Ook Rabobank heeft op grote schaal renteswaps aan het mkb verkocht. Uit verkoopdocumenten blijkt hoe Rabobank de risico's van zulke producten verzweeg.

    Duizenden ondernemers hebben een renteswap bij hun lening. En veel van hen zijn daar inmiddels niet blij mee. Dit financiële product is in veel gevallen namelijk niet geschikt voor het mkb vanwege de speculatieve risiso's ervan (zie voor uitleg kader onderaan). Recent onderzoek van FTM leert dat banken renteswaps vaak aan de man brachten, zonder duidelijkheid te bieden over die risico's. Bovendien bleek dat de swaps zijn verkocht als alternatief voor een lening met een vaste rente, maar dat de rente helemaal niet vast was, omdat alle banken na 2008 de opslagen op de rente stevig verhoogden. Rabobank is geen uitzondering. Uit een verkoopdocument uit 2008 (zie afbeelding) blijkt hoe karig de informatie was die ondernemers kregen over de werking van de renteruil. Het product wordt duidelijk geafficheerd als een manier om de rente te “fixeren”, in de praktijk een bescherming tegen een rentestijging. Maar van fixeren is geen sprake, nu de bank eenzijdig de opslag verhoogde, wat niet door de swap is afgedekt. Rabobank schrijft vervolgens: “U profiteert niet meer van rentedalingen.” Dat is enigszins misleidend, omdat in realiteit een rentedaling nog veel nadeliger gevolgen heeft.     Want als de rente daalt tot onder het niveau van de vaste swaprente, krijgt de swap een “negatieve waarde”. En dat is sinds 2009 als gevolg van de crisis massaal gebeurd. Bij vervroegde aflossing van de lening komt de ondernemer in deze situatie niet zonder (hoge) afkoopkosten af van het product. De bank rekent namelijk het verschil tussen de variabele Euribor-rente en vaste rente voor de resterende duur van de renteswap door aan de klant. Maar dat legt Rabobank niet helder uit. Er staat alleen: “Bij aflossing van de onderliggende financiering resteert een verplichting uit hoofde van de renteruil.” En even verderop: “Op basis van de dan geldende marktomstandigheden zal worden vastgesteld welk bedrag u hiervoor terug krijgt of juist dient te betalen.” Hier had Rabo ook duidelijk kunnen vertellen wat de gevolgen zijn van een dalende rente. Of de constructie de ondernemer “meer flexibiliteit” biedt, zoals Rabo betoogt, is ernstig de vraag. Het is eerder omgekeerd: door de swap kan de ondernemer geen kant meer op, nu vervroegde aflossing – die volgens de voorwaarden wel zonder extra kosten is toegestaan – een grote boete betekent. Een groeiend aantal ondernemers is verwikkeld in juridische procedures tegen banken, omdat ze hier nooit voor gewaarschuwd zijn.

    Frappant verschil

    Het verschil met de documentatie van Rabobank uit 2010 is frappant. Ondernemers krijgen uitgelegd dat bij beëindiging van een swap wordt vastgesteld of die een positieve dan wel negatieve waarde heeft, en dat hier een betaling of ontvangst uit volgt. Onder het kopje “Risico's” staat tenminste dat de ondernemer kan worden geconfronteerd met een “vordering van de bank ter grootte van de negatieve marktwaarde van de Rente Swap”. In de grafiekjes wordt vervolgens duidelijk dat een rentedaling de boosdoener is – allemaal informatie die Rabobank twee jaar daarvoor nog achterwege liet. 

    Dat Rabobank inmiddels scheutiger is met informatie is hoogstwaarschijnlijk ingegeven door juridische risico's. Er lopen zoals gezegd allerlei procedures tegen banken, waarbij de rechter nog wel eens oordeelt dat de bank haar wettelijke “zorgplicht” heeft geschonden. Die plicht schrijft voor dat de bank zich verdiept in de financiële positie van de klant en die informeert over de risico's van producten. Dat het op deze punten wel eens fout is gegaan komt omdat de bank zowel producent, als adviseur als verkoper van het product is – een in beginsel ongezonde vermenging van rollen. De Autoriteit Financiële Markten is september vorig jaar al een onderzoek gestart naar renteswaps in het mkb en de manier hoe de derivaten verkocht zijn. De uitkomst daarvan wordt dit najaar verwacht. In Groot-Brittannië heeft de affaire rondom “mis-selling” van swaps al een grote vlucht genomen. Financieel toezichthouder FSA heeft hard ingegrepen, en de banken gedwongen om volledige openheid van zaken te geven. In afwachting van de resultaten hebben de grootste Britse banken gedwongen meer dan twee miljard pond opzij te zetten om gedupeerden te compenseren. Rabobank liet eerder in een reactie op onderzoek van FTM weten dat er niets mis is met renteswaps en de verkoopmethodes ervan.  

    Wat is een renteswap?

    Een renteswap is een rentederivaat waarbij de klant zijn variabele (Euribor-) rente op zijn lening “ruilt” tegen een vaste rente met de bank. De bank “betaalt” Euribor-rente aan de klant, die op zijn beurt de vaste rente aan de bank betaalt. Zo beschermt de onderneming zich tegen een stijging van de Euribor. Want als die stijgt tot boven het niveau van de afgesproken vaste rente (“swaprente”) komt dat voor rekening en risico van de bank. De swap is voor de klant dus alleen gunstig zolang Euribor hoger ligt dan de vaste swaprente. Als Euribor lager is dan de swaprente, betaalt de leningnemer immers meer dan hij zou hebben betaald zonder swap. Door de financiële crisis is de variabele rente gedaald tot ver onder het niveau van de vaste swaprente van swaps die voor de crisis zijn verkocht. Die hebben een “negatieve waarde” voor de klant. Bij vervroegde aflossing van de lening komt de klant niet zonder (hoge) afkoopkosten af van het product. De bank rekent namelijk het verschil tussen Euribor en vaste rente voor de resterende duur van de renteswap door aan de klant. De rente-opslagen (risico-opslag en liquiditeitsopslag) blijven variabel en kunnen door de bank steeds gewijzigd worden.

    Over de auteur

    Jan-Hein Strop

    Freelance financieel-economisch journalist met grote belangstelling voor de werking, macht en gedrag van bank & verzekeraar.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Derivaten in het MKB

    Gevolgd door 146 leden

    FTM verdiepte zich sinds 2013 de wijze waarop grote banken in Nederland vele duizenden ondernemers in het MKB met rentederiva...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid