Beeld door EFF (via Flickr)
© CC BY

    Afgelopen week publiceerden we een test waarmee mensen hun kennis over de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) kunnen toetsen. De conclusies zeggen een hoop over het aankomend referendum op 21 maart en bieden stof tot nadenken over het raadgevend referendum an sich.

    Wat moeten we stemmen op 21 maart? Waar moeten we op letten om een weloverwogen keuze te kunnen maken? Kunnen we überhaupt een weloverwogen keuze maken? Dit zijn vragen waar onze redacteur Harry Lensink zich de afgelopen maanden mee bezig hield. Sinds december heeft hij een dossier opgebouwd over de nieuwe Wiv, die — waarschijnlijk tot genoegen van haar tegenstanders — inmiddels in de volksmond ‘de Sleepwet’ wordt genoemd.

    Typisch voor deze wet, die een aanvulling is op de bevoegdheden en beperkingen van onze geheime diensten, is de kop van Harry’s laatste artikel. In het artikel ‘Ik weet wat ik ga stemmen op 21 maart (maar het was een verdomd lastige keuze)’, wordt duidelijk dat zelfs een onderzoeksjournalist die zich drie maanden ondergedompeld heeft in het onderwerp, zijn hoofd breekt over deze wet.

    Hoe lastig de keuze is wordt ook duidelijk wanneer we de resultaten van de deelnemers van onze test erbij pakken.

    Een week nadat we onze test lanceerden, hebben 11.588 mensen hun kennis getoetst. Het aantal dat alle vragen goed wist te beantwoorden is zorgwekkend: dat waren er slechts 28 — 0,24 procent, oftewel minder dan 1 op de 400 deelnemers

    Kijken we naar mensen die 8 of 9 vragen goed hebben beantwoord, dan is dat alsnog maar 1,33 procent, oftewel 154 deelnemers. Zelfs wanneer we de deelnemers die 6 vragen of meer goed hadden 'goed voorbereid op het referendum' noemen, komen we uit op slechts 18,9 procent.

    Toegegeven: de vragen in de test waren niet makkelijk. Hetzelfde geldt echter ook voor de wet zelf, die vele vragen en dilemma’s opwerpt: veiligheid of privacy? De Russen of de AIVD? Onze test is zo ontworpen, dat in de vragen de belangrijkste knelpunten van de wet naar boven komen. Wat ons betreft zijn die punten cruciaal om bij het aanstaande referendum tot een weloverwogen keuze te komen.

    "Geeft een referendum een stem aan het volk, of alleen aan de belanghebbende partij met de meeste invloed?"

    Raadgevend referendum

    Het referendum over de nieuwe Wiv is één van de (slechts) twee raadgevende referenda die in Nederland plaats hebben gehad. De Wet raadgevend referendum werd ingevoerd op 1 juli 2015 als geesteskindje van PvdA, GroenLinks en D66; na het eerste raadgevend referendum, over het associatieverdrag met Oekraïne, raakte de wet echter meteen weer uit gratie. Zelfs D66, de partij die altijd heeft gestreden voor democratische vernieuwing, zag het niet meer zitten: vorige maand werd de wet door de Tweede Kamer ingetrokken.

    Net als het Sleepwet-referendum betrof het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne een onderwerp waar maar moeilijk een mening over te vormen viel — zeker gezien het feit dat het verdrag 394 pagina’s besloeg.

    Uit het Nationaal Referendum Onderzoek 2016 over het Oekraïne-referendum van Stichting KiezersOnderzoek Nederland (SKON) blijkt voorts dat televisie een grote rol speelde in de informatievoorziening. Kiezers waren tevreden over deze informatievoorziening, maar het onderwerp bleef voor velen taai. Gebrek aan kennis was een van de belangrijkste redenen voor mensen om niet te gaan stemmen; slechts een kwart van de kiezers vond het onderwerp geschikt voor een referendum. Jongeren (18-34) vonden vaker dan ouderen dat er te veel met modder werd gegooid tijdens de campagne.

    Hetzelfde dreigt met het aankomende referendum te gebeuren. Tegenstanders van de wet worden ervan beticht bloed aan hun handen hebben; voorstanders krijgen te horen dat ze meewerken aan een surveillancestaat. In de discussies worden drogredenen en overdrijvingen niet geschuwd.

    De verkiezingsretoriek, waar bangmakerij het lijkt te winnen van ratio, kan uiteindelijk de uitslag van het referendum beïnvloeden. De vraag is hoeveel. Geeft een referendum over zo’n moeilijk onderwerp een stem aan het volk, of eigenlijk alleen aan de belanghebbende partij die het meeste invloed heeft op dat volk?

    In totaal zijn er 407.582 handtekeningen verzameld voor het referendum: een slordige 3,16 procent van de 12,9 miljoen stemgerechtigden. Het feit dat 98,59 procent van de getoetsten minder dan 8 van de 9 vragen over de nieuwe Wiv goed had, maar een deel van hen wel een stem gaat uitbrengen, geeft stof tot nadenken. Waarom stemmen over een wet waar je te weinig vanaf weet? Zoals Harry het in zijn laatste stuk heel treffend zei: ‘Een oordeel moeten vormen over de Wiv heeft iets willekeurigs. Er zijn vast nog veel ingewikkelder wetten met een veel grotere impact op ons dagelijks leven. Wetten waar het parlement “ja” tegen heeft gezegd en waar je daarna niemand meer over hoort.’

    Tegenstanders van het raadgevend referendum voeren vaak het argument aan dat er sprake is van een gebrek aan kennis; de resultaten van onze test zijn het vooralsnog met ze eens. Dat het volk niet veel weet van materie zoals de nieuwe Wiv, is opzich niet erg. Daar zijn volksvertegenwoordigers voor. Maar waarom dan een referendum houden?

    Natuurlijk is het referendum ‘pas’ over twee weken. Waarschijnlijk zullen veel kiezers zich daags voor de volksraadpleging inlezen over het onderwerp, en er dus meer vanaf weten dan toen ze onze test invulden. Desalniettemin zijn de resultaten weinig bemoedigend.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Frank Meijer

    Schildknaap van de uitgever by day, de beheerder van onze lobbydatabase by night.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Frank Meijer
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Referendum Sleepwet

    Gevolgd door 1602 leden

    Op 21 maart stemt Nederland over de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, in de volksmond ook wel de Sleepwet genoe...

    Lees meer

    Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg dossier