Irrgang op persconferentie Algemene Rekenkamer, 20 mei 2020.
© Editorial / ANP

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

117 Artikelen

Rekenkamer: ‘Publieke controle van publiek geld juist in een crisis belangrijk’

De Algemene Rekenkamer werkt aan drie onderzoeken in het kader van de overheidsuitgaven rond corona en het landelijke testbeleid. Collegelid Ewout Irrgang sprak met FTM over het belang en de voortgang van deze onderzoeken. ‘Juist nu is publieke controle van het beleid van het grootste belang.’

Toen Nederland half maart ‘op slot’ ging vanwege de verspreiding van het coronavirus, sloot ook de Algemene Rekenkamer de deuren voor haar medewerkers. Ruim een derde van het personeel was druk bezig met de jaarlijkse controle van de Rijksrekening en moest de werkzaamheden plotseling vanuit huis voortzetten. ‘Het had niet op een slechter moment kunnen gebeuren,’ zegt collegelid Ewout Irrgang. ‘Gelukkig hadden we met hard werken op Verantwoordingsdag, de derde woensdag in mei, toch ons oordeel over de jaarverslagen van 2019 klaar.’

Thuiswerken was niet de grootste uitdaging die de coronacrisis de Rekenkamer bracht. De uitbraak en daaropvolgende lockdown waren aanleiding voor een enorm pakket aan overheidsmaatregelen om de economie te steunen, waarmee in totaal 42,9 miljard euro is gemoeid. Dat vraagt om een scherpe verantwoording. ‘Inmiddels staat de teller op 136 verschillende maatregelen vanuit de Rijksoverheid,’ zegt Irrgang. ‘Het gaat om buitengewoon veel publiek geld en de besluiten zijn in zeer korte tijd en onder hoge druk genomen. Publieke controle is juist in een crisis als deze uiterst belangrijk.’

‘Deze informatie moet meteen kunnen dienen om lessen te leren en het beleid eventueel bij te sturen’

De Rekenkamer startte daarom drie onderzoeken: naar de steunmaatregelen, de impact daarvan op de overheidsfinanciën en naar het functioneren van de corona-testketen. De crisis vraagt ook tijdelijk om een koerswijziging in de werkwijze van de Rekenkamer, zegt Irrgang. ‘Waar we normaal gesproken langdurig en diepgravend onderzoek doen en vervolgens rapporten opleveren waarin we ook echt ons oordeel uitspreken over het handelen van een minister, hebben we daar nu niet de tijd voor. Het doel van deze onderzoeken is dat de informatie meteen kan worden gebruikt om lessen te leren en beleid eventueel bij te sturen. Of de middelen ook allemaal rechtmatig zijn ingezet beoordelen we pas in 2021, bij de controle van de rijksrekening. Nu zijn we erop gericht om met korter durende onderzoeken de feiten op tafel te krijgen en die beschikbaar te maken voor het publiek.’

‘Geen kerntaak’

De eerste NOW-regeling, aangekondigd op 17 maart, moest Nederlandse bedrijven zekerheid geven in een tijd waarin de economie plotseling een halt werd toegeroepen. Elk bedrijf dat aan de criteria voldeed, kon steun aanvragen indien het een omzetverlies van 20 procent of meer verwachtte. Dat leidde al snel tot controverse. Zo deed Booking.com een beroep op deze steun, nadat het in 2019 nog 400 miljoen euro van de staat cadeau had gekregen via belastingkortingen. Het bedrijf boekte dat jaar een nettowinst van 3,5 miljard euro, maar hield niettemin de hand op om via de NOW-regeling nog eens 64 miljoen te innen. Van de tweede NOW-regeling zou Booking geen gebruik maken, kondigde het bedrijf aan. Ondanks de steun maakte Booking onlangs bekend een kwart van zijn personeel te zullen ontslaan.

Minister Wopke Hoekstra van Financiën trok in maart al bij voorbaat van leer tegen bedrijven ‘die het gore lef’ zouden hebben om misbruik van de NOW-regeling te maken – en dat was niet voor niets. Door de regeling zo breed mogelijk en zonder veel voorwaarden of controle vooraf beschikbaar te stellen, waren de steungelden weliswaar snel beschikbaar, maar mogelijk gevoelig voor misbruik. FTM sprak eerder deze zomer met handhavers die discutabele zorgbedrijven zagen aankloppen voor een zak geld.

‘Sinds de RSV-enquête hebben alle kabinetten het principe gevolgd dat steun aan individuele ondernemingen geen kerntaak van de overheid is’

Precies zulke kwesties zijn voer voor de onderzoeken die de Rekenkamer doet naar het verlenen van overheidssteun. In de eerste fase onderzocht de Rekenkamer de geschiedenis van (en lessen uit) eerdere staatssteun aan grote bedrijven. De resultaten werden eind juni gepubliceerd in een Kamerbrief. De inventarisatie van de onderzoekers ging terug tot de jaren zeventig. Zo werd de casus aangehaald van het scheepsbouwconcern Rijn-Schelde-Verolme, dat miljarden overheidssteun ontving. Het bedrijf ging in 1983 desondanks failliet, waarna een parlementaire enquête volgde.

‘Sinds de RSV-enquête hebben alle kabinetten het principe gevolgd dat steun aan individuele ondernemingen geen kerntaak van de overheid is,’ schreef de Rekenkamer. Steun zou slechts in uitzonderlijke gevallen moeten worden verleend – en unieke omstandigheden volstaan daarvoor niet.

De belangrijkste lessen bij het verlenen van steun worden in het rapport opgesomd: breng het publieke belang in kaart, zorg voor inzicht in de continuïteit van de onderneming en de relatie met de overheid, eis een gedegen reddingsplan, hanteer een bail-in en overweeg vooral ook het niet verlenen van steun als optie.

Irrgang: ‘In de tweede fase van ons onderzoek naar steunverlening in de coronacrisis kijken we in hoeverre die lessen die we op een rij hebben gezet, zijn toegepast in de verschillende maatregelen en steunpakketten. Voor de NOW-regelingen inventariseren we waar tot nu toe de risico’s zitten en hoe het beleid tegen eventueel misbruik is opgezet.’

Dossier: Coronacrisis

De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus in te dammen zijn ongekend; de uitwerking ervan nog grotendeels onbekend. Welke oplossingen dienen welke belangen?

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Daarnaast richt de Rekenkamer zich op de risico’s die de overheid loopt bij steunverlening in andere vormen dan directe financiële hulp. Wat is bijvoorbeeld de impact van garanties en leningen op de financiële positie van de overheid? ‘Juist voor die vormen van steun is wel eens onvoldoende aandacht,’ stelt Irrgang. Tot slot kijkt de Rekenkamer naar de risico’s die thuiswerken voor de overheid met zich meebrengt in verband met digitale veiligheid en de totale financieel-economische gevolgen van de maatregelen.

De verschillende onderzoeken naar staatssteun in coronatijd zullen tussen september en eind november worden gepubliceerd. De onderzoeken naar de NOW-regeling en de risico’s van thuiswerken zijn enkel beschrijvend; de onderzoeken naar steun aan grote ondernemingen en de risico’s voor de overheidsfinanciën leiden ook tot een oordeel van de Rekenkamer.

Beschikbaar via dashboard 

Alle informatie die de Rekenkamer verzamelt, wordt in september beschikbaar gemaakt voor het publiek via een speciaal corona-dashboard op de site van de Rekenkamer. Gebruikers kunnen daarmee zelf de data doorzoeken die de Rekenkamer van alle departementen ontvangt. ‘We beginnen met een overzicht van alle informatie die we tot nu toe hebben verzameld,’ zegt Irrgang. ‘Vervolgens zullen we die informatie maandelijks updaten. Burgers, journalisten en parlementsleden kunnen bijvoorbeeld zoeken op het type maatregel dat is genomen, op doelgroepen, begrotingshoofdstuk en op de organisaties die de maatregel uitvoeren.’

Testbeleid

Naast onderzoeken naar de uitgaven en maatregelen van het Rijk, kijkt de Rekenkamer ook kritisch naar de testketen. Irrgang: ‘We zijn daar in het voorjaar op eigen initiatief mee begonnen. Het doel is om in kaart te brengen welke lessen er getrokken kunnen worden uit het functioneren van de testketen tijdens de eerste golf van het virus.’

Dat daar wel wat verbeterpunten in zitten, is evident. Al snel nadat het virus in februari in ons land arriveerde, was duidelijk dat de testcapaciteit onder druk zou komen te staan. In die eerste fase was het een gebrek aan testmaterialen dat laboratoria parten speelde. Een belangrijke bottleneck bleek te zitten in het feit dat farmaceut Roche – marktleider voor laboratoriumbenodigdheden in Nederland – in maart soms slechts 30 procent van de orders leverde. FTM besteedde hier uitgebreid aandacht aan en constateerde dat Roche in eerste instantie weigerde een recept voor een belangrijke testvloeistof te delen. Dat gebeurde na publicatie van het artikel wél, waarna de vloeistof uiteindelijk in productie werd genomen door bloedbank Sanquin.

De testcapaciteit werd ook daarna overigens verre van optimaal benut. Hoewel er meerdere opschalingslaboratoria beschikbaar waren, werd de volle capaciteit niet door de GGD’s ingezet. Duizenden testen bleven in de eerste maanden liggen. Ook in de zorg, waar de gevolgen van het schrale testbeleid in die eerste fase groot waren. Dat er meer getest had kunnen worden, gaf testcoördinator en arts-microbioloog Edwin Boel in april tegenover de NOS toe. Pas vanaf juni werd er daadwerkelijk breed getest: vanaf dat moment kon iedere Nederlander met klachten zich melden.

Wat is de verklaring voor die onbenutte testcapaciteit? Welke factoren stonden het opschalen in de weg? Dat zijn de vragen die de Rekenkamer momenteel probeert te beantwoorden. ‘De testketen moet natuurlijk echt op orde zijn. Doel van ons onderzoek is dat de eventuele lessen uit de eerste golf toegepast kunnen worden bij een mogelijke tweede golf,’ zegt Irrgang. De Rekenkamer brengt nu in kaart welke partijen bij het testbeleid betrokken waren en hoe zij tot besluiten zijn gekomen, hoe er onderling is afgestemd en samengewerkt, wat de obstakels waren in het afnemen van testen en hoe de testcapaciteit zich ontwikkeld heeft.

De resultaten van dat onderzoek worden in september gepresenteerd in een rapport.

Eelke van Ark
Eelke van Ark
Vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.
Gevolgd door 4642 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren