© JanJaap Rypkema

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

142 Artikelen

Hoe de publieke opinie de wetenschap overstemt

Opiniepeilingen zijn een vast onderdeel van het medialandschap geworden. Een politicus die zijn kansen bij de volgende verkiezingen wil vergroten, kan daar maar beter op inspelen. Aan de hand van een casus over de invoering van een ‘vaccinatiebewijs’ analyseert Thomas Bollen welke invloed de mening van de massa kan hebben op berichtgeving en besluitvorming.

‘Verreweg meeste Nederlanders hebben begrip voor verlenging lockdown,’ berichtte de NOS op 12 januari, vlak voordat het kabinet de verlenging van de harde lockdown aankondigde. ‘Peiling: kabinet mag blijven zitten na toeslagenaffaire,’ kopte de NOS een dag later.  

In de media is de opiniepeiling een bijna dagelijks terugkerende bron van nieuws. Niet alleen bij verkiezingen maar ook bij andere maatschappelijke aangelegenheden waar ‘de Nederlander’ iets van zou kunnen vinden, mag een representatief deel van het 30.000-koppige opiniepanel van onderzoeksbureau I&O Research aantreden om zijn mening te geven. Het coronabeleid van Rutte krijgt van hen veel steun en daar profiteert de partij van de premier van: uit een peiling van I&O (13 januari), en ook uit die van andere bureaus, blijkt dat de VVD ruimschoots de grootste partij blijft als er nu verkiezingen zouden zijn. 

Wat vindt de bevolking? Die vraag is voor politieke bestuurders van groot belang. Wie zijn kansen bij de volgende verkiezingen wil vergroten, kan het volk maar beter op zijn hand hebben. ‘Onze peilingen beïnvloeden de politiek. Daar zijn ze ook voor bedoeld,’ zegt Peter Kanne, senior onderzoeksadviseur van I&O. Hij noemt opiniepeilingen ‘het smeermiddel van de democratie’. ‘Als uit peilingen blijkt dat kiezers een voorgenomen besluit belachelijk vinden, dan snappen politieke partijen: daar moeten we nog eens over nadenken. Dat is democratie. [..]

De dans van politici en media rond ‘de publieke opinie’ is tijdens de coronacrisis van grote invloed op wat er in ons land gebeurt

Maar zorgt de focus op ‘de publieke opinie’ voor verstandige en afgewogen besluitvorming? Wie vaart op de mening van de meerderheid, kan de belangen van minderheden immers makkelijk terzijde schuiven, of het kortetermijnbelang laten prevaleren boven het langetermijnbelang. Het gevaar van populisme ligt op de loer. Peilingen beïnvloeden bovendien niet alleen het gedrag van politici, maar bepalen deels ook welk soort vragen journalisten aan politici stellen. Dat concludeerde Connie de Boer, indertijd hoofddocent Communicatiewetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam, al in 2003 toen de PvdA en het CDA nek aan nek gingen in de verkiezingsstrijd. De media-aandacht ging naar de titanenstrijd om het premierschap tussen Wouter Bos en Jan-Peter Balkenende. Andere zaken (en partijen) verdwenen uit het blikveld van de media.

Die observatie is ook nu relevant. De dans van politici en media rond ‘de publieke opinie’ is tijdens de coronacrisis van grote invloed op wat er in ons land gebeurt. In dit artikel analyseer ik een recente casus, en stel daarbij de vragen: waarop is die ‘publieke opinie’ eigenlijk gestoeld? Hoe beïnvloeden opiniepeilingen het publieke debat en het beleid? En gaat dat mogelijk ten koste van inhoudelijke afwegingen en echt debat over wetenschap? Want, zoals Kanne tegen FTM zegt: ‘Wij brengen uiteindelijk slechts opvattingen en inschattingen van mensen in kaart, en gedrag dat mensen zéggen te vertonen.’

Vaccinatiebewijs

‘Moet je mensen die zich niet willen laten vaccineren tegen corona dingen ontzeggen, bijvoorbeeld de toegang tot een festival of restaurant? Driekwart van de Nederlanders vindt dat dat moet kunnen – dus dat gevaccineerden meer vrijheden krijgen. Dat blijkt uit onderzoek van de TU Delft en het RIVM.’ Met die woorden opende het NOS-achtuurjournaal van 18 december.

Ook in andere media was een keuze-experiment inzake het vaccinatiebeleid, uitgevoerd door onderzoekers van de TU Delft, het RIVM en enkele andere universiteiten, aanleiding om de discussie over ‘vaccinatiebewijzen’ aan te zwengelen. SBS Shownieuws: ‘Eindelijk weer naar Holland zingt Hazes of de theatertour van Wolter Kroes. Tenminste: als je een vaccinatiebewijs hebt. Uit onderzoek blijkt dat driekwart van de Nederlanders voor is,’ vertelt de presentatrice. ‘Minister de Jonge is tegen, maar Wolter Kroes en André Rieu zien het wel zitten.’ Als dat betekent dat ze hun beroep weer mogen uitoefenen, zien de volkszanger en de violist De Jonge liever vandaag dan morgen een vaccinatiebewijs invoeren.

‘Ziet u het voor zich dat u met zo’n vaccinatiebewijs op zak rondloopt?’

De verhaallijn van SBS is identiek aan die van EenVandaag en de diverse items die de NOS over het onderwerp maakte voor de journaals van die dag. De NOS liet niet de bekende maar juist de ‘gewone Nederlander’ aan het woord: ‘Ziet u het voor zich dat u met zo’n bewijs op zak rondloopt?’ Een man op leeftijd antwoordt: ‘Ja, waarom niet? Je hebt ook je betaalpas en weet ik veel wat bij je. Dat kan er nog wel bij.’ Een jongere man zegt: ‘Ik denk dat het wel een reden is om het vaccin te nemen. En ook omdat ik anders het idee heb dat ik een jaar voor niks in een lockdown heb gezeten.’

Na de interviews schakelt de NOS (net als SBS) over naar minister De Jonge, die uitlegt dat het kabinet tegen een vaccinatiebewijs is. ‘Om vaccinatie te bevorderen moeten we dus vooral blijven onderstrepen dat vaccinatie vrijwillig is. En het niet impliciet via dwang of drang toch alsnog meer in de sfeer van een verplichting brengen.’

Dossier: Coronacrisis

De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus in te dammen zijn ongekend; de uitwerking ervan nog grotendeels onbekend. Welke oplossingen dienen welke belangen?

Lees verder Inklappen
Inschrijven

De woordvoerder van het NOS-journaal legt schriftelijk aan FTM uit waarom het achtuurjournaal opende met dit item: ‘We vonden dit het belangrijkste nieuws van de dag, omdat er met het zicht op de vaccins een nieuw vraagstuk ontstaat: hoe om te gaan met mensen die wel of niet gevaccineerd zijn? Dat is anticiperen op een maatschappelijk debat, een belangwekkende discussie die zeker gaat ontstaan.’

Focus op conclusie die niet uit het onderzoek volgt

Volgens hoofdonderzoeker Niek Mouter (TU Delft) was de berichtgeving over zijn onderzoek niet in alle media even solide: ‘Het NOS-journaal, EenVandaag en Shownieuws presenteren conclusies die je op basis van ons onderzoek niet kunt trekken. Sterker nog: ze hebben het over zaken die wij niet hebben onderzocht, maar verbinden hun nieuwsitem wel aan ons onderzoek.’ 

Mouter onderzocht met collega’s van andere universiteiten en het RIVM ‘de voorkeuren van Nederlanders voor verschillende beleidsopties om vaccinatie te stimuleren’. 1640 respondenten kregen negen verschillende beleidsopties voorgelegd en konden telkens hun voorkeur tussen twee opties aangeven. ‘Nadat respondenten hun keuzes hadden gemaakt, werd hen voor de negen beleidsopties afzonderlijk nog een keer gevraagd of zij deze wel of niet zouden aanbevelen aan de overheid, en toe te lichten waarom.’ De twee varianten van een ‘vaccinatiebewijs-light’ die het hoogst scoorden:

  • ‘Mensen die zich laten vaccineren krijgen een vaccinatiebewijs waarmee zij op bepaalde plaatsen mogen blijven komen (zoals winkels, horeca, verpleeghuizen, fitnesscentra en het openbaar vervoer) wanneer er in hun regio een uitbraak van het virus is. Mensen die niet gevaccineerd zijn mogen tijdens een uitbraak worden geweigerd.’ (73 procent)
  • ‘Mensen die gevaccineerd zijn krijgen een vaccinatiebewijs waarmee zij op bepaalde plaatsen mogen komen waar grote groepen mensen bij elkaar komen en het niet mogelijk is 1,5 meter afstand te houden (zoals concerten, festivals, sportwedstrijden en andere grootschalige bijeenkomsten). Mensen die niet gevaccineerd zijn mogen worden geweigerd.’ (71 procent)

Mouter werkte mee aan een artikel van Nieuwsuur, dat als eerste over het onderwerp publiceerde, en was drie keer op de radio te horen: bij BNR , Omroep West en het NOS Radio 1 Journaal . Verder werd hij in de loop van de dag gebeld door journalisten van RTL, Trouw en De Telegraaf, die meer wilden weten over zijn onderzoek. Het NOS-Journaal, EenVandaag en SBS namen geen contact met hem op.

Mouter: ‘In het NOS-journaal ontbreekt de nuance. Het wordt nergens duidelijk dat het om een light variant van een vaccinatiebewijs gaat dat in restaurants alleen geldt tijdens een uitbraak en pas zal ingaan nadat iedereen de kans heeft gekregen om het vaccin te nemen.’ Ook de beleidsoptie om concerten te bezoeken met een vaccinatiebewijs wordt geopperd op voorwaarde dat iedereen de kans heeft gehad om zich te laten vaccineren, en wijkt dus af van de optie die Shownieuws aan Kroes en Rieu voorlegde. Mouter: ‘Die mensen reageren op een andere beleidsoptie dan die in ons onderzoek zijn voorgelegd.’ 

De rol van de kop

Het artikel op de site van Nieuwsuur vindt Mouter een genuanceerde weergave van zijn onderzoek. Bovendien wordt de lezer erin verwezen naar het rapport zelf. Dat ligt anders bij het NOS-journaal: ‘Zeggen dat uit ons onderzoek volgt dat driekwart van de Nederlanders voor een vaccinatiebewijs is, is geen goede weergave. Daarin mist de nuance die bij Nieuwsuur wel te lezen is.’

Maar eigenlijk ging het al mis bij de kop van het Nieuwsuur-artikel. Oorspronkelijk luidde die: ‘Met een vaccinatiebewijs naar het café: meerderheid Nederlanders is voor een vaccinatiebewijs “light”’. Die titel dekte volgens Mouter de lading goed. Maar bij publicatie was de kop veranderd in: ‘Alleen na vaccinatie toegang tot de kroeg. Driekwart van de Nederlanders is voor’. Dat werd in de loop van de dag afgezwakt naar  ‘Met vaccinatie toegang tot de kroeg. Driekwart van de Nederlanders is voor’.

De redactie van Nieuwsuur zegt tegen FTM dat het aanscherpen van een kop een beslissing is die altijd bij de redactie ligt en niet bij degene die is geïnterviewd. Dat de titel vervolgens een eigen leven is gaan leiden, is niet hun verantwoordelijkheid, zegt de hoofdredactie: ‘Het onderwerp is later op de dag nog aan de orde geweest in het NOS Journaal, daar heeft de Nieuwsuur-redactie geen bemoeienis mee gehad. Hoe dat verder is verwerkt, ligt bij de redactie van NOS Nieuws.’

‘Hoe meer onderzoek, hoe beter. In de talkshows wordt al genoeg feitenvrij gekletst over wat andere mensen zouden denken en willen’

Mouter nam zelf het initiatief voor dit onderzoek. De TU Delft ging akkoord en Mouter kreeg 4000 euro om de data te verzamelen. Hij stelde een team samen van onderzoekers van andere universiteiten, en het ook RIVM wilde meewerken. Mouter beoogde zowel een maatschappelijke als wetenschappelijke bijdrage te leveren en beleidsmakers te ondersteunen met inzichten over beleidsopties die de vaccinatiebereidheid kunnen vergroten. Die missie is volgens hem geslaagd: ‘Ik krijg signalen dat de nuance bij het ministerie wel is geland en dat het RIVM die ook meeneemt in de stukken die ze schrijven over vaccinatiebeleid.’

Hij baalde er wel van dat het publieke debat vooral ging over een variant van het vaccinatiebewijs die hij en zijn collega’s niet hadden onderzocht. ‘Ik heb de potentiële impact van een kop verkeerd ingeschat. Er zijn veel mensen die niet verder lezen dan een titel of een screenshot van één of twee zinnen op Twitter. Die hebben nu in hun hoofd dat de meerderheid van de Nederlanders voor een vaccinatiebewijs in kroegen en restaurants is. Dat is denk ik niet zo. Als ik onze pilotstudies en onze studie over de corona-app bekijk, acht ik de kans best groot dat nog niet de helft van de respondenten een strengere variant van het vaccinatiebewijs zou aanbevelen.’ 

Mouter vertelt dat hij talloze dreigmailtjes ontving, waarin hem werd verweten dat hij hielp ‘propaganda’ te verspreiden om ‘vaccinatiebewijzen erdoor te drukken’. Een citaat uit een daarvan: ‘Jullie moeten stoppen met het indoctrineren van mensen door te stellen dat “Nederlanders” voor de invoering van een vaccinatiebewijs zijn als beloning.’ Mouter betreurt dat. ‘Sommige collega’s denken nu wel twee keer na of ze over zo’n beladen onderwerp als vaccinaties nog wel onderzoek willen doen.’ Hij vindt dat zonde: ‘Hoe meer onderzoek, hoe beter. In de talkshows wordt al genoeg feitenvrij gekletst over wat andere mensen zouden denken en willen.’

Lees verder Inklappen

Het maatschappelijk debat over vaccinaties

FTM vroeg de NOS Nieuwsredactie waarom de context van het onderzoek ontbrak in hun berichtgeving. De NOS: ‘We hebben vooral de vraag willen opwerpen wat je doet met wel- en niet-gevaccineerden. Dat de evenementenindustrie een vaccinatiebewijs wil gebruiken, was leidend. De specifieke varianten uit het onderzoek deden dus eigenlijk voor het onderwerp van de reportage niet meer ter zake.’

Mouter merkt op dat het NOS-journaal geen aandacht besteedde aan de 30 procent van de respondenten die de light-variant van het vaccinatiebewijs afraadt. Dat bevordert een evenwichtige behandeling van het onderwerp niet: ‘Mensen uit die groep benoemen bijvoorbeeld dat een vaccinatiebewijs een schending is van de privacy en twijfelen aan de juridische uitvoerbaarheid. Of ze zijn bang dat het vaccinatiebewijs leidt tot discriminatie en een tweedeling in de samenleving.’ 

Waarom ontbrak die kant van het verhaal? De NOS zegt dat de maker van de reportage die bewuste middag ‘geen tegenstanders van een vaccinatiebewijs was tegengekomen.’ ‘De mensen die bedenkingen hadden, zeiden eigenlijk: als ik met een bewijs van vaccinatie weer naar een evenement kan, dan doe ik het.’

De onderliggende redenering

Zoals de NOS het presenteerde, fungeert een vaccinatiebewijs als een voorwaarde voor ‘bevrijding uit de lockdown’. Zou u het vaccin wel nemen als uw bewegingsvrijheid anders wordt ingeperkt (of niet wordt teruggegeven)? Met die vraagstelling toets je eigenlijk alleen of mensen denken dat dit een effectief dwangmiddel is. Of mensen het ook een wenselijke manier van beleidsvoering vinden, vroeg de NOS niet.

In de studie van de TU Delft werd wel onderzocht of mensen een beleidsoptie zouden aanbevelen. Alle varianten werden gepresenteerd met (geschatte) cijfers erbij van het aantal levens dat ermee kan worden gered, hoeveel economische schade ermee kan worden voorkomen en hoeveel de belasting eventueel zou stijgen om de maatregel te bekostigen. Zulke informatie kan volgens Eric-Jan Wagenmakers, methodoloog aan de faculteit psychologie van de Universiteit van Amsterdam, een enorm verschil maken in het soort antwoorden dat je krijgt: ‘Als je de vraag iets anders stelt, kan dat tot heel andere resultaten leiden.’ 

Dat zie je ook in de praktijk: peilingen over hetzelfde onderwerp kunnen tot verschillende uitkomsten leiden. Zo lijkt de steun voor de corona-aanpak van het kabinet uit een recente, groots opgezette peiling van het RIVM kleiner te zijn (30 dec-3 jan: 45 procent) dan in de I&O-peiling een week later (8 jan-11 jan: 72 procent). Of neem de peilingen over de toeslagenaffaire; van het I&O-panel vond 8 procent dat het kabinet moet aftreden, terwijl EenVandaag uit hun peiling concludeert dat 46 procent van de Nederlanders dat vindt. Een ander panel of een net iets andere vraagstelling kan dus leiden tot compleet andere uitkomsten.

De respondenten kregen alle beleidsopties echter gepresenteerd als zijnde effectief in het redden van levens

Mouter is zich daarvan bewust, maar wijst erop dat uit de statistische analyse van de resultaten bleek dat de bijgevoegde cijfers relatief weinig invloed hadden op de voorkeuren van de respondenten. (Alleen de mogelijkheid van een belastingverhoging had een aanzienlijke negatieve invloed op de populariteit van een maatregel.) Anders dan I&O en EenVandaag werkte Mouter niet met een vast panel, maar met een gerandomiseerde steekproef onder de bevolking.

Het onderzoek van de TU Delft was een vervolg op hun eerdere onderzoek naar de vaccinatiebereidheid onder Nederlanders. De onderzoekers gaan zelf uit van het volgende: ‘Om COVID-19 goed onder controle te kunnen houden moet ongeveer 70% van de Nederlanders worden gevaccineerd.’ Die aanname is gestoeld op de algemene wetenschap over de werking van vaccins en de veelbelovende testresultaten van coronavaccins.

Tegelijkertijd bestaat er onzekerheid over de exacte werking van coronavaccins. Hoe goed werken ze om de verspreiding van het virus tegen te gaan? En hoe lang blijf je immuun? Daarover is nog veel onbekend: dat moet in de praktijk blijken. De respondenten kregen alle beleidsopties echter gepresenteerd als zijnde effectief in het redden van levens. Respondenten stappen in op de hypothetische situatie waarin elke vaccinatie telt in het ontlasten van de zorg en het beperken van economische schade. Of dat terecht is, zal nog moeten blijken.

Wetenschappelijke onzekerheid

Het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA) heeft conditionele goedkeuring verleend voor het gebruik van de vaccins van BioNTech/Pfizer en Moderna. Die goedkeuring is vanwege de pandemie afgegeven op basis van minder uitgebreid onderzoek dan normaal wordt geëist. De klinische data die nu nog ontbreekt, moet in de toekomst wel worden geleverd en op basis daarvan zal de definitieve goedkeuring al dan niet worden verleend. 

Het Nederlandse College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG) schrijft over het vaccin van BioNTech/Pfizer (dat nu in Nederland wordt gebruikt) dat het werkt bij 95 op de 100 mensen. ‘Dit betekent dat van de 100 mensen die zonder prik COVID-19 zouden krijgen, er na vaccinatie nog maar 5 mensen COVID-19 krijgen. Ook bij deelnemers aan de klinische studies die tot de risicogroepen behoren, zoals mensen met longaandoeningen, diabetes en hoge bloeddruk is dezelfde effectiviteit gezien van 95%.’ 

Maar wat betekent 95 procent effectief precies? Voorkomt het vaccin ook de ernstige covid-ziektegevallen die nu de IC’s overspoelen? Hoe goed werkt het vaccin om de verspreiding van het virus tegen te gaan? En hoe lang blijf je immuun? Die vragen zijn van belang voor de mensen die een vaccin niet zozeer zouden nemen om hun eigen risico op covid te verminderen, maar vooral om bij te dragen aan de ‘groepsimmuniteit’ ter bescherming van de kwetsbaren. Of voor de circa 3 miljoen Nederlanders die al corona hebben gehad (en waarschijnlijk immuniteit hebben opgebouwd).

Er bestaat wetenschappelijke onzekerheid over veel van deze zaken. Op 21 december zei het CBG hierover: ‘We weten nog niet of de mensen die het vaccin hebben gekregen nog steeds het virus kunnen overdragen mochten ze toch besmet raken. Ook is nog niet duidelijk of het vaccin een goede bescherming biedt tegen de meer ernstige vormen van covid, omdat te weinig mensen in de studie ernstige covid kregen. Dat we dit nog niet weten, betekent niet dat het vaccin hier niet tegen werkt. Er ligt op dit moment gewoon onvoldoende data om hier uitspraken over te doen.’

Ook is nog onbekend hoe lang het vaccin werkzaam blijft en bijdraagt aan het opbouwen van langdurige groepsimmuniteit tegen covid-19. Het CBG: ‘We weten op dit moment dat bescherming zo’n 3 maanden na vaccinatie nog onverminderd hoog is. Het is nog niet bekend hoe lang deze bescherming zal blijven. Dit wordt nu uitvoerig onderzocht in de klinische studies en zal ook na goedkeuring en markttoelating van het vaccin gevolgd worden, in ieder geval gedurende twee jaar.’

Lees verder Inklappen

Hugo als de andere kant

De NOS Nieuwsredactie is – ook zonder het benoemen van de wetenschappelijke onzekerheden – evenwel van mening dat zij een afgewogen beeld heeft geschetst over de vraag hoe om te gaan met mensen die wel en niet gevaccineerd zijn. ‘In de voxpops lieten we weliswaar mensen horen die akkoord gingen met zo’n vaccinatiebewijs, maar een belangrijk onderdeel van de reportage was ook de quote van Hugo de Jonge waarin hij zei dat het kabinet geen voorstander is van zo’n vaccinatiebewijs, omdat het een verkeerde impuls kan geven. Dat is de andere kant van het verhaal. Bovendien vertelt de verslaggever ook dat mensen recht hebben op medische privacy.’

Wat de minister minder geschikt maakt als representant van ‘de andere kant’ in deze discussie, is dat hij een dag eerder (17 december) de Gezondheidsraad had verzocht te onderzoeken of een (digitaal) ‘coronapaspoort’ ethisch en juridisch verantwoord kan worden ingezet bij het verstrekken van toegang tot sociale en economische activiteiten.

Toereikende, transparante informatievoorziening door de overheid over de stand van de wetenschap en de zin en onzin over vaccins ontbreekt

Op 9 december zei De Jonge in de Tweede Kamer over de toenmalig lage vaccinatiebereidheid zorgpersoneel: ‘Mijn voorspelling is dat de bereidheid tot vaccinatie sterk zal gaan stijgen omdat de sociale druk hoog wordt; de sociale norm wordt hoog want als jij niet gevaccineerd bent zou jij mogelijkerwijs onderdeel kunnen zijn van een nieuwe besmetting in het verpleeghuis.’ Op 24 december zei hij in een interview niets te begrijpen van de mensen die twijfelen over de noodzaak van een prik en vergeleek hij vaccineren met het eten van een frikandel: ‘Daarvan weet je ook niet precies wat erin zit.’ Op zich was dat best grappig, maar het is niet bepaald de nuance die je van een minister van Volksgezondheid mag verwachten inzake een kwestie die aan een grondrecht raakt: de onaantastbaarheid van het lichaam. Voor sommige mensen spelen bovendien levensbeschouwelijke redenen een grote rol in hun overwegingen. 

De minister van Volksgezondheid ziet sociale pressie als een mechanisme dat de vaccinatiebereidheid voor covid vanzelf zal verhogen. Dat hij een vaccinatiebewijs voorlopig niet nodig acht, lijkt niet zozeer ingegeven door zijn respect voor keuzevrijheid en privacy, maar door pragmatisme: de sociale druk is al hoog genoeg. De Jonge geeft er evenmin blijk van te begrijpen dat wetenschappelijke onzekerheid kan meespelen in de overwegingen, bijvoorbeeld bij minder kwetsbare groepen en mensen met antistoffen, die hun motivatie vooral halen uit het beschermen van anderen. Toereikende en transparante informatievoorziening door de overheid over de stand van de wetenschap en de zin en onzin over vaccins ontbreekt bovendien.

Hoeveel is de publieke opinie waard?

In het maatschappelijk debat over wel of niet vaccineren en hoe daarmee om te gaan, staan inhoudelijke argumenten en wetenschap niet centraal. De berichtgeving op basis van opiniepeilingen heeft die plek deels overgenomen. Nu is de vraag in hoeverre dat ook weer invloed heeft op:

  • de publieke opinie over dit onderwerp en de ‘sociale druk’ op mensen om zich te laten vaccineren;
  • de politieke besluitvorming. 

Om daar iets zinnigs over te zeggen, komt de I&O-peiling van 12 januari van pas. Daarin werd de steun voor verlenging van de lockdown gepeild, plus de vaccinatiebereidheid. Die laatste is volgens I&O flink gestegen: van 69 procent in december naar 82 procent in januari. De inschatting van De Jonge zou dus kunnen kloppen. I&O vroeg de mensen die van mening zijn veranderd naar hun drijfveren, en die hadden geregeld van doen met het ‘anders kom ik nergens binnen-argument’ dat in de berichtgeving van 18 december centraal stond.

Enkele citaten: ‘Ik denk dat het gevraagd wordt, bijvoorbeeld als ik een restaurant straks weer kan bezoeken.’ ‘Als ik dan weer alles mag zoals 1 jaar geleden.’ ‘Omdat ik bang ben dat ik nergens meer aan mag deelnemen.’ Mensen noemen verder hun zorg dat de besmettingen niet dalen en dat ze minder bang zijn geworden voor mogelijke bijwerkingen: ‘Als we daardoor sneller van het virus af zijn moet iedereen een vaccin krijgen.’

Proportioneel reageren blijft echter een uitdaging, zeker wanneer de gemoederen hoog oplopen

Welke rol de publieke opinie uiteindelijk zal spelen in het politieke besluit om eventueel een vaccinatiebewijs (light) in te voeren, zal de komende maanden blijken. De Gezondheidsraad publiceerde op 14 januari al wel een ethisch-juridisch kader voor het verplichten van testbewijzen (het advies over het vaccinatiebewijs komt nog). De Gezondheidsraad schrijft: ‘Alleen wanneer aan alle voorwaarden wordt voldaan, is de inzet van testbewijzen in een specifieke voorziening te overwegen.’ De Raad stelt onder andere dat ‘zorgvuldig moet worden omgegaan met privacywetgeving’ en zegt dat ‘het beleid niet mag leiden tot discriminatie’, aspecten die voor een vaccinatiebewijs evenzeer van belang zullen zijn. Verder benadrukt de Raad meermaals dat de ‘proportionaliteit’ van maatregelen centraal moet staan. De gevolgen moeten ‘in verhouding staan tot het doel dat daarmee wordt nagestreefd’.

Proportioneel reageren blijft echter een uitdaging, zeker wanneer de gemoederen hoog oplopen. Dat de publieke opinie bestuurders kan aanzetten tot overreactie is al langer bekend, ook bij de overheid. Het ministerie van Buitenlandse Zaken liet in 2014 een onderzoek uitvoeren naar de risico-regelreflex, in de woorden van de Rijksoverheid als volgt uitgelegd: ‘de neiging om het voortdurend verminderen van risico’s, al dan niet naar aanleiding van een incident, als vanzelfsprekende opgave aan te merken. Deze reflex kan leiden tot disproportionele ingrepen.’ De onderzoekers schreven toendertijd: ‘Een gangbare remedie voor proportioneel omgaan met risico’s is om meer of betere kostenbatenanalyses te doen, maar cijfers kunnen meestal weinig uitrichten wanneer het publieke debat verhit raakt. Een andere veelgehoorde aanbeveling: de bestuurder moet gewoon zijn rug recht houden.’

Dat blijkt in de praktijk echter lastig. Hoewel het kabinet op advies van het RIVM maandenlang het dragen van een mondkapje heeft afgeraden vanwege ‘de schijnveiligheid’ die ze zouden opleveren, werd dat standpunt via een dringend advies in september omgevormd naar een mondkapjesplicht voor publieke binnenruimtes per 1 december. ‘Weer buigt Rutte blijmoedig voor de publieke opinie,’ schreef de Volkskrant. OMT-voorzitter Jaap van Dissel zei op 18 november in de Tweede Kamer – ondanks openlijke kritiek van zijn Amerikaanse evenknie Anthony Fauci – nogmaals dat de mondkapjesplicht een politiek besluit was waarvan de medische voordelen twijfelachtig zijn. Of hij daarin gelijk heeft, staat volop ter discussie, maar een ding wordt in elk geval duidelijk: zelfs het advies van de belangrijkste crisisadviseur van het kabinet is in een verkiezingsjaar niet opgewassen tegen de opinie van het volk.

Thomas Bollen
Thomas Bollen
Onderzoekt als financieel econoom de 'economische religie' om nuttige inzichten van dogma's te scheiden.
Gevolgd door 6818 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren