De Phenol-fabriek van Ineos in Antwerpen
© Alf van Beem, sept 2015, via Wikimedia

Rotterdam en Antwerpen vochten om chemiebedrijf Ineos binnen te halen (terwijl de toegevoegde waarde onduidelijk is)

    De afgelopen maanden woedde een felle strijd tussen Antwerpen en Rotterdam. Beide havensteden wilden dolgraag een investering van het Britse chemiebedrijf Ineos binnenhengelen. Zelfs ministers-presidenten Mark Rutte en Geert Bourgeois gooiden hun gewicht in de strijd. Uiteindelijk koos Ineos voor Antwerpen, waar de Belgen heel blij mee zijn. Maar waarom eigenlijk? Wat winnen ze met de komst van Ineos? Het Vlaamse onderzoeksjournalistieke platform Apache en Follow The Money doken in het dossier.

    Artikel beluisteren

    Bedankt voor het luisteren! Vul hier de 30 seconden-evaluatie in.

    Dit stuk in 1 minuut
    • Hoewel zowel de Antwerpse als de Rotterdamse haven alles op alles zetten om twee fabrieken van het Britse Ineos naar hun stad te krijgen, gaat Antwerpen er met de buit vandoor. Ineos belooft een investering van 3 miljard euro.

    • In hun nieuwe ethaankraker en PDH-fabriek moeten bijproducten van schaliegas worden verwerkt tot grondstoffen voor plastics: ethaan wordt er omgezet in etheen, propaan in propeen. De aanvoer moet verlopen via acht zogeheten drakenschepen.

    • De belangrijkste reden voor de investering; schaliegasboeren in de VS kunnen deze bijproducten aan de straatstenen niet kwijt, en ze zijn spotgoedkoop geworden.

    • Propeen- en etheentoepassingen zijn in principe goed te recyclen. Dat gebeurt echter nauwelijks. De kosten om deze plastics in te zamelen, te scheiden, schoon te maken en opnieuw te gebruiken, wegen niet op tegen het produceren van gloednieuw plastic.

    • De nieuwe fabrieken van Ineos zullen naar schatting jaarlijks tussen de 0,8 en 1,5 megaton CO2 uitstoten. Dat is nog los van de broeikasgassen die vrijkomen bij de winning van schaliegas en de uitstoot die de drakenschepen voor hun rekening nemen.

    Lees verder

    Juli 2018. De Britse chemiereus Ineos kondigt aan ergens aan de kust in Noordwest-Europa twee fabrieken te willen bouwen om Amerikaans aardgas om te zetten in grondstoffen voor de plasticindustrie: een ethaankraker en een propaandehydrogeneringsfabriek (PDH-fabriek). Direct worden in Rotterdam en in Antwerpen de oren gespitst. Een compleet nieuwe kraker: dat is in Europa al meer dan 20 jaar niet voorgekomen. Bovendien gaat het om veel geld: 2,7 miljard euro. Dit zou zomaar de grootste investering in de Europese chemiesector in jaren kunnen worden.

    Tussen de Vlamingen en de Nederlanders ontwikkelt zich een felle strijd. Omdat Ineos al sinds 1998 in Antwerpen een fabriek heeft staan, lijken de Belgen de beste kaarten in handen te hebben. Maar ook Nederland denkt een belangrijke troef te hebben: Rotterdam zou veel verder zijn met de ontwikkeling van een klimaatvriendelijke haven. ‘Een klimaat om met elkaar te werken aan CO2-reductie is er in Antwerpen niet,’ zegt de Rotterdamse havenwethouder Adriaan Visser (D66). ‘De Antwerpse haven streeft wel degelijk naar een CO2-arme economie en levert daarvoor ook heel wat inspanningen,’ reageert een woordvoerder van de Antwerpse havenschepen Annick De Ridder (N-VA).

    De Vlamingen hengelen al sinds 2017 naar extra investeringen van Ineos. Flanders Investment & Trade (FIT, een overheidsorganisatie die buitenlandse investeringen wil aantrekken) en het Antwerpse Havenbestuur gooiden namelijk al een lijntje uit toen er nog enkel sprake was van een PDH-fabriek. Rotterdam kwam pas in actie toen in de zomer van 2018 bleek dat Ineos ook een kraker wil bouwen.

    Nu Rotterdam zich in de strijd mengt, schakelen de Vlamingen een versnelling hoger. Het door FIT en Essenscia (een lobby-organisatie voor de chemische industrie in België) opgerichte ‘Welcome Team for the Chemical Sector’ wordt ingeschakeld. Dit team speelde eerder een rol in het aantrekken van een nieuwe plasticfabriek van het Oostenrijkse Borealis in Antwerpen. Nu gaat het ook Ineos intensief begeleiden en wegwijs maken in de mogelijkheden die Vlaanderen te bieden heeft, onder meer op het vlak van innovatie, fiscaliteit en investeringssteun.

    ‘Incentives’

    Frank Beckx, gedelegeerd bestuurder van Essenscia, maakt er geen geheim van wat de Vlaamse overheid in de strijd moet gooien om Ineos binnen te halen. ‘Uiteindelijk gaat het om fiscaliteit, de rulings die worden afgesproken en steun die vanuit Vlaanderen gegeven kan worden. Op basis daarvan zal Ineos een beslissing nemen,’ vertelt hij in juli aan Kanaal Z.

    Ook in Rotterdam is uitgebreid gesproken over ‘incentives’ die Ineos moeten overtuigen voor de Maasstad te kiezen

    Om Ineos naar Antwerpen te krijgen, is het dus alle hens aan dek. En dat mag je vrij letterlijk nemen. ‘Om deze investering te doen landen in Vlaanderen werkten ook de bevoegde kabinetten intensief mee,’ zegt ceo Claire Tillekaerts van het FIT. Zo kon het Welcome Team rekenen op de steun van de kabinetten van de Vlaamse minister-president Geert Bourgeois (N-VA), minister van Economie Philippe Muyters (N-VA), milieuminister Joke Schauvliege (CD&V), minister van Mobiliteit Ben Weyts (N-VA) en dat van Antwerpse burgemeester Bart De Wever (N-VA).

    Hierbij zouden overigens nog geen concrete afspraken zijn gemaakt over eventuele steunmaatregelen voor Ineos van de Vlaamse overheid. ‘Het dossier bevindt zich nog in een veel te vroeg stadium om concrete subsidie- en financieringsafspraken te kunnen maken,’ zegt Tillekaerts.

    Ook in Rotterdam is van meet af aan uitgebreid gesproken over ‘incentives’ die Ineos moeten overtuigen voor de Maasstad te kiezen, meldt Adriaan Visser op 17 januari jongstleden aan de gemeenteraad. 'Daar moet je in het openbaar alleen niet al te veel over zeggen,' waarschuwt hij. 'Voor je het weet krijg je daar weer een discussie over.' Wel zegt hij dat Rotterdam 'over een scala aan mogelijkheden beschikt die maatwerk per bedrijf mogelijk maken’.

    Tevens maakt hij duidelijk dat Nederland een keur aan bestuurlijke zwaargewichten heeft ingezet om de nieuwe kraker naar Rotterdam te halen. 'Ik kan echt met mijn hand op mijn hart vertellen dat wij daar alles aan gedaan hebben. En niet alleen wij. Ook het Havenbedrijf, VNO-NCW, het kabinet tot aan de minister-president aan toe, de minister van EZK en het Netherlands Foreign Investment Agency hebben nadrukkelijk geprobeerd het bedrijf naar Rotterdam te halen.'

    De buit gaat naar Antwerpen

    De pogingen van Rotterdam blijken vruchteloos. Op 15 januari hakte Ineos de knoop door. Het bedrijf zal 3 miljard euro in de Antwerpse haven investeren, 300 miljoen meer dan eerder aangekondigd. Op termijn zullen ongeveer 400 werknemers met een achtergrond in de chemie hier een baan kunnen vinden. Op de persconferentie zei Jim Ratcliffe, de flamboyante ceo van Ineos, dat de miljardeninvestering ‘een jarenlange terugval in de Europese chemische sector kan keren’. Volgens Hans Casier, voorzitter van Essenscia en ceo van Ineos Phenol, de fabriek die Ineos sinds 1998 in Antwerpen heeft, zal de keuze voor Antwerpen ‘de internationale concurrentiepositie van de bestaande chemiecluster verder versterken’.

    ‘Een uitzonderlijk gebeuren: de grootste investering in Vlaanderen van de laatste 20 jaar’

    Minister-president Bourgeois spreekt over ‘een uitzonderlijk gebeuren: de grootste investering in Vlaanderen van de laatste 20 jaar’ en ‘een mooie illustratie van een langetermijnsamenwerking tussen verschillende ministers en overheden, de sectorfederatie en de haven – gecoördineerd door mijn agentschap, Flanders Investment & Trade’.

    In Rotterdam likt men de wonden. Nico van Dooren (directeur Energie en Industrie van het Rotterdamse Havenbedrijf), Alice Krekt (programmadirecteur Deltalings Energy Forum) en havenwethouder Adriaan Visser zeggen het te betreuren dat Ineos voor Antwerpen gekozen heeft.

    Wat voor bedrijf is Ineos?

    Waarom is Vlaanderen eigenlijk zo euforisch over de komst van Ineos? Wat voor bedrijf is het, en wat heeft het de Vlaamse economie te bieden?

    Ineos zag in 1997 het levenslicht, toen oprichter Jim Ratcliffe een Antwerpse fabriek van BP overnam, door middel van een management buy-out van 91 miljoen pond (omgerekend en gecorrigeerd voor inflatie zou dat nu ongeveer 149 miljoen euro zijn). Vervolgens groeide het bedrijf flink, telkens door delen van andere bedrijven over te nemen.

    In 1998 kocht het bijvoorbeeld de wereldwijde ethanolaminetak van Dow Chemical, in 2005 de Noord-Amerikaanse polystyreentak van BASF en in datzelfde jaar het bedrijf Innovene van BP. Bij die laatste overname kreeg Ineos zijn grootste fabriek tot dusver in handen: de Grangemouth-raffinaderij in Schotland. Die overnames werden telkens bekostigd met schulden, waardoor Ineos bij de financiële crisis van 2008 stevig in de problemen kwam.

    Inmiddels is het bedrijf weer op het overnamepad. In 2014 kocht Ineos de Europese oplosmiddelentak van Sasol en vorig jaar nam het de olie- en gastak van Dong Energy over. Dankzij alle overnames heeft Ineos momenteel zo’n 17 duizend werknemers in 16 landen.

    Geen publiek bedrijf

    Ineos is in handen van drie mensen, waarvan oprichter en ceo Jim Ratcliffe met 61,8 procent van de aandelen de belangrijkste is. De andere aandeelhouders zijn directeur Andrew Carrie met 19,2 procent en cfo John Reece met 19 procent van de aandelen. Ineos is dus geen beursgenoteerd bedrijf. Financiële instellingen en pensioenfondsen kunnen niet in aandelen van Ineos investeren, de dividenduitkeringen gaan rechtstreeks naar deze drie heren. Er zijn in Nederland en België geen aandeelhouders die profiteren van het succes van het bedrijf.

    Met zijn miljarden kocht hij, net als andere rijke mannen, een voetbalclub, een automerk en een modemerk voor motorjassen

    Ratcliffe is de rijkste man van het Verenigd Koninkrijk: zijn vermogen werd door The Sunday Times geschat op ruim 21 miljard pond (24 miljard euro). Hij doet ermee wat rijke mannen met hun geld doen: hij heeft een voetbalclub (het Zwitserse Lausanne Sport), bezit een automerk (hij wil de Land Rover Defender herintroduceren) en een modemerk voor motorjassen (Belstaff, het merk van Steve McQueen). Ook is hij de grootste grondbezitter in IJsland. Daar heeft hij een gebied van honderden vierkante kilometers tot zijn beschikking, omdat het, zo zei hij tegen de IJslandse nationale omroep, ‘belangrijk is voor een mens om in ongerepte natuur te kunnen rondlopen’.

    Daarnaast probeert Ratcliffe zich politieke invloed te verschaffen. Hij is een uitgesproken voorstander van de Brexit: ‘De Britten zijn perfect in staat om zichzelf te managen, daar hebben we Brussel niet voor nodig,’ zei hij tegen The Sunday Times. Afgelopen voorjaar werd hij door de koningin geridderd vanwege zijn ‘verdiensten voor het Britse bedrijfsleven en investeringsklimaat’. Twee maanden later verhuisde sir James naar het fiscaal voordelige Monaco.

    Drakenschepen

    Dat Ineos nu een gaskraker wil bouwen in Antwerpen, heeft alles te maken met de Amerikaanse schaliegasrevolutie. Schaliegas is, net als aardgas dat op een conventionele manier wordt gewonnen, een mix van verschillende gassen. Methaan (CH₄) is daarvan de belangrijkste – en de voornaamste reden voor het oppompen van het aardgas. Methaan is goed brandbaar, een proces waarbij het wordt omgezet in koolstofdioxide (CO2) en water (H₂O). Maar het mengsel bestaat uit meer elementen: stikstof (N₂) bijvoorbeeld, en hogere koolwaterstoffen zoals ethaan (C₂H₆) en propaan (C₃H₈).

    Het aardgas dat in Groningen gewonnen wordt, bestaat voor 3,3 procent uit deze hogere koolwaterstoffen. Bij Amerikaans schaliegas ligt dit percentage veel hoger. Hoeveel precies verschilt van boorput tot boorput; in sommige schaliegasmengsels wordt tot ruim 20 procent van deze hogere koolwaterstoffen aangetroffen.

    Ethaan en propaan worden al decennia gebruikt voor de productie van plastic. Alleen moeten de meeste fabrieken waarin dit gebeurt, worden gevoed met nafta, een aardoliedestillaat. Fabrieken die gevoed worden met ethaan en propaan afkomstig uit aardgas zijn er ook wel, maar niet zo veel. Zo kwamen de Amerikaanse schaliegasboeren te zitten met een enorme voorraad ethaan en propaan, en weinig plaatsen waar ze toegepast konden worden. Het resultaat: scherp dalende prijzen. Van de 90 dollarcent die ethaan in 2012 per gallon kostte, was begin 2016 nog maar 15 tot 20 cent over.

    Tot enkele jaren geleden gebruikte Ineos voor de productie van basisplastics vooral naftakrakers, onder andere in het Duitse Keulen. Vanwege de beschikbaarheid van het spotgoedkope ethaangas uit Amerika is het bedrijf fors gaan investeren in zijn gaskrakers. Zo werd de capaciteit van de krakers in Grangemouth (Schotland) en Rafnes (Noorwegen) fors uitgebreid, tot elk meer dan een miljoen ton per jaar. Ook investeerde Ineos 2 miljard dollar in het zogeheten Dragon Ships-programma: het bouwt acht schepen die samen jaarlijks 800.000 ton vloeibaar gemaakt ethaan uit Amerika kunnen halen. Ook de investeringen in Antwerpen moeten in dit licht worden gezien: zonder de spotgoedkope beschikbaarheid van Amerikaans ethaan en propaan vanwege de schaliegasrevolutie zouden ze nooit rendabel kunnen zijn.

    Plastic

    Volgens Essenscia wil Ineos in zijn nieuwe fabrieken plastics produceren voor de automobielindustrie (voor de productie van elektrische auto's) en in de windmolenindustrie (voor windmolenwieken).

    Propeen- en etheenplastics zijn in principe goed te recyclen. Dat gebeurt echter nauwelijks

    Dat is een wel erg eenzijdige opsomming van de toepassingen. Ineos zal in zijn nieuwe kraker ethaan in etheen omzetten, en in zijn PDH-fabriek propaan in propeen. Dat zijn beide basisgrondstoffen die een baaierd aan toepassingen voor de plasticindustrie kennen. Van auto-onderdelen en windmolenwieken tot plastic zakjes, bakjes, kratten, flesjes, kinderspeelgoed, folies en duizenden anderen producten. De Antwerpse schepen voor Leefmilieu Tom Meeuws (sp.a) geeft toe dat ‘de grondstoffen inderdaad ook voor minder goede zaken gebruikt kunnen worden. We kennen de afnemers nog niet van de fabriek, en die kunnen we vanzelfsprekend niet in de plaats van INEOS bepalen.’

    Propeen- en etheen-toepassingen zijn in principe goed te recyclen. Dat gebeurt echter nauwelijks. De kosten om deze plastics in te zamelen, te scheiden, schoon te maken en opnieuw te gebruiken, wegen niet op tegen het produceren van gloednieuw plastic, omdat de grondstofkosten daarvan door de inrichting van het belastingstelsel zeer laag gehouden worden.

    Volgens Michiel Roscam Abbing van de Plastic Soup Foundation zal met name het basisplastic dat in de ethaankraker geproduceerd wordt, zijn weg vinden naar allerhande wegwerpproducten. ‘Wij vinden het heel vreemd dat de Europese Unie aan de ene kant een verbod invoert op dit soort wegwerpplastic, terwijl lagere overheden nog volop inzetten op het binnenhalen van fabrieken die juist dit soort plastics produceren.’

    De Achilleshielen

    Het is overigens de vraag of de nieuwe fabriek van Ineos er echt komt. Volgens Tomas Wyns, die aan de Vrije Universiteit van Brussel klimaatbeleid onderzoekt, zijn er nog verschillende risico’s die het verdienmodel van Ineos’ nieuwe fabrieken bedreigen.

    Een daarvan is de kapitaalintensiteit van schaliegas. Wyns: ‘Voor de productie van schaliegas is eigenlijk een continue kapitaalinjectie nodig. In Amerika was kapitaal de afgelopen jaren ontzettend goedkoop, omdat de Federal Reserve sinds de financiële crisis de rente historisch laag gehouden heeft. Onlangs werd echter besloten die rente te verhogen. Als dat blijft duren, wordt kapitaal duurder, zal er minder geïnvesteerd worden in schaliegas, en zal de prijs ervan omhoog gaan. Dat kan negatieve gevolgen hebben voor de rendabiliteit van de Ineos-fabriek.’

    Een ander risico is de afzetmarkt voor plastic. Wyns: ‘Op de lange termijn wordt een overschot aan ethyleen verwacht, wat de prijzen kan drukken. Dit werpt opnieuw vragen op over de rendabiliteit van de fabriek van Ineos.’

    ‘Ik heb een duidelijke boodschap voor meneer Ratcliffe,’ zegt de Antwerpse milieuschepen Tom Meeuws

    Ook het Europese klimaatbeleid kan roet in het eten gooien. De nieuwe fabrieken van Ineos zullen naar schatting jaarlijks tussen de 800 en 1500 miljoen kilo CO2 uitstoten. Dat is nog los van de broeikasgassen die vrijkomen bij de winning van schaliegas en de uitstoot die de drakenschepen voor hun rekening nemen. ‘Het klimaatbeleid in Europa is het openstaande risico voor het investeringsplan in de Antwerpse haven,’ zegt Ratcliffe daarover. ‘Excessieve CO2-belasting, of het heffen van invoerrechten op schaliegas uit de Verenigde Staten, zouden het investeringsproject geen goed doen.’

    ‘Ik heb een duidelijke boodschap voor meneer Ratcliffe,’ zegt de Antwerpse milieuschepen Tom Meeuws daarover. ‘Wij socialisten gaan in Europa voor een upsizing van het milieu- en klimaatbeleid.’

    Ineos moet hoe dan ook een milieueffectrapportage (MER) opstellen, waarin het dient aan te tonen dat er op dezelfde locatie in de haven geen projecten mogelijk zijn met een kleinere impact op het milieu. Ook de impact op het klimaat en de luchtkwaliteit moeten worden onderzocht. Tot slot moet Ineos een omgevingsvergunning aanvragen; de stad kan daarbij eventueel extra, strengere voorwaarden opleggen.

    De kans dat Antwerpen dat inderdaad doet, is groot. Milieuschepen Tom Meeuws (sp.a) zei in De Morgen al dat hij ‘zal proberen om ambitieuze milieuvoorwaarden te onderhandelen’. In de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen stelde zijn partij een volledig klimaatneutrale haven in 2040 in het vooruitzicht. Dat impliceert dat de CO2-uitstoot van de hele haven – inclusief die van Ineos – uiteindelijk naar nul zal moeten. Hoe dat zich verhoudt met de plannen van Ineos laat Meeuws vooralsnog in het midden. ‘Opslag van CO2 zal ongetwijfeld aan bod komen. Laat ons dus in alle rust kijken hoe we via de MER en de Omgevingsvergunning nog kunnen ingrijpen.’

    Milieuorganisaties trekken nu al aan de bel. ‘Ineos is ver verwijderd van het circulair model dat we zouden moeten nastreven,’ stelt Sara Van Dyck van de Bond Beter Leefmilieu. ‘De fabriek stoot CO2 uit en produceert plastic, dat als afval verwerkt wordt en niet als nieuwe grondstof. De Vlaamse overheid en het Havenbedrijf moeten garanties vragen aan Ineos om ruim voor 2050 geen CO2 meer uit te stoten en de grondstoffen te hergebruiken. Doet het bedrijf dat niet, dan dreigt Vlaanderen zich vast te zetten op een pad met veel te veel vervuiling.’

    Vanwege al deze problemen gloort in Rotterdam inmiddels het besef dat de keuze van Ineos voor Antwerpen niet alleen maar nadelig is. Bart Kuipers, haveneconoom aan de Erasmus Universiteit, concludeert: ‘Dit soort investeren wordt gedaan voor tientallen jaren en legt daarmee een fundament onder het groeipad en de richting waarin de haven zich ontwikkelt. Uit onze onderzoeken blijkt dat de toegevoegde waarde en werkgelegenheid van de chemische industrie in Rotterdam langzaam afneemt: het is geen groeisector voor de toekomst. Bovendien is het glashelder dat de komst van Ineos de opdracht tot verduurzaming van de Rotterdamse haven nóg moeilijker had gemaakt. Volgens mij is het voor de Rotterdamse haven daarom ook wel een opluchting dat Ineos voor Antwerpen gekozen heeft.’

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Jan Walraven

    Onderzoeksjournalist van Apache

    Volg Jan Walraven
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Over de auteur

    Ties Joosten

    Gevolgd door 1015 leden

    Journalist. Schrijver. Haven. Klimaat. Feyenoord. Soms wat hiphop. Voorheen hoofdredacteur van Blendle.

    Volg Ties Joosten
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren