© Matteo Bal

Justitie hield cruciaal en ontlastend bewijs achter in onderzoek naar ‘puzzelmoord’

Jarenlang was Oost-Nederland in de ban van de 'puzzelmoord'. De politie had al snel ex-tbs'er Mattie M. in het vizier als dader, maar pas tien jaar na de moord werd hij veroordeeld. Nu blijkt dat het OM voor M. ontlastende informatie buiten het dossier heeft gehouden. 'Als dit zo is, heeft de politie in strijd met een belangrijke strafrechtelijke regel gehandeld.'

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • In februari 2010 verdwijnt Halil Erol uit Steenwijk spoorloos. Een maand na zijn verdwijning wordt zijn auto uitgebrand aangetroffen. In 2010 en 2013 vindt de politie verschillende lichaamsdelen van Halil terug. Zijn hoofd is nooit teruggevonden.
  • Erol is op de dag van zijn verdwijning in de woning van Mattie M. geweest. Volgens het OM maakt zijn telefoon na dat bezoek geen contact meer. Mede daarom staat volgens het OM vast dat Mattie M. Halil Erol op die dag om het leven heeft gebracht. De rechtbank Zwolle deelt die conclusie.
  • Twaalf jaar later blijkt dat Erols telefoon nog zeker een maand na zijn verdwijning contact maakt en dat er zelfs mee gebeld wordt. Het OM wist dit, maar heeft de informatie buiten het strafdossier gehouden. Ook een cruciale getuigenis van een vrouw die Erol na zijn verdwijning nog gezien zou hebben, is door het OM niet in het einddossier gevoegd.
  • Tony Boersma, de raadsman van Mattie M., wil inzage in het volledige politiedossier. Volgens hem zijn de geconstateerde onvolledigheden geen incident, en wil hij in het politiedossier nagaan wat er mogelijk nog meer niet is verstrekt aan de verdediging.
  • Volgens hoogleraar strafrecht Sven Brinkhoff ‘is het belangrijk dat in deze fase boven water komt of deze informatie doelbewust door de politie buiten het dossier is gehouden.’
  • Yelle Tieleman doet voor Follow the Money onderzoek naar de methoden van het Openbaar Ministerie in de zaak van de puzzelmoord. Waarom bleef ogenschijnlijk ontlastend bewijs buiten het bereik van de rechter? Hoe werken de checks en balances bij het OM? Hoe komen de keuzes die het OM in een opsporingsonderzoek tot stand? Hoe verhoudt de magistratelijke rol die het OM heeft zich met die van crimefighter?

 

Lees verder

In zijn kantoor in de Amsterdamse binnenstad buigt strafrechtadvocaat Tony Boersma zich over een doos vol dossiermappen. Hij heeft net een nieuwe zaak binnen. Het gaat om een hoger beroep in een moordzaak waarin een ex-tbs’er een man in stukken zou hebben gezaagd.

Het dna van de veroordeelde zat op tassen waarin de ledematen werden aangetroffen. De rechtbank concludeerde dat de verdachte daarom de moord moet hebben gepleegd. Vanwege de puzzel die de recherche jarenlang heeft moeten leggen om de moord op te lossen, is de zaak in de media bekend geworden als de ‘Steenwijkse Puzzelmoord’.

Als Boersma de multomappen uit de doos haalt, stuit hij op een verfomfaaid vel papier. Hij vouwt het open, strijkt het glad en ziet dat het A4’tje historische gegevens van de telefoon van het slachtoffer bevat. Gegevens van ná de datum van de moord. Boersma beseft dat dit een totaal nieuw licht op de zaak werpt. Zou het kunnen dat het Openbaar Ministerie hier cruciaal bewijs heeft achtergehouden? 

Vermissing wordt niet serieus genomen

De zaak begint in 2010 als Halil Erol (34) uit Steenwijk spoorloos verdwijnt. Op zaterdag 6 februari van dat jaar brengt Halil zijn vrouw Emine en hun twee dochters met de auto naar Emines vriendin Mirjam. Mirjam woont in Meppel, samen met haar vriend: Mattie M.

De relatie tussen Halil en Emine loopt al langer niet goed. Dat komt onder andere omdat Halil zich meer aan de Turkse culturele tradities wil houden, in tegenstelling tot Emine. In 2005 gaan ze kort uit elkaar, maar in 2006 komen ze weer samen. De relatie blijft problematisch, want in 2009 doet Emine aangifte van mishandeling. Halil wordt veroordeeld, zit kort in de gevangenis en krijgt een huisverbod, maar na verloop van tijd komen ze toch weer bij elkaar. Samenwonen doen ze niet.

Bij Mirjam en Mattie aangekomen gaat Halil nog even mee naar binnen voor een kop koffie en een praatje. Volgens Emine is Halil op een zeker moment vertrokken en is zij met de kinderen blijven eten. Mattie bracht ze thuis. Emine zal later verklaren dat Halil die avond bij haar thuis nog een laptop heeft opgehaald. Veel waarde hecht de politie niet aan die verklaring; in het verdere onderzoek gaat men ervan uit dat na het bezoek aan de woning van Mattie en Mirjam, ieder spoor van Halil ontbreekt.

In de dagen die volgen verschijnt Halil niet bij verschillende afspraken, maar niemand licht de politie in.

Mattie M. is in 1998 al eens veroordeeld voor moord

Twee weken later belt een vriend van Halil de politie. Hij maakt zich zorgen, want hij heeft Halil al een tijdje niet gezien. Dat is niks voor hem. Twee dagen later melden ook Halils broer en een andere vriend zich op het politiebureau met grote zorgen.

Later die maand – Halil is dan al bijna een maand vermist – trekt een groep van tachtig boze demonstranten uit de Turkse gemeenschap in Steenwijk naar het plaatselijke politiebureau. Zij vinden dat de politie de vermissing van Halil niet serieus genoeg neemt.

Afgehakte armen en benen

Op 8 maart 2010 krijgt de vermissing van Halil een ander karakter. De brandweer treft in het Groningse Haren een uitgebrande auto aan: de auto van Halil. Onder de codenaam Devil start de politie een groot onderzoek. 

In juni maakt een lugubere vondst de zaak van Halil definitief een moordzaak. In het riviertje de Steenwijker Aa worden zijn afgehakte armen en benen aangetroffen.

Omdat de politie ervan uitgaat dat Mattie en Emine de laatsten zijn die Halil in leven hebben gezien, komen ze direct in beeld. Mattie is in 1998 al veroordeeld voor een moord, waarvoor hij acht jaar gevangenisstraf en tbs kreeg opgelegd. Hij werd behandeld in de Van Mesdagkliniek in Groningen. 

Dat die kliniek zich hemelsbreed zo’n kilometer of vier van de uitgebrande auto bevindt, vindt de politie verdacht. Hetzelfde geldt voor de lichaamsdelen: die zijn gevonden in een gebied waar Matties broer niet ver vandaan woont. ‘Dit gebied kan bekend terrein zijn’, schrijft een rechercheur in de verdenking tegen Mattie. Later zal de rechtbank deze redenering volgen en gebruiken in de bewijsconstructie tegen Mattie M. 

De politie besluit Matties telefoon af te luisteren. Uit die gesprekken blijkt dat hij een laptop van het merk Acer te koop aanbiedt. Opvallend, volgens de recherche, want Halil had een Acer-laptop die nooit is teruggevonden. Wil Mattie hier misschien de laptop van Halil verkopen? 

Er wordt een haar gevonden die hoogstwaarschijnlijk van Mattie M. is

In augustus 2010 arresteert de politie zowel Mattie als Emine. Emine blijft bij haar eerdere verklaring: Halil is niet in de woning van Mattie om het leven gekomen, maar heeft later die avond bij haar thuis zijn Acer laptop opgehaald. En Mattie? Die beroept zich op zijn zwijgrecht.

Het onderzoek stokt en al snel komen Mattie en Emine op vrije voeten. Ze blijven verdacht, maar krijgen in het voorjaar van 2011 een bericht van het OM dat ze niet zullen worden vervolgd. Het onderzoek wordt tot nader order gesloten. 

Andere scenario’s

Tot 2013. Dan heropent de politie de zaak, die Devil 2 als codenaam krijgt, nadat wandelaars in januari in natuurgebied de Kiersche Wijde een soort graf vinden, met daarin een polyester zak met lichaamsresten. Uitgebreid onderzoek bij het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) leert dat het opnieuw gaat om lichaamsdelen van Halil.

In het graf treffen forensisch rechercheurs ook delen van een judopak, een dekbedovertrek en een touw aan. Op het dekbed wordt een haar gevonden die hoogstwaarschijnlijk van Mattie M. is, maar vanwege de gebrekkige kwaliteit is dat niet met zekerheid vast te stellen: een zogeheten niet-volledige match.

Ook doet de politie serieus onderzoek naar een ander scenario. Halil zou mogelijk te maken hebben gehad met criminele activiteiten. Bij de criminele inlichtingendienst van de politie (CID, tegenwoordig TCI) komt concrete informatie binnen over ene Aziz K., een vermoedelijke drugshandelaar met wie Halil een conflict zou hebben gehad. De politie merkt op dat het juist deze Aziz is die in 2010 de protestactie heeft georganiseerd bij het Steenwijkse politiebureau. Hij stelde zich op als woordvoerder van de Turkse gemeenschap, terwijl Aziz daar juist een relatief onbekende figuur zou zijn. 

Al met al vindt de politie dit reden genoeg om Aziz K. af te luisteren en op basis daarvan zelfs aan te houden voor verhoor. Ook wordt zijn woning doorzocht. Daar doen rechercheurs een paar opvallende vondsten: een soortgelijk judopak als dat uit het graf, kapmessen en een bijl. Plus: een zaag waarvan het zaagblad ontbreekt. 

Maar omdat nader onderzoek van deze voorwerpen nergens toe leidt en Aziz zich op zijn zwijgrecht beroept, staakt het onderzoek. Ook Devil 2 wordt zonder resultaat gesloten. 

In 2016 krijgt de inlichtingendienst van de politie opnieuw tips binnen. Deze lijken betrouwbaar en wijzen erop dat Emines familie betrokken zou zijn bij de moord. In de hoop de zaak nu eindelijk te kunnen oplossen, starten politie en justitie Devil 3 waarin ze veel bijzondere opsporingsmethoden inzetten. Emines nicht (en goede vriendin) komt in beeld als verdachte. Ze wordt verhoord, maar niet aangehouden. Ondanks de politie-inzet is nog altijd niet duidelijk wie verantwoordelijk is voor de gewelddadige dood van Halil Erol.

De kwestie blijft de gemoederen bezig houden in het oosten van het land. De regionale media, RTV Oost en dagblad De Stentor, schrijven met enige regelmaat over de mysterieuze verdwijning van Halil Erol. Iedereen wil weten hoe het kan dat Halil van het ene op het andere moment spoorloos verdwijnt, en zijn ledematen later worden gevonden in de natuur. Het blijft in Steenwijk en omstreken een populair onderwerp bij de koffieautomaat. 

De doorbraak

Het zal nog ruim een jaar duren voordat de grote doorbraak plaatsvindt, die ook de aandacht van landelijke media trekt. ‘Doorbraak in moordpuzzel’, kopt De Telegraaf in november 2017. Door nieuwe technieken bij het NFI kunnen de aangetroffen haren op het dekbedovertrek volledig worden gematcht met Mattie M.

Op het bed ligt precies zo’n dekbedovertrek als in het graf werd gevonden

Hij wordt opnieuw aangehouden. Ook neemt de politie spullen in beslag, waaronder twee harde schijven. Daarop vindt de recherche foto’s van Mattie en twee andere mannen, zittend op een bed in de Van Mesdagkliniek. Op het bed ligt een dekbedovertrek dat er precies zo uitziet als het overtrek dat in 2013 in het graf werd gevonden. 

Hiermee stapelt het technisch bewijs tegen Mattie zich op. En wat betreft het motief? Volgens het OM is Mattie M. iemand die opkomt voor vrouwen. Dat Emine, de hartsvriendin van zijn eigen vriendin, werd lastig gevallen door Halil zou een trigger zijn geweest. 

Er is bewijs en er is een motief, en dus besluit het OM Mattie te vervolgen. In de Zwolse rechtbank eindigt de officier van justitie zijn requisitoir als volgt: ‘Een voor de verdachte ontlastende toedracht van de dood van Halil (...) is door de verdachte niet aangedragen of aannemelijk geworden.’ Kortweg: er zijn geen andere scenario’s mogelijk. 

En Emines verklaring dan, dat zij Halil later die bewuste avond nog heeft gezien? Die is niet betrouwbaar, oordeelt de rechtbank. En dus wordt Mattie M. in 2020 veroordeeld voor doodslag, tot tien jaar cel en tbs.

Ontlastende informatie achtergehouden

Terug naar oktober 2020, naar het bureau van advocaat Boersma, die Matties verdediging voor het hoger beroep heeft overgenomen. Hij vindt het verfomfaaide document met telefoongegevens van Halil en weet meteen dat dit een belangrijke doorbraak kan zijn.

Uit het einddossier dat bij de rechtbank is ingeleverd bleek dat Halils telefoon na zijn verdwijning ‘weg was’  – er waren geen in- en uitgaande contacten meer. Maar uit het document voor Boersma’s neus blijkt dat er nog volop wordt gebeld. Drie weken na de verdwijning is er zelfs een gesprek van een half uur. Pas op 7 maart stokt het contact écht. Een dag later wordt Halils auto uitgebrand aangetroffen

Waarom zat dit document niet in het einddossier, vraagt Boersma zich af. En hoe is het bij hem terechtgekomen?

De politie wist al die tijd dat Halils telefoon na zijn verdwijning nog actief is geweest

Boersma attendeert het Hof en het OM erop dat dit document nieuw licht werpt op de verdenking tegen Mattie M. Hij vraagt daarom om meer onderzoeksinformatie over de telefoongegevens van Halil. Die krijgt hij. 

En hij schrikt: de politie wist al die tijd dat Halils telefoon weken na zijn verdwijning nog actief is geweest. Ze hebben daar zelfs onderzoek naar gedaan en kwamen zodoende uit bij Halils oom, die na de gewraakte 6 februari nog met Halil (of althans: zijn toestel) gebeld heeft. Wat de oom de politie vertelt is uiterst brisant, maar wordt door het OM niet in het dossier opgenomen.

Een deel van de verklaring luidt: ‘Ik ben daar [tijdens de protestactie, red.] aangesproken door een Turkse vrouw uit Steenwijk. Ik kende haar niet. Zij vroeg of ik de oom van Halil was, en toen ik dat bevestigde vertelde zij mij dat zij van horen zeggen wist dat eerder de vrouw van Halil of haar familie tegen Halil had gezegd, dat ze zijn handen en armen eraf zouden laten snijden. De vrouw die mij dit vertelde was bang om mij verder iets te vertellen. Zij vertelde mij dit dus al ruim voordat de lichaamsdelen van Halil aangetroffen waren.’ De vrouw zou Fatma heten.

Dat duidt op daderkennis. Een belangrijke verklaring, en je zou verwachten dat deze vrouw door de politie zou zijn opgespoord om haar te verhoren. Als dat verhoor al had plaatsgevonden, is het in elk geval tot op de dag van vandaag uit het einddossier gehouden. 

Volgens hoogleraar strafrecht Sven Brinkhoff, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, moet hierover snel duidelijkheid komen. ‘Het is belangrijk dat in deze fase boven water komt of deze informatie doelbewust door de politie buiten het dossier is gehouden. Mocht dit zo zijn, dan is dat in strijd met een belangrijke strafrechtelijke regel dat alles wat relevant is voor de rechter door de politie aan het dossier moet worden toegevoegd.’

Opsporing verzocht

Deze week stuitte Boersma, in de voorbereiding op een regiezitting in het hoger beroep, op een nieuwe  – volgens hem direct ontlastende – verklaring. Dat hij die niet eerder aantrof is niet vreemd: pas twee weken geleden heeft het OM de verklaring toegevoegd aan het dossier. 

Het gaat om een verhaal van een vrouw uit Groningen die ‘vlak voordat’ de auto van Halil uitgebrand wordt aangetroffen met de politie belt. Ze ziet namelijk een man en een vrouw heftig ruziënd uit een auto stappen. De vrouw slaat de man in zijn gezicht. Ze schrijft het kenteken van de auto op en belt 112. De politie stuurt geen politiewagen. 

‘Ik weet 100 procent zeker dat de man in de auto Halil was’

Later ziet ze beelden van de uitgebrande auto bij op tv bij Opsporing Verzocht. De vrouw herkent het kenteken direct. Ze vertelt het aan haar vriend, die haar niet gelooft. ‘Ik ben toen naar de auto gelopen en heb het briefje uit mijn auto gehaald. Het bleek inderdaad hetzelfde kenteken te zijn, en ook hetzelfde type auto.’ Ook zoekt ze op internet naar foto’s van Halil. ‘Ik weet 100 procent zeker dat de man in de auto Halil was. Hij kreeg ook klappen van de vrouw.’

Omdat ze ervan uitgaat dat de politie vanwege haar eerdere telefoontje vanzelf wel bij haar uit zal komen, belt ze niet opnieuw. Maar dat gebeurt niet. Als ze later, in februari 2011, schade heeft aan haar auto en dit verhaal aan een agent vertelt, vertelt die haar dat ze zich zou moeten melden bij de politie. De verklaring die ze uiteindelijk aflegt, en die ontlastend is voor Mattie, haalt pas in hoger beroep – ruim elf jaar later – het einddossier. 

Open vragen

Hoe kan het dat de politie al in 2011 wist van deze getuige, en dat die informatie pas nu aan het dossier is toegevoegd? En hoe kan het dat er nog tot een maand na de vermeende dag van de moord druk gebeld is met de telefoon van Halil? 

Volgens hoogleraar Brinkhoff zouden de deze gegevens kunnen wijzen op een andere dader. ‘Het is van belang dat in de hoger beroepsfase die nu speelt nader onderzoek wordt gedaan naar informatie die ruimte geeft aan een alternatief scenario. En dan vooral naar de telefoongegevens van het slachtoffer en de gedane 112 melding. Op basis hiervan kan misschien gezegd worden dat de mogelijkheid bestaat dat iemand anders de dader is. Daarvoor is het nu nog veel te vroeg, maar over die cruciale vraag zal het hof zich moeten buigen.’

‘Het scenario zit vol met gaten’

Om meer duidelijkheid te krijgen heeft advocaat Boersma donderdag tijdens een nieuwe regiezitting bij het Gerechtshof in Arnhem toegang gevraagd tot het volledige onderzoeksdossier van de politie. Ook wil hij de teamleiders van Devil 1, 2 en 3 persoonlijk kunnen bevragen over de keuzes die ze hebben gemaakt in het opsporingsonderzoek. Hoe kan het dat ogenschijnlijk ontlastende verklaringen het einddossier niet hebben gehaald?

Boersma nam de tijd om uit te leggen waar het OM in zijn ogen de fout is ingegaan. ‘Het scenario zit vol met gaten. Wie heeft Halils auto verplaatst op 6 februari 2010? Waar is zijn telefoon gebleven? Het zijn allemaal relevante vragen die niet beantwoord worden door het Openbaar Ministerie.’

Het Openbaar Ministerie reageerde fel. De advocaat-generaal,  verwierp ‘de beschuldiging dat het procesdossier onvoldoende en onvolledig is, en dat er bewust stukken zijn achtergehouden’. Volgens het Openbaar Ministerie is er geen enkele reden om te twijfelen aan het vonnis in eerste aanleg, en leest de advocaat in bijvoorbeeld de verklaring van de Groningse getuige dingen die er niet zijn.

Het Gerechtshof besloot vrijdag dat Mattie M. voorlopig vast blijft zitten. Over eventuele andere scenario’s wil het Hof zich pas bij de inhoudelijke behandeling buigen. Donderdag 27 oktober beslist het Hof over de onderzoekswensen.

Na de zitting bleek dat deze nieuwe ontwikkelingen diepe indruk maken op Halils nabestaanden. Zijn zus, overgekomen uit Duitsland, stond een half uur na het einde van de zitting nog steeds te trillen. ‘Ik weet niet wat dit betekent. Het is een hoop informatie die we voor het eerst horen.’ 

De familie volgt de zaak op de voet en hoopt dit duistere hoofdstuk snel voor eens en altijd te kunnen sluiten. Ook Follow the Money blijft de zaak volgen.

Noot: In een eerdere versie van dit artikel werd de echte naam van ‘Emine’ gebruikt. Op verzoek van de familie is dit later gewijzigd. 

Verantwoording

Dit artikel is gebaseerd op de verschillende onderwerpen die donderdag 13 oktober 2022 ter sprake kwamen in een openbare regiezitting bij het Gerechtshof in Arnhem, op openbare rechtbankstukken, eerdere media-publicaties en een gesprek na de zitting met advocaat Boersma. 

Lees verder Inklappen