© JanJaap Rypkema

Nederlandse politie verknalt (onnodig) miljoenen aan peperdure munitie op de oefenbaan

    Uniek en duur, dat is de Action NP, de patroon die speciaal ontwikkeld is voor de Nederlandse politie. ‘Alsof ze met goud schieten.’ Jaarlijks knallen agenten 14,8 miljoen stuks weg, het merendeel daarvan op de schietbaan. Dat kan miljoenen euro’s goedkoper, zo achterhaalde Follow the Money, die in de bewogen geschiedenis van deze patroon dook en op een terugkerende angstreflex stuitte.

    Dit stuk in 1 minuut
    • Tijdens een politie-inval in 1995 schiet één van de agenten met oefenpatronen. Vanwege de full metal jacket kan deze kogel door lichamen heen schieten. De agent is vergeten na zijn schiettraining de patronen te verwisselen.
    • Dit incident geeft het startschot voor de ontwikkeling van een dure politiepatroon, die alleen Nederlandse agenten gebruiken. Deze kogel fragmenteert niet bij impact, remt door zijn holle punt flink af in het lichaam en bevat een duidelijk herkenbare chemische stof om forensisch onderzoek te vergemakkelijken.

    • Ook op de oefenbaan gebruiken de agenten deze patronen. Zo verknalt de politie jaarlijks 14,8 miljoen patronen, waarvan het merendeel in trainingen. De prijs is een goed bewaard geheim maar een inkoper van de Politieacademie liet zich bij de introductie ervan ontvallen dat de prijs van een patroon 57 cent is.

    • Niet het geld maar risicomijding lijkt leidend te zijn bij het afnemen van deze patronen. Oefent de politie op de schietbaan met goedkopere munitie, dan bespaart zij al gauw één miljoen euro. In september van dit jaar loopt het tienjarig contract af.

    Lees verder

    4 juli 1995. Het arrestatieteam AT Zuid valt het huis van een 49-jarige man uit Breda binnen. De bedoeling is om de vuurwapengevaarlijke verdachte, die even daarvoor zijn ex-vrouw in een seksclub heeft bedreigd, in zijn slaap te verrassen. Maar de inval verloopt nogal stroef: de AT’ers krijgen eerst de voordeur moeilijk open en eenmaal binnen kunnen ze de trap naar de slaapkamer niet direct vinden. De verdachte, die aan de slaapmiddelen zit, ontwaakt door het lawaai, pakt zijn pistool en richt het op de binnenstormende AT’ers. Zijn wapen blokkeert. Het arrestatieteam is trefzekerder: de verdachte krijgt zes kogels in armen, benen en romp. Zijn raadsman Theo Hiddema beweert later in de Volkskrant dat zijn zwaargewonde cliënt dacht dat hij slachtoffer was van een wraakactie door criminelen.

    Tijdens deze Comedy Capers-achtige inval blijkt achteraf nóg een fout te zijn gemaakt. Een lid van het arrestatieteam blijkt niet geschoten te hebben met de officiële politiepatroon (de Action 3) maar met oude volmantelmunitie, die tot 1990 in gebruik was. Op dat moment oefende het arrestatieteam nog met de veel goedkopere volmantelmunitie. De AT’er was alleen vergeten om na de training zijn patroonhouder te verwisselen.

    Lompe maatregel

    ‘Het was een domme vergissing van nota bene een specialist, een lid van een arrestatieteam,’ zegt Jaap Timmer, politiesocioloog aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Bij Binnenlandse Zaken waren ze het gedoe over munitie beu en toen hebben ze na het incident een wat lompe maatregel genomen: oefenmunitie mag niet meer. Punt. Dat was een beetje paniekvoetbal.’

    Het verwissel-incident in Breda zorgde ervoor dat het ministerie van Binnenlandse Zaken het gebruik van oefenmunitie in 1995 volledig in de ban deed, ook voor schietoefeningen. Die beslissing werkt tot op de dag van vandaag door, want ook bij de huidige miljoenenaanbesteding van de politiemunitie, die in september afgerond moet zijn, is oefenmunitie nog steeds taboe.

    Deze extreme voorzichtigheid is typerend voor de Nederlandse politiekogel. Follow the Money deed een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) en achterhaalde documenten waaruit blijkt dat er miljoenen euro’s bespaard kunnen worden op de munitiekosten.

    Wat er in Nederland op dit terrein gebeurt, is top of the bill

    De Nederlandse politie is een grootverbruiker van patronen. Volgens de politie vliegen er jaarlijks maar liefst 14,8 miljoen kogels uit het dienstpistool Walther P99QNL en de pistoolmitrailleur Heckler & Koch MP5. Het merendeel daarvan – op circa tweehonderd schietincidenten na – wordt verschoten tijdens de verplichte schietoefeningen van de 44.000 dragers van een politiewapen. Politieagenten dienen twee keer per jaar schietoefeningen te doen tijdens de verplichte Integrale Beroepsvaardigheden Training, schietoefeningen waarbij ze ook een schietexamen moeten doen. Een normale politieagent verschiet naar schatting jaarlijks tussen de honderd en tweehonderd patronen. Een lid van een arrestatieteam verschiet dat aantal gemakkelijk op weekbasis.

    Het draait bij de Nederlandse politie niet alleen om kwantiteit, maar ook om kwaliteit. De Nederlandse politie maakt sinds de jaren negentig gebruik van een patroon, gefabriceerd door de Duitse fabrikant Dynamit Nobel. In 2002 is de munitietak overgenomen door de Zwitserse munitiefabrikant Ruag Ammotec die patronen op de markt brengt onder de merknaam Action. De Nederlandse politie is een goede klant. ‘Een vertegenwoordiger van Ruag heeft tien jaar geleden tegen mij gezegd dat de Nederlandse politie hun beste klant is,’ vertelt Timmer. ‘Tien tot vijftien miljoen patronen worden jaarlijks op de schietbaan verschoten. Het is top of the bill wat er Nederland op dit terrein gebeurt.’

    Het tienjarige contract met hofleverancier Ruag

    Het huidige contract van de Nederlandse politie met fabrikant Ruag is op 12 augustus 2009 ondertekend door de algemeen directeur van de inkooporganisatie van de politie en de directeur van Ruag. Het betrof een contract van zeven jaar met een optie tot drie keer een jaar verlenging. Van deze mogelijkheid is gebruikgemaakt. Op 1 september loopt het contract af en krijgt de politie een nieuwe patroon.

    Vorig jaar september kwam er echter een kink in de kabel en werd de aanbesteding teruggetrokken. Volgens de politie was er een mismatch tussen de door het ministerie van Justitie en Veiligheid vastgestelde criteria en de gestelde eisen in de aanbesteding. De politie verwijst daarbij naar criteria op het gebied van ‘fragmentatie en vervorming, eigenschappen die medebepalend zijn voor de schade die een kogel aanricht’. Het nieuwe pakket van eisen is inmiddels gepubliceerd. Politiewoordvoerder Sherlo Esajas laat weten dat de Nederlandse politie naar verwachting eind dit jaar een nieuwe overeenkomst tekent. Dat nieuwe contract zal een looptijd hebben van vijf jaar met de optie tot vijf keer een verlenging van een jaar.

    Lees verder Inklappen

    Stopkogel

    De reden dat de Nederlandse politie zo’n welkome klant voor Ruag is, komt door de continue zoektocht naar de ideale patroon. Dat proces begon in de jaren tachtig toen de zogeheten Bewapeningscommissie van de politie afscheid wilde nemen van de volmantelkogel. Het leger gebruikt dit standaardtype, omdat de kogel een hoge snelheid bereikt en makkelijk tot allerlei materialen doordringt. Zo makkelijk, dat er grotere kans op doorschot is, waarbij de volmantelkogel dwars door het lichaam gaat. Dat heeft als nadeel dat een verdachte overeind blijft of zelfs doorrent, en dat de doorgeschoten kogel omstanders raakt.

    De Bewapeningscommissie stelde daarom een ‘stopkogel’ voor, die vervormt bij impact en daardoor meer schade veroorzaakt in het lichaam. Wel is een dergelijke kogel veiliger voor omstanders en de politie, want de kans is klein dat een neergeschoten verdachte zijn vlucht of aanval door kan zetten. Omdat een stopkogel lelijke en grote wonden veroorzaakt, ontraadde patholoog-anatoom Jan Zeldenrust, de toenmalig directeur van het Gerechtelijk Geneeskundig Laboratorium in de jaren tachtig de stopkogel. Dit vanwege de ‘negatieve ethische aspecten’.

    Het ministerie van Binnenlandse Zaken ging op zoek naar een compromis en wilde een kogel die geen doorschot geeft, genoeg stopkracht heeft en niet al te zware schotwonden veroorzaakt. Op verzoek van de Nederlandse overheid ging Dynamit Nobel met deze lastige opdracht aan de slag. De fabrikant ontwikkelde een hollow-point kogel, die met al deze eisen rekening hield. Het resultaat, de zogeheten Action 3-patroon, kreeg veel kritiek. De patroon was bijna twee keer duurder dan een gewone volmantelkogel, maar zou tekortschieten qua stopkracht. Het compromis kreeg in 1994 in dagblad Trouw het stempel ‘volstrekte miskoop’, een verspilling van tientallen miljoenen guldens.

    Oranje plastic kapje

    In de jaren daarna bleef het ministerie van Binnenlandse Zaken, in samenspraak met de politie, Adviescommissie Bewapening en Uitrusting, vakbonden en het NFI, eis op eis stapelen, waardoor munitiefabrikant Ruag in 2009 overging tot het produceren van een op maat gemaakte patroon, speciaal voor de Nederlandse politiemacht. Geen enkel ander land gebruikt deze munitie: landen als België, Denemarken en Duitsland stellen zich tevreden met de Action 4, een standaardpatroon.

    De Action NP - de letters staan voor ‘Nederlandse Politie’ en staan op de onderkant gestempeld - kreeg ook nog een oranje plastic kapje op de holle punt. Dit kapje is nodig om de kogel soepel van de patroonhouder in de kamer van het pistool te krijgen. Bij het afvuren van de kogel wordt het kapje in de holle punt gedrukt. Met als risico dat het plastic na het treffen uit de kogel slingert en door het lichaam gaat zwerven. Omdat politie ook dat risico zo veel mogelijk wilde uitsluiten, kwam er een aanvullende eis: metaaldeeltjes toevoegen aan het plastic, zodat ook een losgeslagen kapje in het lichaam opgespoord kan worden met röntgenapparatuur.

    De technologie is er, het geld is er, dus wat is de reden om het niet te doen?

    Ook het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) had een aanvullende eis: een forensisch stofje waarmee het te allen tijde kan bepalen dat een kogel afkomstig is uit een politiewapen. Handig als na een schietincident onduidelijk is of de politie een schot heeft afgevuurd. Fabrikant Ruag voegde daarop de zeldzame stof gadolinium-oxide toe in het slaghoedje van de kogel. Nanodeeltjes van die stof komen terecht in de ruimte zodra de politiekogel is afgevuurd. Aan de hand van deze zeldzame schotresten kan het NFI altijd vaststellen of een kogel daadwerkelijk door de politie is afgevuurd.

    In hoeveel gevallen het stofje echt noodzakelijk is, is onbekend. Zowel het NFI als de politie kunnen geen indicatie geven hoe vaak het stofje uitkomst biedt. Desondanks ziet Timmer er het nut van in. ‘Het komt niet vaak voor dat er onduidelijkheid bestaat of een politieagent wel of niet heeft geschoten. Maar het kan gebeuren,’ zegt Timmer, die verwijst naar gevallen in de jaren ’90 en 2000 waarbij verdachten bij een aanhouding zelfmoord pleegden met de bedoeling hun dood postuum in de schoenen van de politie te schuiven. In dit soort uitzonderlijke gevallen kan alleen de forensische stof in die unieke politiekogel uitsluitsel bieden, volgens Timmer. ‘Soms vinden ze de kogels niet meer terug vanwege doorschot. Als je niet met zekerheid kunt vaststellen of het al dan niet de politie was die schoot, blijft de schuldvraag onbeantwoord. Daar hebben een agent en zijn gezin last van. Je kunt dat bagatelliseren, maar dan weet je niet waar je het over hebt. Er is de technologische vooruitgang van zo’n stofje, er is geld, dus wat is de reden om het niet te doen? Met gadolinium-oxide kun je loepzuiver vaststellen wie op wie schoot.’

    De officiële introductie van het stofje verliep overigens niet heel soepel. Politieagenten klaagden bij de invoering van de Action NP over misselijkheid en hoofdpijn tijdens schietoefeningen. Mogelijke oorzaak: gadolinium-oxide. TNO kreeg de betaalde opdracht  om de mogelijk schadelijke impact van gadolinium-oxide te onderzoeken. Dat leidde overigens tot de conclusie dat de stof geen schadelijke invloed heeft op de gezondheid.

     

     

    Bij de aanbesteding in 2009 stelde de politie de speciale eis dat de kogel bij impact niet in mocht fragmenteren. Timmer waarschuwde voor dit gevaar. ‘In de Duitse politiepraktijk bleek dat de standaardpatroon Action 4 kon breken op het moment dat de kogel een mens trof. Daardoor bleven er metaaldeeltjes achter in het lichaam. Die kunnen gaan ‘wandelen’ in het lichaam. Dat is ronduit gevaarlijk. Om die rommel uit het lichaam te krijgen, is een extra operatie nodig. Dat is ongewenst vanuit uit oogpunt van proportionaliteit en ethiek. Daarnaast kunnen deze fragmenten ook richting de politieschutter vliegen, bijvoorbeeld als men door een ruit op een verdachte schiet.’ Het resultaat: de munitiefabrikant kon weer aan de bak. Timmer: ‘Metallurgen hebben de Action NP zodanig gefinetuned dat het materiaal de souplesse heeft om iets te vervormen, maar niet loslaat. Dat heeft miljoenen gekost.’

    We willen wel geweld gebruiken, maar niet te veel en het mag geen pijn doen

    Een ingewijde in de politiewereld, die anoniem wil blijven, typeert de queeste naar de veiligste kogel als ‘typisch Hollands’. ‘We willen wel geweld gebruiken, maar niet te veel en het mag geen pijn doen. Het is natuurlijk goed dat de politie geen zwaar vervormende munitie gebruikt die bij één schot al dodelijk is, maar bij dit soort discussies slaan we altijd door en worden we roomser dan de paus.’ Timmer ziet vooral pluspunten in de Nederlandse aanpak. ‘Kennelijk is er een wil om het zo goed en zorgvuldig mogelijk te doen. Die moet je koesteren. Nederland zet de standaard op dit terrein. We zijn een rijk land, waarom niet?’

    Clausule voor de bühne

    Aan deze op maat gemaakte politiekogel, die aan alle aanvullende eisen voldoet, hangt natuurlijk wel een prijskaartje. Die prijs is vanwege concurrentieoverwegingen een goed bewaard geheim. In alle door Follow the Money verkregen Wob-documenten zijn de prijzen zorgvuldig zwart gemaakt.

    Toch is er wel een indicatie van de prijs per patroon. In een interview met het (voormalig) hoofd inkoop van de Politieacademie Yvette Berkel in 2010 werd een prijs van 57 cent per patroon genoemd. Sherlo Esajas, woordvoerder van de korpsleiding, kan echter uit concurrentieoverwegingen geen enkele uitspraak doen over de prijs van de Nederlandse politiekogel.

    Het unieke karakter van de Nederlandse patroon kan ertoe leiden dat de Nederlandse politie niet profiteert van eventuele kortingen die leverancier Ruag doorvoert bij andere politiekorpsen. Dat heeft te maken met de meestbegunstigdenclausule. In de overeenkomst tussen Ruag en de politie uit 2009 staat deze clausule in artikel 8.2. Zodra Ruag een andere afnemer hogere kortingen verleent, moet de munitiemaker die korting ook aan de Nederlandse politie verlenen. Het lijkt een clausule voor de bühne, want de patroon is helemaal toegesneden op de Nederlandse wensen en de politie is de enige afnemer.

    Hoofdpijndossiers van de afdeling inkoop

    De inkoopafdeling van de Nederlandse politie is de afgelopen jaren regelmatig negatief in het nieuws gekomen vanwege problemen bij de aanschaf van spullen. Dat varieert van praktische problemen tot serieuze beschuldigingen van corruptie. Dat laatste was het geval bij de aanschaf van pepperspray. De veroordeelde wapen- en munitiehandelaar Richard Bistrong verklaarde dat hij in 2001 een envelop met 15 duizend dollar gaf aan een Rotterdamse politie-inkoper, om zo de aanbesteding van de pepperspray te winnen. (lees hier het FTM-interview met Bistrong).

    Een ander hoofdpijndossier hield verband met de aanbesteding van het omvangrijke wagenpark van de politie in 2010. Volkswagen-importeur Pon was toen het enige bedrijf dat inschreef op deze tender ter waarde van 500 miljoen euro. Later bleek dat Pon wel heel nauwe banden onderhield met politie-en defensieinkopers en hen volop fêteerde. (Zie ook het FTM-dossier ‘Corruptie bij politie en defensie’).

    De aanbesteding van het politiepistool kent eveneens een bewogen verleden. De politie beschikt sinds 2012 over een nieuw dienstpistool, de Walther P99Q-NL. Terwijl de keus even daarvoor nog op het merk Sig Sauer was gevallen. Omdat om die keuze een zweem van corruptie hing, moest en de aanbesteding over.

    Recent zijn er operationele problemen gemeld rondom de aanschaf van de uitschuifbare wapenstok (mankementen) en de ME-busjes. En afgelopen week kwam De Telegraaf met het nieuws dat de aanbesteding van de alcoholtesters niet netjes is verlopen. Mogelijk is bij deze aanbesteding ter waarde van 10 miljoen euro zelfs sprake van corruptie.  

    Lees verder Inklappen

    Het is onduidelijk hoeveel duurder de Nederlandse politiekogel uiteindelijk is in vergelijking met de standaardpatroon die buitenlandse korpsen gebruiken. Wel is duidelijk dat de Nederlandse oefenpraktijk onnodig duur is. Het schietincident in 1995, waarbij Theo Hiddema’s cliënt getroffen werd, maakte een definitief einde aan het gebruik van goedkopere oefenmunitie.

    Nadien is oefenmunitie nog een paar keer in de Adviescommissie Bewapening en Uitrusting van de politie besproken. Zowel in 2007 als in 2010 toonde de commissie zich geen voorstander van een herintroductie, maar een duidelijke onderbouwing van dat standpunt bleef lang uit. Pas in 2012 ging een studiegroep daadwerkelijk onderzoek doen naar de logistieke, operationele, financiële en bestuurlijke haalbaarheid van oefenmunitie. In het in 2015 verschenen rapport Oefenmunitie, in handen van Follow the Money, verwijst de studiegroep naar landen als Noorwegen, Zweden, Finland, België en Italië, waar oefenmunitie wel gangbaar is. De groep adviseerde om oefenmunitie te herintroduceren.

    Het risico op verwisseling van oefenmunitie en operationele munitie tijdens schietoefeningen achtte de studiegroep niet onoverkomelijk. Met een paar logistieke ingrepen is de kans dat oefenmunitie operationeel wordt ingezet ‘uiterst gering’ en gebeurt het alleen in gevallen van ‘grove nalatigheid’. Verhelderend was dat 64 politieagenten tijdens een blinde proef geen significant verschil ervoeren bij het afvuren van oefenmunitie en de unieke Action NP. Het veelgenoemde ‘train as you fight’ kwam dus ook niet in het gedrang.

    Miljoenen besparen

    Oefenmunitie kost stukken minder. De studiegroep calculeerde een jaarlijkse besparing van ‘ten minste circa 1 miljoen euro’. Die voorgespiegelde besparing is aan de conservatieve kant. In een brief uit 2012 van advocatenkantoor Nysingh, gericht aan het ministerie van Veiligheid en Justitie en de inkooporganisatie van de politie, is de kostenbesparing geraamd op 1,5 à 2 miljoen euro per jaar. ‘Gelet op alle bezuinigingen is een dergelijke besparing natuurlijk meer dan welkom.’

    Ingewijden in de politiewereld geven aan dat een standaard volmantelpatroon makkelijk voor 25 cent aangeschaft kan worden. Jasper den Hartog, manager bij Bold Action, een wapenspecialist die zich richt op afnemers in de schietsport, sluit zich daarbij aan. Hij begint wat te lachen als hij hoort dat de politiepatroon mogelijk 57 cent kost. ‘Alsof je met goud schiet. Ik kan bijna geen munitiemerk bedenken dat een 9-mm-patroon voor zo’n hoge prijs verkoopt.’ Een goede oefenpatroon kan met gemak de helft goedkoper, zegt hij. ‘De goedkoopste volmantel die wij verkopen is 19 cent per patroon en een loodvrije volmantelpatroon gaat richting de 28 cent. Die prijs gaat natuurlijk nog omlaag zodra je 10 miljoen patronen direct inkoopt bij de fabriek.’

    De timing van de herintroductie van oefenmunitie is belangrijk. De studiegroep Oefenmunitie beveelt ‘met klem’ aan de mogelijke herintroductie parallel te laten lopen met de huidige aanbesteding van de nieuwe politiepatroon. Gaat de politie oefenen met andere munitie, dan kan de vraag naar ‘echte’ patronen in de aanbesteding substantieel omlaag: geen 15 miljoen stuks maar slechts 3 miljoen stuks.

    Gedurende de looptijd van een contract overgaan op oefenmunitie is lastig. De Adviescommissie Bewapening en Uitrusting van de politie onderzocht in 2012 de mogelijkheid om de Politieacademie over te laten stappen op oefenmunitie. De commissie legde de vraag over mogelijke contractbreuk met leverancier Ruag voor aan advocatenkantoor Nysingh. Zij raadden af om gedurende de looptijd bij derden oefenmunitie te bestellen. ‘De kans (is) groot dat Ruag succesvol zal kunnen betogen dat de Staat de overeenkomst met Ruag niet juist nakomt.’

    Het ideale introductiemoment is inmiddels aan de horizon verschenen. In september loopt het tienjarige contract met Ruag af. Uit Wob-documenten blijkt dat het inkoopteam van de politie in de zomer van 2017 bij verschillende munitiefabrikanten een prijsopgave heeft gevraagd voor oefenmunitie.

    We willen alle risico’s dat agenten met de verkeerde munitie de straat op gaan uitsluiten

    Dat betekent echter niet dat de politie overstapt op oefenmunitie, laat politiewoordvoerder Sherlo Esajas: ‘We hebben die beslissing gemaakt uit operationele overwegingen en veiligheid. We willen alle risico’s uitsluiten dat agenten met de verkeerde munitie de straat op gaan. Daarnaast willen we dat agenten met dezelfde munitie trainen als waarmee ze echt op straat werken.’ Kortom, de Nederlandse politie zal het komende decennium nog voor tientallen miljoenen euro’s aan prijzige tailormade patronen verschieten op de schietbaan. Ongetwijfeld tot groot genoegen van de munitieleverancier.    

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Dennis Mijnheer

    Gevolgd door 937 leden

    Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.

    Volg Dennis Mijnheer
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren