Risicoloos ondernemen: hoe banken hun kredietverliezen afwentelen

Als banken meer op leningen verliezen dan ze hadden verwacht, mogen ze die verliezen dan op bestaande klanten verhalen? Die vraag staat centraal in een lopende rechtszaak die een grote impact kan hebben op de kredietpraktijken van banken.

In 2006 heeft Pieter Hof dringend geld nodig. Zijn scheiding trekt een wissel op zijn financiën, waardoor hij zich genoodzaakt ziet een lening af te sluiten van 50.000 euro bij de NVF Voorschotbank. Het gaat om een doorlopend krediet zonder aflossing, waarover de rente 7,2 procent bedraagt. Geen kinderachtige vergoeding, maar op dat moment wel een concurrerend tarief. Hof, van beroep huisschilder, weet dat de rente variabel is. Hij verwacht echter niet dat de bank de rente in stappen zal opdrijven naar 10,5 procent in 2012 — een stijging van meer dan 45 procent.

Een vanzelfsprekend gevolg van deze renteverhoging is dat de maandelijkse lasten flink stijgen. Hofs klachten hierover bij de kredietgever, waarachter het grote Franse bankconcern Crédit Agricole (CA) schuilgaat, halen niets uit. Fijntjes wijst het concern haar klant op artikel 3 van de Algemene Voorwaarden. Daarin staat: De kredietvergoeding wordt van dag tot dag berekend over het uitstaande saldo en kan door Kredietgever, met inachtneming van de krachtens de wet gestelde maxima, worden gewijzigd. De bank meet zich hiermee een ruime bevoegdheid aan om de kosten van het krediet te verhogen zonder daarbij een controleerbare maatstaf te bieden. Waarom een stijging van 45 procent gerechtvaardigd is, is voor Hof op dat moment onduidelijk. De consument moet er maar op vertrouwen dat de bank niet te hard aan de hendel trekt.

De bank meet zich een ruime bevoegdheid aan om de kosten van het krediet te verhogen zonder controleerbare maatstaf

In 2014 besluit Hof de renteverhoging aan te vechten, en stuurt de bank een dagvaarding. De kantonrechter in Bergen op Zoom durft er zijn vingers echter niet aan te branden. Gelet op de ‘consequenties’ die het vonnis heeft voor ‘het financieel-economisch verkeer’ en de ‘financiële dienstverlening in het bijzonder’, verwijst de rechter de zaak door naar de meervoudige kamer van de rechtbank Breda. Mocht de rechter namelijk oordelen dat de bank niet zomaar de rente had mogen verhogen, dan zijn veel banken aansprakelijk voor te veel betaalde rente en moet het merendeel vermoedelijk de contracten herzien. De eenzijdige wijzigingsbepaling die CA heeft opgenomen in de Algemene Voorwaarden, is namelijk verre van ongebruikelijk: alle kredietinstellingen behouden zich ten aanzien van variabele leningen het recht voor om naar eigen inzicht de rente te verhogen.

Marktrente gedaald, hogere opslag

Juridisch gevaarlijk aan deze zaak is dat de renteverhogingen generiek zijn doorgevoerd: ze zijn niet gebaseerd op de individuele situatie van de klant. Was dat wel zo geweest, dan had de bank altijd kunnen zeggen: de rente ging omhoog omdat de klant minder kredietwaardig werd en zo een grotere risicofactor vormde.

Het stevige verweer van CA zich tijdens de zitting bij de rechtbank, vorige week, mag dan ook niemand verbazen. Naar alle waarschijnlijk staan de advocaatkosten — de processtukken beslaan tientallen pagina’s — niet in verhouding tot de gevorderde schade van rond de 20.000 euro. Er staat nogal wat op het spel.

Hof stelt zich op het standpunt dat hij ervan mocht uitgaan dat de variabele rente de ‘marktrente’ volgt, vermeerderd met een vaste opslag, zoals vastgesteld bij het aangaan van de lening. Dat de bank een hogere opslag in rekening brengt terwijl de marktrente is gedaald, daarover is niets afgesproken, stelt Hofs advocaat Rob Silvertand. Sterker nog, volgens Silvertand is de renteverhoging het gevolg van willekeur: ‘Kredietverstrekkers bepalen hoeveel ze willen verdienen en passen de verkoopprijs van het geld daar vervolgens op aan. Dit is risicoloos ondernemen. Kan het energiebedrijf dat een reorganisatie doorvoert, de kosten daarvan afwentelen op de klanten door de verkoopprijs van de energie te verhogen, ondanks dat de inkoopprijs van energie gelijk is gebleven?’

‘Kredietverstrekkers bepalen hoeveel ze willen verdienen en passen de verkoopprijs van het geld daar vervolgens op aan'

Toeslagen

Om dit argument te begrijpen, is het noodzakelijk uit te leggen hoe een variabele rente is opgebouwd. Wat bepaalt de prijs van geld? Uitgangspunt bij de meeste variabele leningen is de zogeheten geldmarktrente, ook wel euribor genoemd. Dat is het tarief dat banken rekenen als ze elkaar kort geld uitlenen, vermeerderd met een zogeheten liquiditeitsopslag. De hoogte van die interbancaire opslag is afhankelijk is van de financiële gezondheid van de lenende bank en de marktomstandigheden. Leningen zoals die van Hof zijn samengesteld uit euribor en liquiditeitstoeslag.

In gewone tijden is de liquiditeitstoeslag laag: minder dan 0,5%. Door de kredietcrisis en dientengevolge het tanende onderlinge wantrouwen in de financiële sector, loopt de opslag vanaf 2008 echter sterk op, tot wel 2 procent of meer. Volgens de Franse bank rechtvaardigt dat de verhoging van de rentevergoeding die Hof vanaf 2008 voor zijn kiezen krijgt.

Als een kredietgever alleen inkoopkosten rekent aan de kredietnemer, verdient die geen geld. Dus daarbovenop rekent de bank een opslag om winst te kunnen maken, die weer bestaat uit (minimaal) twee onderdelen:

  1. Een kostenopslag.
  2. Een risico-opslag. Dit is de vergoeding voor het risico dat een klant zijn lening plus rente niet kan terugbetalen. Hoe groter de kans op wanbetaling wordt geacht, hoe hoger de opslag is. De opslag is mede gebaseerd op het historisch langjarig gemiddelde verlies op een leningenportefeuille.

In 2009 vindt een grote kentering plaats: de euriborrente daalt scherp, van ongeveer 2,85 procent naar 0,72 procent. Je zou dan verwachten dat Hofs rente daalt, nu door de duikvlucht van euribor de inkoopkosten voor de bank dalen. Dat gebeurt echter niet: de kredietvergoeding blijft hoog en stijgt in 2012 zelfs naar 10,5 procent. Opmerkelijk, want de onrust op de financiële markten is dan verdwenen en de bank kan weer goedkoop geld inkopen (met een lage liquiditeitstoeslag).

Dit betekent logischerwijs dat de opslag die de huisschilder moet betalen bovenop de inkoopkosten, sterk is gestegen. En zoals we hierboven zagen, is het de opslag die de winst van de bank bepaalt.

Stond die winst zodanig onder druk dat Hof de portemonnee moest trekken? De advocaat van CA — Bas Visee — stelt dat de opslag ‘nooit is verhoogd om de winstmarge te verhogen’. Vooral de zogeheten ‘risicokosten’ namen toe, omdat het aantal ‘wanbetalers’ was toegenomen. ‘Als in een risicogroep het aantal wanbetalers is toegenomen, gaat voor die groep de opslag omhoog’, legt de advocaat uit (zie uitgebreide wederhoor aan het eind van dit artikel).

Risico-opslag te laag

Nu komt de aap uit de mouw. Na de crisis ziet CA zich, net als andere banken, geconfronteerd met een economische recessie, die ze overigens zelf deels heeft veroorzaakt. Bovendien zijn banken voorafgaand aan de crisis wel erg scheutig met krediet geweest. Als gevolg daarvan kampt de kredietgever met meer wanbetalers dan verwacht, en dus met onverwacht veel verliezen op de leningenportefeuille.

In 2006 — als Hof zijn lening afsluit — heeft de Franse bank de risico-opslag, met andere woorden, te laag vastgesteld. Vanzelfsprekend gaat dat ten koste van de winst, hetgeen bestuur en aandeelhouders niet kunnen waarderen. Hoe kan je dan als bank je marge verbeteren? Door gebruik te maken van een eenzijdig wijzigingsbeding in leenovereenkomsten, waarmee je op niet-controleerbare wijze de opslag kunt verhogen bij bestaande klanten.

Dat CA beweert dat de opslag ‘nooit’ is verhoogd om de winstmarge te verbeteren, is onzinnig

Dat CA beweert dat de opslag ‘nooit’ is verhoogd om de winstmarge te verbeteren, is in dit licht onzinnig: de risico-opslag en de winst staan niet los van elkaar. Je hoeft geen bedrijfseconoom te zijn om te weten dat de winstgevendheid wordt bepaald door omzet minus kosten. Had CA minder wanbetalers gehad dan verwacht, dan waren de risico-kosten lager geweest en had de bank meer winst gemaakt.

De vraag is vervolgens of het gerechtvaardigd is voor een bank om onverwacht hoge  verliezen uit te smeren over bestaande klanten als dat niet helder is afgesproken in het contract. Behoren een recessie en te ruime kredietverlening niet tot het ondernemersrisico van de bank?

Pak koffie

Je kunt je voorstellen dat een bank met gedegen risicomanagement in goede jaren een reserve opbouwt uit meevallers, waarmee het tegenvallers opvangt in slechte jaren. Eveneens voorstelbaar is het dat de bank haar verliezen tracht goed te maken door nieuwe kredieten duurder te maken, zoals gewone bedrijven hun producten ook duurder maken als toegenomen kosten ze daartoe dwingen. Maar dat laatste is in zijn algemeenheid lastiger omdat je jezelf ermee uit de markt kan prijzen.

CA kiest dan ook voor een andere route: bestaande klanten als Hof draaien op voor de tegenvallers, en de meevallers zijn voor de bank en haar aandeelhouders. Dat had de bank er volgens Hof niet bij verteld bij het aangaan van de overeenkomst. Hof vindt dan ook dat hij niet had hoeven weten dat hij solidair moet zijn met andere (niet-betalende) klanten van de bank.

Bestaande klanten draaien op voor de tegenvallers, en de meevallers zijn voor de bank en haar aandeelhouders

Theo Kocken, hoogleraar risicomanagement financiële instellingen (VU), is dat met hem eens. ‘Voor een bank zijn variabele leningen fantastisch om verliezen door bijvoorbeeld intern falen, door te geven aan “de gemiddelde klant”,’ zei hij eerder tegen Follow the Money. ‘Als je nu een variabele lening neemt, dan zou je bovendien expliciet in de contracten moeten zetten dat de opslag afhangt van de kwaliteit van de bankbalans en de regelgeving omtrent kapitaaleisen. Maar dat stond er niet in. De opslag voor persoonlijk risicoprofiel hoort bij de klant, maar de rest hoort echt voor risico van de bank te komen.’

CA vindt niet dat het de klant contractueel ook maar iets hoeft te vertellen over de complexe prijs van het krediet. ‘Als je een pak koffie koopt,’ zegt de advocaat, ‘hoeft Albert Heijn toch ook niet uit te leggen wat de inkoopkosten zijn van koffie, de voorraadkosten en de winst?’

Die vergelijking is niet helemaal zuiver, merkt de advocaat van Hof op. ‘Als ik een pak koffie koop bij Albert Heijn, krijg ik geen naheffing.’

De naam Pieter Hof is uit privacy-overwegingen gefingeerd.

Vragen aan Credit Agricole

U zei tijdens de zitting dat de risico-opslag nooit is verhoogd om de winstmarge te verhogen. Daarmee suggereert u dat de risico-opslag geen invloed heeft op de winstmarge. Dat lijkt me niet juist en is ook onlogisch, aangezien de verliezen in de leningenportefeuille volgens u nu juist aanleiding gaven tot het verhogen van de opslag. Bent u het met mij eens dat de risico-opslag en de winstmarge niet los van elkaar zijn te zien? Als ze wel los te zien zijn — quod non — wat is dan de reden van het verhogen van de risico-opslag?

‘Ik heb op de zitting gezegd dat ‘wat er onderaan de streep overblijft’ de winstmarge is en dat CACF nooit de rente enkel verhoogd heeft om haar winstmarge op te schroeven. U heeft natuurlijk gelijk dat de hoogte van de risico-opslag invloed heeft op de winstmarge.’

Voor het bepalen van de risico-opslag bij het aangaan van de lening gaat de bank mede uit van een zekere hoeveelheid defaults. Als die hoeveelheid tegenvalt — hetgeen volgens u het geval is met de portefeuille waartoe de lening van Hof behoort (‘gevolgen wanbetaling opvangen’) — heeft de bank kennelijk een foutieve inschatting gemaakt en een verkeerde prijs vastgesteld bij het verstrekken van de lening. Waarom moet de klant (die geen wanbetaler was) daarvoor opdraaien? Deze vraag is niet beantwoord.

‘Een doorlopend krediet is een voor de kredietnemer maximaal flexibel product. De kredietnemer kan op ieder gewenst moment geld opnemen (uiteraard tot de overeengekomen kredietlimiet) en kan op elk gewenst moment aflossen wanneer en zoveel als hij maar wilt. Stel dat meneer Jansen vandaag een doorlopend krediet afsluit met een kredietlimiet van €50.000, dan is niet bekend hoe het kredietrisico zich zal ontwikkelen. Meneer Jansen kan zijn krediet binnen een half jaar aflossen of hij kan in de loop van de jaren meer van zijn kredietlimiet opnemen en na tien jaar nog in de boeken staan met een uitstaand saldo van bijvoorbeeld €45.000. De keerzijde van de maximale flexibiliteit voor de kredietnemer is de variabele rente die hij moet betalen. Deze rente varieert gedurende de looptijd, afhankelijk van de ontwikkeling van de fundingkosten en de risicokosten. CACF tracht de opslag voor risicokosten voor elk risicoprofiel bij aanvang van de kredietovereenkomst zo goed mogelijk in te schatten. Op basis van externe factoren (onder meer economische groei, ontwikkeling werkloosheidscijfer et cetera) wordt de risico-opslag gedurende de looptijd van de kredietovereenkomst aangepast.’

Als het voor een bank altijd gerechtvaardigd is om meer dan verwachte verliezen uit te smeren over bestaande klanten, welk risico loopt de bank dan nog op de lening, afgezien van een operationeel risico? (Overigens geeft de bank zichzelf de bevoegdheid ook tegenvallers in die sfeer door te berekenen).

‘De bank kan zeker niet alle optredende verliezen uitsmeren over bestaande klanten. Belangrijk hierbij is dat de bank nieuwe klanten eenzelfde rente aanbiedt als bestaande klanten met een vergelijkbaar risicoprofiel. Dat betekent dat de bank zich totaal uit de markt zou prijzen als ze alle denkbare risico’s aan klanten zou doorberekenen. De markt van consumptief krediet is zeer concurrerend: nieuwe klanten ‘shoppen’ gewoonlijk volop en bestaande klanten kunnen eenvoudig oversluiten en doen dat in de praktijk ook veelvuldig.’

Waarom weigert CA gedocumenteerd rekening en verantwoording af te leggen over de inkoopprijs van het geld, de opslagen en de wijze waarop de opslagen aan Hof zijn doorberekend?

‘Dit is volstrekt onjuist. CACF heeft in de procedure met [klant] nu juist vele documenten overgelegd en uitgebreid uit de doeken gedaan hoe de inkoopprijs van geld tot stand komt en hoe de risico-opslag aan [klant] wordt berekend.’

Lees verder Inklappen

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Jan-Hein Strop

Gevolgd door 466 leden

Freelance financieel-economisch journalist met grote belangstelling voor de werking, macht en gedrag van bank & verzekeraar.

Volg Jan-Hein Strop
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren