer van 2020 geen oplossing boden, stapte de Rus naar rechter Amanda Tipples, die volgende maand vonnist. Het zou wel eens een invloedrijke uitspraak kunnen zijn voor de toekomst van de persvrijheid in het Verenigd Koninkrijk en ver daarbuiten.