Joost Ritman: boeken, crisis en schulden

    FTM reconstrueert de ondergang van de Ritman-bibliotheek. Vandaag deel 2: volgens Job Cohen is Joost Ritman 'het ideaalbeeld van de mercator sapiens'. Toch verdrinkt die koopman langzaam in de schulden.

    Als Ritman begin 2005 (niet voor het eerst) in financieel zwaar weer verkeert, komt (ook niet voor het eerst) de Staat hem te hulp. Een overname van de hele bibliotheek bleek in de jaren daarvoor te duur, zoals al te lezen was in deel 1. Ritman taxeert de hele collectie op zo'n 50 miljoen euro. Dan komt Cultuurminister Maria van der Hoeven met een slimme oplossing: de Staat neemt een fors aandeel in de bibliotheek door een selectie van de meest onmisbare boeken over te nemen. 

     

    Op 29 maart sluiten Van der Hoeven en Ritman een deal: voor bijna 19 miljoen euro koopt de Rijksoverheid ongeveer 40 procent van de collectie, om die meteen weer in bruikleen terug te geven. Daarnaast krijgt Ritman voortaan 350.000 euro per jaar voor de exploitatiekosten (tot dat moment betaalde hij de voor exploitatie benodigde 1 miljoen euro geheel uit eigen zak). Aan de Tweede Kamer schrijft de minister dat op deze manier 'het behoud van dit Nederlands cultuurbezit is gewaarborgd'. Het bedrag wordt overgemaakt op een rekening bij de Friesland Bank, want sinds het gedoe met ING regelt Ritman zijn bankzaken het liefst in Leeuwarden.

    Vanaf dat moment in 2005 maakt Ritman serieus werk van 'de overdracht van zijn levenswerk aan de samenleving', zoals hij het noemt – hij ziet zijn pensioenleeftijd snel naderen. De BPH moet toegankelijker worden voor het grote publiek: niet meer verstopt in een smal straatje in de Jordaan, maar op een mooie locatie in de stad. Tegelijk wil hij van de bibliotheek een echt wetenschappelijk instituut maken. Al jaren doen studenten geschiedenis, filosofie en letterkunde van de UvA er onderzoek en sinds 1999 heeft de universiteit een speciale leerstoel Geschiedenis van de Hermetische Filosofie, dus een samenwerking met de UvA ligt voor de hand.

     

    Mecenas
    Dankzij de miljoenen van het Rijk heeft hij weer wat geld te besteden. Hij lost zijn belastingschuld af, en in februari 2006 koopt hij voor 3,1 miljoen euro een nieuw onderkomen voor de bibliotheek: het monumentale Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht. De gemeente Amsterdam wilde al een tijd van dat pand af en doet het uit enthousiasme voor de helft van de marktprijs over aan Ritman. Tijdens de feestelijke overdracht in november 2007 spreekt burgemeester Job Cohen lyrische woorden. “Ik denk niet dat het Huis met de Hoofden een betere bestemming had kunnen krijgen. Na bijna tweeënhalve eeuw komt het pand opnieuw in handen van een rijke koopman, die ook nog eens de faam geniet een groot mecenas te zijn. De heer Ritman past in het ideaalbeeld van de mercator sapiens.”

     

    Het Huis met de Hoofden


    In het voorjaar van 2005 richt Ritman de Stichting BPH op, die de hele verhuizing naar het Huis met de Hoofden binnen een paar jaar voor elkaar moet krijgen. Zijn dochter Esther (1964) wordt directeur. Om de wetenschappelijke functie van zijn bibliotheek verder op gang te helpen verzamelt hij enkele vooraanstaande academici in het bestuur van de stichting: Willem Levelt, de dan net teruggetreden president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW), en Wim van Drimmelen, directeur van de KB in Den Haag. De Utrechtse hoogleraar Roel van den Broek en de vroegere BPH-directeur Frans Janssen komen in de Raad van Advies. Ook de UvA wil maar wat graag gaan samenwerken met het toekomstige instituut: in de BPH gaat daarom alvast de eerste promovenda aan de slag.

    Ook in Den Haag luistert men enthousiast naar Ritmans ambitieuze plannen. Regelmatig rijdt de verzamelaar naar Den Haag voor overleg met de hoogste ambtenaar van het ministerie, secretaris-generaal Koos van der Steenhoven, of met Judith van Kranendonk, directeur-generaal Cultuur en Media. Daarbij neemt hij altijd zijn dochter Esther, zijn financiële man Robbert Klaver of zijn adviseur Harry Kramer mee. Die laatste heeft als oud-ambtenaar bij OCW veel contacten binnen het ministerie, die hij veelvuldig gebruikt om voor de BPH te lobbyen.

     


    Ministerie van OCW, Den Haag


    In september 2008 slaat de kredietcrisis toe, maar dat is voor het Rijk geen reden om van verdere samenwerking af te zien. Op 16 oktober krijgt Ritman een subsidie van 50.000 euro van het ministerie, om te onderzoeken hoe de rol van het rijk bij de overgang naar het Huis met de Hoofden precies geregeld zou moeten worden. Vanaf de zomer van 2009 zal bovendien een 'kwartiermaker' namens het ministerie fulltime in de BPH aan de slag gaan.

    Het hele project lijkt op rolletjes te lopen, tot Ritman zich eind 2008 opnieuw op het ministerie meldt. Hij zit opnieuw in de financiële problemen. Door de crisis kan hij wederom een belastingschuld niet afbetalen en klaagt ook de Friesland Bank over betalingsachterstanden. Zijn bedrijf Helios, opvolger van De Ster, is volledig afhankelijk van de luchtvaart, en die branche is totaal ingestort. De omzet is daardoor met 10 miljoen euro gekelderd ten opzichte van 2007, het bedrijf stevent af op een fors verlies.

    Ritman denkt een handige oplossing te hebben. Al bij de eerste overname in 2005 liet hij in zijn testament optekenen dat de Staat na zijn dood ook automatisch de rest van de boeken (ter waarde van 40 miljoen euro, aldus Ritman) zou krijgen, waarbij zijn familie via de zogeheten 'successiefaciliteit' een fikse korting zou kunnen krijgen op de te betalen erfbelasting. Als de Staat nou voor een veel kleiner bedrag, zeg: 6 miljoen euro, die boeken nu alvast overneemt? Dan is iedereen tevreden en kan hij zijn belastingschulden afbetalen. Van Kranendonk en Van der Steenhoven zeggen toe die optie te onderzoeken.

     

    Noodkrediet
    Maar als Ritman in februari 2009 de jaarcijfers van Helios ziet blijkt de situatie nog ernstiger dan gedacht. Het nettoverlies is opgelopen tot ruim 1,3 miljoen euro. De ondernemer heeft snel geld nodig. Hij heeft geen tijd meer om te wachten tot het ministerie met de miljoenen over de brug komt. Hij vraagt daarom aan secretaris-generaal Van der Steenhoven of hij een lening mag afsluiten waarbij hij een deel van zijn eigen collectie als onderpand gebruikt, een tijdelijk noodkrediet van zo'n 6 miljoen euro dat hij meteen kan aflossen als het de overheid straks de rest van de collectie heeft gekocht. Dat mag.

    Kort daarop leent Ritman een kleine 7 miljoen euro bij het sjieke Britse veilinghuis Sotheby's, dat wel vaker zulke kredieten verstrekt aan vermogende kunsthandelaren. Dat gaat niet zomaar. De veilingmeesters vragen namelijk niet alleen een onderpand op papier, ze willen de boeken die Ritman bij de lening verpandt in Londen in een kluis leggen. Dat is geen probleem: Ritman verscheept meteen een stapel boeken vanuit de Bloemstraat over het Kanaal. Daaronder zijn enkele van zijn absolute topstukken (zie kader). De rente die hij moet betalen is buitengewoon hoog, maar Ritman stemt erin toe: dankzij de lening houdt hij de Belastingdienst en de Friesland Bank op afstand en voorkomt hij dat Helios failliet gaat.

    Voor de buitenwereld blijft de noodgreep volledig onzichtbaar. De miljoenen van Sotheby's gebruikt hij namelijk meteen om via een papieren constructie een groot deel van de panden die hij in de Jordaan bezit aan een stichting te verkopen. Op 4 maart 2009 wordt Stichting De Goudsbloem Monumenten opgericht, bestuurd door zijn dochter Roos en haar echtgenoot (en tevens Ritmans financieel adviseur) Robbert Klaver. Nog diezelfde dag 'koopt' de stichting voor 7,65 miljoen euro een reeks panden. Dankzij dit slimmigheidje heeft Ritman in één klap miljoenen euro's vrij beschikbaar die uit de verkoop van zijn woningen lijken te komen, terwijl de zogenaamd verkochte panden gewoon in de familie blijven.

     

    Stukken onder de hamer
    Door de crisis laat de geplande deal met het Rijk lang op zich wachten. En in de nacht van 20 februari 2010 valt het kabinet, waardoor de overname nog langer uitgesteld wordt – Van der Steenhoven laat Ritman per brief weten dat hij nergens op hoeft te rekenen zolang het kabinet demissionair is.

    Tegen de zomer doemt voor Ritman een nieuwe tegenslag op. Het ministerie concludeert na onderzoek dat aankoop van de rest van de collectie via het afkopen van de successierechten juridisch gezien helemaal niet kan. Dat is bijzonder slecht nieuws, want Ritman moet vóór september 2010 de lening bij Sotheby's volledig terugbetalen. Hij loopt bovendien al maanden achter met de stevige rentebedragen die hij naar Londen moet overmaken. Het veilinghuis is tot nu toe coulant geweest, maar heeft al wel twee keer voorzichtig bij het ministerie geïnformeerd of de overname van de boeken nou al in zicht is.

     

    De tijd begint te dringen...

    De anders altijd zo kalme zakenman voelt dat de problemen hem boven het hoofd groeien. Steeds wanhopiger probeert hij een oplossing te vinden voor de dure Sotheby's-lening. Eind september vraagt hij de Bank Nederlandse Gemeenten of hij de lening daar niet kan oversluiten. Het antwoord is nee. Met geen mogelijkheid kan hij nu nog zijn miljoenenschuld aflossen. In november vinden de Londense veilingmeesters dat ze lang genoeg hebben gewacht. De stukken van Ritman gaan onder de hamer, te beginnen met de Graal van Rochefoucauld, de veertiende-eeuwse ridderroman over Koning Arthur die zeker 2 miljoen euro waard is. Sotheby's maakt de geplande veiling op 11 november bekend. Het bericht haalt wereldwijd de kranten en schokt wetenschappers.

    Wat er vervolgens gebeurt heeft niemand zien aankomen. Een dag nadat Sotheby's de veiling bekend maakt wordt in Amsterdam ineens de deur van Bloemstraat 19 dichtgespijkerd. De Friesland Bank blijkt beslag te hebben gelegd op het private deel van de collectie. Een volslagen verrassing.

     

    Welke zakelijke geheimen Ritman verborgen blijkt te hebben, is morgen bij FTM te lezen in het derde en laatste deel van de reconstructie.

     

    stefan@ftm.nl

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Stefan Vermeulen

    Gevolgd door 373 leden

    Bijt zich voor FTM vast in schimmige dealtjes, foute gedragingen en geldstromen die het daglicht niet kunnen verdragen.

    Volg Stefan Vermeulen
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren