De slag om het drinkwater

Water is steeds meer een product dat op de markt wordt verhandeld. Van wie is het 'blauwe goud'? Lees meer

Onderzoek naar de problematiek rond PFAS in ons drinkwater zette ons aan het denken over de kwetsbaarheid en de eindigheid van schone drinkwaterbronnen. Dit is immers geen geïsoleerd probleem. Allerlei fenomenen die onze landsgrenzen overstijgen bedreigen de kwaliteit van het drinkwater, overal ter wereld. De stijging van de zeespiegel, verwoestijning, verzilting en vervuiling door industrie. Niet voor niets wordt drinkbaar water ook wel aangeduid als ‘het blauwe goud’ en is water op veel plekken meer waard dan olie.

Wat zijn de gevolgen? Van wie is het drinkwater eigenlijk? Van ons allemaal, zou je zeggen. Maar in toenemende mate is water een product dat op de markt verhandeld wordt door private partijen. Wat betekent dat? En wie verdienen daaraan? Dat zijn vragen die Follow the Money gaat onderzoeken.

11 Artikelen
Chemours & DuPont

Eén van de grootste milieuschandalen uit de geschiedenis maakt ook slachtoffers in Nederland. Lees meer

In de Verenigde Staten wordt de PFOA-vervuiling door het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont omschreven als een van de grootste milieuschandalen ooit. Duizenden Amerikanen zijn ziek geworden door PFOA in hun bloed. Intussen hebben ook in Nederland claim-advocaten zich op de zaak gestort.

Follow the Money bracht in 2015 aan het licht dat er ook in Nederland sprake was van substantiële vervuiling rond de teflon-fabriek van DuPont in Dordrecht. Onze artikelen leidden tot Kamervragen en een groot onderzoek door het RIVM. Dat bevestigde onze analyse. Niet alleen werknemers, maar ook omwonenden in Dordrecht en Sliedrecht bleken jarenlang te zijn blootgesteld aan hoge concentraties PFOA, ook wel bekend als C8.

24 Artikelen

Beeld © Peter Hilz/HH

RIVM: Nederlanders krijgen te veel toxische PFAS binnen

8 Connecties

Onderwerpen

EFSA drinkwater PFOA PFAS 3M

Organisaties

DuPont Chemours RIVM
22 Bijdragen

Nederlanders krijgen te veel PFAS binnen via voedsel en drinkwater. Dat blijkt uit nieuwe onderzoeken, uitgevoerd door het RIVM. Het instituut adviseert de overheid snel blootstelling aan de toxische stoffen te beperken. Omwonenden van de Chemours-fabriek in Dordrecht zouden geen groenten en fruit meer uit eigen moestuin moeten eten. ‘Er kunnen nadelige effecten op de gezondheid ontstaan.’

Nederlanders krijgen gemiddeld anderhalf tot twee keer meer PFAS binnen dan de hoeveelheid die door de Europese voedselwaakhond EFSA wordt geadviseerd. Dat is een schatting van het Rijksinstituut voor Veiligheid en Milieu (RIVM) op basis van eigen onderzoek naar PFAS in voedsel, drink- en oppervlaktewater. De resultaten daarvan maakte het instituut vandaag bekend. 

Veruit het grootste deel van de toxische stoffen krijgen Nederlanders binnen via voeding, waarin PFAS uit vervuild water of vervuilde bodem zich hebben opgestapeld. Een kleiner deel consumeren ze via drinkwater. De PFAS die we binnenkrijgen via andere producten laat het RIVM in zijn onderzoeken buiten beschouwing.

PFAS breken vrijwel niet af in het milieu, en ze stapelen zich op in het lichaam van mens, plant en dier

Even een stapje terug. Wat zijn PFAS ook alweer? PFAS – voluit poly- en perfluoralkylstoffen – zijn duizenden door de mens gemaakte stoffen die gebruikt worden in onder andere fastfoodverpakkingen en regenjassen: producten die water- of vetafstotend zijn. Ze worden ook wel ‘forever chemicals’ genoemd, omdat ze vrijwel niet afbreken in het milieu, en ze stapelen zich op in het lichaam van mens, plant en dier. Daardoor kunnen ze een gevaar vormen voor de gezondheid. Wetenschappers linken enkele soorten aan voortplantingsproblemen, problemen met de ontwikkeling van het ongeboren kind, en kanker. 

In de Verenigde Staten zijn de producenten van de stoffen – DuPont (nu Chemours) en 3M – al langer in opspraak vanwege grootschalige milieuvervuiling. De producenten wisten al tientallen jaren dat de stoffen schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Ook in Nederland was de Chemours-fabriek in Dordrecht decennialang een belangrijke bron van PFAS-vervuiling.

Sinds begin dit jaar worden PFAS ook officieel gelinkt aan problemen met het immuunsysteem. Die kunnen al ontstaan vanaf erg lage hoeveelheden. Om die reden stelde de Europese voedselwaakhond EFSA strengere gezondheidskundige grenswaarden voor, die het RIVM overnam. 

Door die nieuwe gezondheidskundige grenswaarden moest het RIVM eerdere in Nederland gedane metingen weer tegen het licht houden, om te kijken of de resultaten daarvan inmiddels reden zijn tot zorg.

Dossier

Dossier: de slag om het drinkwater

Water is in toenemende mate een product dat op de markt wordt verhandeld. Van wie is het 'blauwe goud'?

Volg dit dossier

Zorgwekkende resultaten

Voor de moestuinen op een kilometer van de Chemours-fabriek in Dordrecht blijkt dat het geval. ‘De overschrijdingen zijn er dusdanig dat we mensen adviseren om niet meer uit hun moestuinen te eten,’ zegt Joke Herremans, projectleider consumenten- en productveiligheid van het RIVM. Dat geldt ook voor volkstuinencomplex Sluisdijk in Helmond.

Ook voor de hoeveelheid PFAS in oppervlaktewater – de stoffen stapelen zich op in bijvoorbeeld vis – zijn de richtlijnen aangescherpt. Herremans: ‘Vooral in zoetwatervissen zitten meer PFAS dan we willen.’ 

De Nederlandse richtlijnen voor drinkwater moeten strenger, is het advies van het RIVM. Kunnen mensen dan maar beter flessenwater gaan drinken, om de blootstelling te beperken? Nee, zegt projectleider drinkwater Theo Traas. ‘We weten nog niet veel over PFAS in flessenwater. En het grootste deel van de PFAS komt uit voedsel, niet uit drinkwater.’ Herremans vult aan: ‘Overigens heeft flessenwater ook nog andere nadelen: het is niet goed voor het milieu en kost veel geld.’

‘Deze stoffen horen niet in ons voedsel of milieu’

Voorkomen beter dan genezen

Om de nadelige gezondheidseffecten zoveel mogelijk te beperken, adviseert het RIVM de overheid om vooral te zorgen dat er niet meer van deze stoffen in het milieu terechtkomen. De Europese Commissie wil de hele groep van stoffen verbieden en beperkingen stellen aan wat nog in voedsel mag zitten. Dat beleid moet in rap tempo worden doorgezet, vinden de Nederlandse onderzoekers. ‘Deze stoffen horen niet in ons voedsel of milieu.’

Voor de mensen die het FTM-dossier over PFAS al wat langer volgen, zal het helaas geen verrassing zijn: een magische oplossing bestaat niet. Theo Traas, projectleider drinkwater van het RIVM: ‘Het lastige is dat het er heel veel zijn en ze allemaal andere eigenschappen hebben. Sommige stapelen zich makkelijker op in vis, anderen in planten, en ze verplaatsen zich ook nog eens heel makkelijk. Je moet heel goed kijken naar de beste maatregelen, omdat je niet makkelijk een boosdoener kan aanwijzen en zo het probleem oplossen van te hoge blootstelling.’

Niet nieuw

In 2017 deed Ike van der Veen, PFAS-onderzoeker aan de VU, al onderzoek naar de moestuintjes in de buurt van de Chemours-fabriek in Dordrecht. Toen waarschuwde ze al dat bij strengere PFAS-normen groenten en fruit uit de tuinen boven nieuwe ‘veilige waarden’ uit zouden komen. Het RIVM zei toen na uitgebreid onderzoek dat mensen uit de omgeving van Chemours hun groenten en fruit ‘met mate’ dienden te consumeren. Waarom is toen geen strenger advies gegeven? RIVM-onderzoekers Herremans en Traas: ‘We hadden toen wetenschappelijke onenigheid over de norm die de EFSA voorstelde. Het huidige advies is opgesteld in het kader van nieuwe informatie. Ook toen waren we voorzichtig, door mensen af te raden frequent uit hun moestuin te eten.’

Lees verder Inklappen

Grensoverschrijdend

Dat PFAS zich niet aan grenzen houden, bleek al toen de vervelende stoffen gevonden werden op plekken waar niemand ze ooit had verwacht, zoals op de Noordpool. De stoffen verspreiden zich via het water, de bodem en de lucht, en houden zich daarbij niet aan landsgrenzen. PFAS komen ook via België en Duitsland ons land binnen. 

Belgische media berichten sporadisch over de PFAS-problematiek, terwijl in Nederland FTM en anderen hier eerder over publiceerden. Pas nu er grote graafwerkzaamheden beginnen in de omgeving van een 3M-fabriek (bekend van onder andere Post-its) in Antwerpen, is er reuring ontstaan bij omwonenden en andere betrokkenen.

De 3M-fabriek produceerde tot 2002 de bekende PFAS-variant PFOS. Door zowel vergunde uitstoot als lekkage kwamen grote hoeveelheden van de stof in de omgeving terecht. Nog steeds gebruikt de fabriek soorten PFAS in zijn productieproces, en komen die (in mindere mate) in de omgeving terecht. 

Frank van Houtte raakte bij de zaak betrokken omdat de grond van de graafwerkzaamheden in eerste instantie bij hem in de buurt in een kleiput zou terechtkomen. ‘Gelukkig lijkt dat plan nu van de baan,’ aldus Van Houtte, die woordvoerder is van de actiegroep Red Onze Kleiputten. Maar hij maakt zich nog steeds zorgen om de grootschalige PFAS-vervuiling in het gebied rondom 3M.

Hij raadt mensen in de omgeving van 3M af om veel van de lokaal geproduceerde eieren en groenten te eten

Wetenschappelijk onderzoek ondersteunt zijn bezorgdheid. Bioloog Lieven Bervoets van de Universiteit Antwerpen is al sinds 2011 bezig met het coördineren van onderzoek naar PFAS in en rondom het gebied van de 3M-fabriek. De door zijn team gemeten concentraties PFOS (in onder andere bodem, water, vogels en pissebedden) zijn ontzettend hoog. ‘Voor zangvogels bij de hoogste in de wereldwijde literatuur,’ aldus Bervoets.

Ook de concentraties in de bodem overschrijden ruim de norm, blijkt uit recente metingen van de gemeente Zwijndrecht. ‘Soms tot wel twintig keer,’ aldus Bervoets. Hij raadt mensen in de omgeving van 3M af om veel van de lokaal geproduceerde eieren en groenten te eten.

De fabriek mag volgens de vergunning (die is ingezien door FTM) nog steeds na filtering afvalwater in de Schelde lozen. Daar mogen voor verschillende PFAS nog relatief hoge concentraties in zitten. Voor PFOS geldt bijvoorbeeld dat vanaf 2022 de hoeveelheid dertig keer lager dient te zijn dan nu.

Bervoets acht het waarschijnlijk dat die PFAS ook in Nederland terechtkomen. De stoffen zijn aangetroffen in vissen langs de Belgische Noordzeekust – met ook twee meetpunten op Nederlands grondgebied. Bervoets wil er zelf nog meer onderzoek naar doen.

‘De oppervlaktekwaliteit van het water in Nederland is nog steeds niet voldoende’

Het RIVM concludeert: ‘De oppervlaktekwaliteit van het water [in Nederland, red.] is nog steeds niet voldoende. Dat komt door emissies in binnen- en buitenland. Er is niet één bron aan te pakken waardoor alles ineens opgelost is, dus we moeten ons blijven inzetten om uitstoot te beperken en blootstelling te verminderen.’

Dossier

Chemours en DuPont

In de Verenigde Staten wordt de PFOA-vervuiling door het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont omschreven als een van de grootste milieuschandalen ooit. Duizenden Amerikanen stellen dat ze ziek zijn geworden door PFOA in hun bloed. Follow the Money bracht in 2015 aan het licht dat er ook in Nederland sprake was van substantiële vervuiling rond de teflon-fabriek van DuPont in Dordrecht.

Volg dit dossier