'Echte innovatie komt alleen nog van buitenstaanders. Laat oude zekerheden achter u. Omarm de nieuwe tijd'

    Follow the Money sprak met Ricardo Semler, de Braziliaanse ondernemer die furore maakt met zijn radicale ideeën over management. Binnenkort bezoekt hij Nederland opnieuw om te spreken over ondernemen in de 21e eeuw. 'Geweldig. Ik ben gecrowdsourced!'

    Hij is de rockster onder de managementgoeroe's. De Braziliaan Ricardo Semler is wereldwijd een van de meestgevraagde sprekers op het gebied van management en innovatie. Als hij zou willen, zou hij met zijn praatjes en lezingen miljoenen kunnen verdienen. Maar dat interesseert Semler niets. 'Ik heb genoeg geld om tot mijn dood als een koning te kunnen leven.'

    De Braziliaan wil ook helemaal geen goeroe zijn. Hij heeft naar eigen zeggen geen management model of theorie ontwikkeld. Althans, niet bewust.

    En toch is hij juist met zijn ideeën over management wereldberoemd geworden. In zijn boeken beschrijft Semler het zogenoemde Semco-style management. Het is een nuchter verhaal over zijn eigen ervaring toen hij in de jaren 80 als jongeman directeur werd van familiebedrijf Semco. Van een strak geleide en gecontroleerde onderneming stapte Semler stapsgewijs over naar 'Semco-style': een extreme vorm van laisser faire, met weinig managers en overhead, geen controle, maar wel maximale vrijheid, verantwoordelijkheid en zelfsturing.

    Het kan dus wél, werken op een menselijke manier én geld verdienen

    Die weg ging niet altijd over rozen. Semco scheerde verschillende keren langs een faillissement. Maar uiteindelijk transformeerde het bedrijf in een winstmachine, waar werknemers tot op zekere hoogte hun eigen salaris bepalen, managers niet beoordelen, maar wórden beoordeeld. Waar je terwijl je werkt al met deeltijdpensioen kunt gaan. Wat niet wil zeggen dat het bedrijf een luilekkerland is. Integendeel: de productiviteit van de werknemers behoort tot de hoogste in Brazilië. Net als de score op werknemerstevredenheid. Als het Semco-wonder bestendig is, heeft het model grote implicaties voor andere ondernemingen. Het kan dus wél, werken op een menselijke manier én geld verdienen.

    Alles overboord

    In april was Semler keynote spreker bij de uitreiking van de Randstad Award. Zijn boodschap: grote ondernemingen zijn in hun huidige vorm totaal verouderd. Eigenlijk hebben ze geen toekomst. Ze kunnen niet innoveren en zitten vast in oude ideeën. Om problemen op te kunnen lossen moet het roer radicaal om. Zoals Semler ooit zelf deed.

    De ideeën van de Braziliaanse ondernemer over management zijn hot. De economische crisis heeft de belangstelling ervoor alleen maar groter gemaakt. Toen hij in de jaren 80 eigenaar werd van het Semco-conglomeraat, gooide Semler alles wat hij op business schools had geleerd overboord. Zo stopte hij met het controleren van declaraties en het fouilleren van tassen en zakken aan de fabriekspoort. Hij liet de medewerkers hun managers beoordelen in plaats van omgekeerd. Controllers, HR-functionarissen en andere overhead verdwenen waar dat maar mogelijk was. Semler ging zelfs zo ver om de medewerkers tot op zekere hoogte hun eigen salaris te laten bepalen. Ook regelden ze zelf hoeveel ze gingen produceren. Uiteindelijk bleek het afschaffen van de controlemechanismes en het schenken van vertrouwen bedrijfseconomisch gezien de meest rationele beslissing. Het bleek tegelijk een enorme energie bij de werknemers vrij te maken: de productiviteit schoot omhoog. Dat heeft ook Semler verrast.

    Semlers kracht als spreker is dat hij niet zozeer met panklare oplossingen komt – zo raadt hij iedereen af het Semco-model zomaar te kopiëren – maar zijn gehoor op een geestige manier aan het denken zet. ‘Doe eens als een kind en stel de vraag: waarom? Waarom doen we de dingen zoals we ze doen? Waarom dragen we een pak en das? Waarom werken we in een naar kantoor dat een eind reizen is? Kinderen vragen dóór. Bij het derde waarom weet je vaak geen beter antwoord dan ‘zo doen we dat nu een- maal’ en rest je niets anders dan een ijsje voor ze te kopen.’

    Dat weerhoudt hem er echter niet van een heldere en vlijmscherpe boodschap te verkondigen. En die is dat de wereld om ons heen razendsnel verandert, maar dat we nog steeds gevangen zitten in oude structuren en denkpatronen. ‘Onze ondernemingen zijn georganiseerd als militaire organisaties uit vervlogen tijden. Ze zijn star. Daardoor komt echte innovatie alleen nog van buitenstaanders. Laat oude zekerheden achter u. Omarm de nieuwe tijd.’

    Grote ondernemingen gedoemd

    In zijn toespraak haalde Semler uit naar grote, multinationale ondernemingen, zoals General Motors, maar ook naar Apple. 'Voor 5 miljard dollar zijn ze een nieuw hoofdkantoor aan het bouwen. Als ze er ook nog Steve Jobs begraven,  is het een soort pyramide,’ sneerde hij. ‘Dat soort kantoren zijn de nieuwe Versailles. Als het eenmaal af is, zal je hoofd rollen, heeft de geschiedenis geleerd.'

    'Zo'n kantoor als dat van apple, is als het nieuwe Versailles. Als het eenmaal af is, zal je hoofd rollen'

    Die grote ondernemingen zijn volgens hem gedoemd. Als ze al nog groeien, komt dat door overnames of kostenverlagingen. Maar dat is een doodlopende weg, denkt Semler, die een doctoraat in Harvard bekleedt. De oorzaak daarvoor ligt volgens hem in de achterhaalde organisatievorm en de kwartaalcultuur van het grote bedrijfsleven. 'Het gaat er steeds minder om een wijze beslissing te nemen die over zeven jaar tot resultaat leidt, maar om hoe de cijfers van het kwartaal eruitzien. Dat beperkt het mandaat tot 90 dagen.' Het is niet voor niets, zei Semler, dat de echte doorbraak van de elektrische auto kwam van nieuwkomer Tesla Motors. 'Alleen buitenstaanders als Tesla kunnen nog innoveren. General Motors, Mercedes, Renault, ze hebben al in de jaren zestig een elektrische auto ontwikkeld. Maar het werd nooit wat. Echte vernieuwing is niet mogelijk als je binnen oude structuren blijft denken en handelen.'

    De hele wereld lijkt uw verhaal te willen horen. Voor het geld hoeft u het niet te doen. Wat drijft u?

    ‘[lacht]Het zal een mix van evangelisme, ego en ijdelheid zijn. Het geld dat ik ermee verdien gaat naar mijn stichting (die scholen in Brazilië financiert, red.). Het bestuur vraagt me wel eens of ik niet meer kan doen, maar ik beperk het. Ik heb niet de illusie dat ik mensen concreet help. Ik heb geen methode of een tienstappenplan, maar wil wel een verhaal vertellen. Voor mij persoonlijk is het ook fijn, ik wil mezelf intellectueel blijven voeden. De gesprekken die ik tijdens mijn lezingen heb zijn als frisse zuurstof. Ik kom met interessante mensen in contact.’

    Sommige futurologen denken dat we het tijdperk van 'the end of the job' meemaken. Wat zijn uw gedachten hierover?

    ‘Dat is een proces dat eigenlijk al jaren aan de gang is. Maar het duurt lang voordat verouderde structuren verdwenen zijn. Banen in de traditionele zin van het woord zijn obsoleet. Maar het duurt nog een tijdje voordat het tot iedereen doordringt. Hetzelfde geldt voor grote multinationale ondernemingen. Het zijn titanics die in hoog tempo op een ijsberg afstevenen. Straks wil niemand er meer voor werken. Valt daardoor de hele wereld uiteen? Zal Shell stoppen met het winnen van olie? Zal Unilever geen shampoo meer maken? Welnee. Misschien duurt het nog 20 jaar, maar er komt iets nieuws voor in de plaats, dat hopelijk beter en rechtvaardiger zal zijn dan wat we nu hebben.’

    ‘Ach, de Luddieten van de 19e eeuw maakten zich al zorgen dat machines al het werk zouden overnemen van de mens. Maar dat is nooit gebeurd'

    Nieuwe technologie zal veel banen overbodig maken. Foxconn, de Taiwanese fabrikant van onder meer de iPhone en iPad, schaft duizenden robots aan waardoor honderdduizenden Chinese arbeiders werkeloos worden. Ook in het westen verdwijnen miljoenen middenklasse banen door automatisering. Hoe kunnen we in de toekomst ons geld nog verdienen? 

    [haalt schouders op] ‘Ach, de Luddieten van de 19e eeuw maakten zich al zorgen dat machines al het werk zouden overnemen van de mens. Maar dat is nooit gebeurd. Werk verschuift naar een ander vorm. Faxmachine-fabrikanten zijn ook wat anders gaan doen. Misschien is het zelfs wel beter dat machines zoveel mogelijk werk overnemen. Ik denk dat er veel meer digitaal werk komt. Dat heeft grote voordelen, het geeft bijvoorbeeld mensen in de binnensteden meer kansen. Het maakt dan immers niet meer uit welke kleur je hebt of welke school je hebt gedaan. Je hoeft ook niet naar een kantoor.'

    Maar het werk moet nog steeds ergens vandaan komen, iemand moet het organiseren. Wie gaat dat doen?

    ‘Voor een deel mensen zelf. Hoe dat precies gaat uitpakken weet ik ook niet. Misschien wordt crowd sourcing wel het antwoord. Dat zie je nu ontstaan. Je hebt bedrijven steeds minder nodig. Dat heb ik zelf ook gemerkt. Ik verhuur mezelf als spreker, dat gaat normaal via een agentschap dat alles regelt. In juni spreek ik opnieuw in Nederland [bij De Baak, avdw]. Ik was dat eigenlijk niet van plan, maar de organisatie liet me weten dat er [door Live on Demand, avdw] een actie was opgezet om me naar Nederland te halen. Ik ben gecrowdsourced! Toen ik dat hoorde, heb ik mijn plannen omgegooid. Ik vind het geweldig! Dit is zo'n interessante ontwikkeling. Het kan ook met Lady Gaga, of wie dan ook. Er is helemaal geen bedrijf meer voor nodig, mensen kunnen het zelf veel beter regelen. Van nieuwe ondernemers hoef je op dat vlak niets te verwachten. De Facebooks en Googles zijn net net zo hebzuchtig als robber barrons van de 19e eeuw. Ik zie van hen echt geen verbetering van de samenleving komen.'

    '4 procent van de mensen is nu eenmaal lui en 2 procent steelt. Daar verandert controle niets aan'

    Het management van uw bedrijven is gebaseerd op vertrouwen. In Nederland hebben we het gezegde ‘vertrouwen is goed, controle beter’. Werd u nooit teleurgesteld?

     ‘Ach, 4 procent van de mensen is nu eenmaal lui en 2 procent steelt. Daar verandert controle niets aan, hoe waterdicht je systeem ook is. De vraag is of we voor zo’n klein percentage een organisatie zo gaan inrichten dat de overige 98 procent er last van heeft. Dat is niet slim, statistisch gezien. Het heeft niets met stijl, filosofie of boeddhisme te maken. Het is gewoon praktisch. Daarom controleer ik de declaraties van onze medewerkers niet meer. Ik heb liever dat ze nadenken over ons product en de concurrentie in plaats van tijd verspillen aan het verzamelen van bonnetjes of het invullen van declaratieformulieren.’

    In Nederland is er veel discussie over de toekomst van onze economie. Sociale innovatie in de vorm zoals u die in uw ondernemingen toepast wordt steeds meer gezien als een van de succesfactoren voor ons concurrentievermogen. Heeft u uw management bewust met dat doel veranderd?

    ‘Nee. De richting waarin we gingen was meestal niet zo duidelijk. We deden het niet zo bewust. Soms deden we een stap opzij en bleek dat achteraf heel innovatief te zijn. Er gebeuren elke dag dingen waarmee ik het niet eens ben. Maar ik laat het toch gebeuren. De afgelopen 30 jaar hebben we veel fouten gemaakt. Veel van onze bedrijven gingen failliet, ook als ik ervan overtuigd was dat het een succes zou worden. Door de macht om te innoveren zoveel mogelijk bij onze medewerkers neer te leggen hebben we onszelf steeds opnieuw geregenereerd. Maar dat verliep lang niet altijd langs het pad dat ik verwachtte. Daarom schrijven we ook niets meer op. Plannen komen toch niet uit.’

    Is ‘Semco-style’ universeel of Braziliaans? Zou het bij ons in Nederland werken?

    ‘Ik hoor vaak de kritiek ‘bij ons werkt dat niet.’ Misschien is dat zo. Maar vasthouden aan het verleden werkt ook niet. Dat is nostalgie. Ik heb de laatste 30 jaar een rendement van gemiddeld 41 procent per jaar geboekt. Dat succes verbaast me zelf ook wel. Ik zal dus wel iets goed hebben gedaan.’

    'Vraag jezelf voortdurend af: waarom? En doe dat een paar keer achter elkaar. Van why-why word je wizer'

    Bent u trots op de impact die uw ideeën hebben?

    ‘Ik heb er niets mee. In Tokio heeft een groepje mensen een Semler Instituut geopend. Verschrikkelijk! Toen ik 50 werd heb ik samen met mijn vrouw in de tuin al mijn eigen boeken en dvd’s met interviews in brand gestoken. Ik wilde weer vrij zijn, opnieuw kunnen beginnen zonder de ballast van het verleden. Ik wil ook niet dat mijn werk mijn kinderen beïnvloedt. Anders zullen ze nooit vrij zijn.'

    Uw ideeën, zegt u, vormen geen vastomlijnd model of management theorie. Wat zou u desondanks ondernemers en managers willen aanraden?

    ‘Verlaat processen en vertrouw op je intuïtie, dat is het belangrijkste. En vraag jezelf voortdurend af: waarom? En doe dat een paar keer achter elkaar. Van why-why word je wizer. Dan zul je zien dat je antwoorden op een gegeven moment niet veel beter zijn dan ‘dat is nu eenmaal de manier waarop we hier zaken doen’. En dat betekent dat het anders moet. Het heeft alles te maken met angst om controle te verliezen. Dat leidt tot zinloze processen en regels. Overwin die angst en omarm het nieuwe.’

    • Ricardo Semler spreekt op 24 juni  in het NBC congrescentrum in Nieuwegein. Meer informatie is hier te vinden.
    • Vpro's Tegenlicht maakte een programma over Semler
    • Semlers boek Semco-style is ook in het Nederlands vertaald. Bestel het hier 
    • Investeerder Herman Hintzen schreef een blogpost over Live on Demand en startte toen een actie om Ricardo Semler naar Nederland te halen. In deze video de ontmoeting tussen Hintzen en Semler
    • Live on Demand stelde deze playlist over Semler samen

     

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Arne van der Wal

    Gevolgd door 624 leden

    Mede-oprichter van FTM. Is gek op digitale technologie, maar koestert analoge techniek. Beoefent wing chun kungfu.

    Volg Arne van der Wal
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren