https://pixabay.com/nl/puzzel-stukjes-van-de-puzzel-587821/
© Rupert Kittinger-Sereinig (Pixabay)

Trump-stemmer heeft gelijk: de samenleving is te ingewikkeld

    De verkiezing van Donald Trump tot Amerikaans president laat — na eerdere referenda over Oekraïne en Brexit — nog maar eens zien dat het menens is met de proteststem. Volgens Stijn van Gils moet de gevestigde politiek daar lessen uit trekken, ook in Nederland. De wereld moet eenvoudiger.

    De dag voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen schreef ik een stukje over aardappels. De conclusie: dankzij Chinees onderzoeksgeld zijn Wageningse onderzoekers een stap dichterbij een dieetaardappel. Veel reacties kwamen er niet op het stuk. Eigenlijk was het er maar één. ‘Een genetisch gemanipuleerde aardappel? Nee, bedankt. Dan liever geen aardappelen meer eten.’

    Onderbuik

    Hier moest ik op reageren, vond ik, want de aardappel die ik beschreef is helemaal niet genetisch gemanipuleerd. Ik vroeg de lezer in kwestie of er behoefte zou zijn aan een stuk waarin ik technieken uitleg die wél echt in ons eten zitten. Dat helpt misschien bij het vormen van een mening, dacht ik. Het antwoord: ‘Dankjewel voor je aanbod. Ik vind het wel erg interessant, maar waar het technisch wordt red ik het gewoon niet meer.’

    Dat kun je stom noemen, je onderbuik laten spreken

    Met andere woorden: deze lezer is wel tegen het gebruik van een bepaalde techniek, maar heeft geen inzicht in wat die techniek nu eigenlijk precies inhoudt. En dat terwijl deskundigen de risico’s ongetwijfeld netjes in kaart gebracht hebben. Dat kun je stom noemen, je onderbuik laten spreken.

    Toch is de lezer die deze reactie plaatste, lang niet de enige die op een dergelijke manier op dit onderwerp reageert. Een groeiende groep wil natuurlijk voedsel, maar er is wel een (nauwelijks onderbouwde) angst voor technologieën en de toevoeging van chemicaliën. En zelf doe ik precies hetzelfde, zij het ten aanzien van een ander onderwerp. Ik snap bijvoorbeeld complexe beleggingsproducten niet en ben bang dat er te grote risico’s aan kleven. Alleen al daarom vermijd ik ze. Een groot deel van mijn angsten zal ongetwijfeld onterecht zijn, maar ik geef de voorkeur aan overzicht en eenvoud. Dat is voor mij belangrijker dan een hoger rendement.

    Donald Trump

    Ik zie ook de verkiezing van Donald Trump als een kiezerspleidooi voor eenvoud. Natuurlijk, er zijn met terugwerkende kracht nog allerlei andere redenen te bedenken waarom hij de Amerikaanse presidentsverkiezingen gewonnen heeft. Racisme zal ongetwijfeld een rol gespeeld hebben, net als haat jegens Hillary Clinton. Maar veel kiezers vielen toch vooral ook voor het verhaal van Trump, waarmee hij ze een duidelijk alternatief bood voor de politiek die ze gewend waren. Deze kiezers zijn namelijk bang voor globalisering, voelen zich niet gehoord en kunnen niet meekomen in een steeds ingewikkelder wordende wereld. Trump was de enige die hen simpele oplossingen bood, en daarmee het perspectief op een wereld die overzichtelijk is.

    Ironisch genoeg kunnen juist die eenvoudige oplossingen van Trump de wereld een stuk ingewikkelder maken — klimaatverandering stopt bijvoorbeeld niet door er niet meer in te geloven — maar dat doet niets af aan het sentiment. Hetzelfde geldt voor het feit dat veel Trump-aanhangers nauwelijks door globalisering getroffen worden: het sentiment blijft.

    Even geen globalisering, even geen groei van de complexiteit

    Onbeheersbare wereld

    In de Europese politiek zijn vergelijkbare processen zichtbaar. Neem Brexit. Veel Britten stemden voor meer overzicht en grip op hun situatie en daarmee tegen de EU. Het associatieverdrag met Oekraïne dan. De initiatiefnemers van dat referendum gaven ruiterlijk toe dat het ze helemaal niet om Oekraïne ging. Ze vinden dat de EU te veel macht naar zich toetrekt en willen dat blokkeren. Allemaal gevoelens van mensen die een minder ingewikkelde omgeving willen.

    Dat sentiment is gemakkelijk te bagatelliseren. Het is verleidelijk een Trump- of Brexit-stemmer als dom af te schilderen of om grappen te maken over mensen die puur natuurlijk willen eten. Je kunt het echter ook anders weergeven: deze kiezers zijn mensen die de samenleving niet begrijpen. Ze hebben het gevoel dat ze hun grip op de maatschappij hebben verloren en trappen bijvoorbeeld via referenda en verkiezingen op de rem. Even geen globalisering, even geen nieuwe technieken in de voedselproductie, even geen groei van de complexiteit. Ze vinden de wereld onbeheersbaar geworden en geven de voorkeur aan een wereld die voor hen wél duidelijk is. Dat vinden ze vermoedelijk belangrijker dan iets als economische groei.


    "Je kunt deze groep gebrek aan kennis van de wereld verwijten, maar de vraag is hoe terecht dat is"

    Het gelijk van de onderbuik

    Je kunt deze groep gebrek aan kennis over de wereld verwijten, maar de vraag is hoe terecht dat is. De samenleving is namelijk echt ingewikkelder dan ooit. De voedselketen is bijvoorbeeld veel complexer geworden, maar ook de omvang van de Europese Unie is toegenomen waardoor de besluitvorming minder inzichtelijk is dan vroeger. Ook met meer kennis beperkt je begrip zich nog altijd maar tot het topje van de ijsberg. Systemen zijn zo complex geworden en zijn op zulke complexe wijze met elkaar verbonden dat niemand het geheel nog overziet. In het beste geval is er een computermodel beschikbaar dat de toekomst voorspelt.

    De onderbuikstemmer heeft deze onbeheersbaarheid van de samenleving — bewust of onbewust — door. De doorgaans hoogopgeleide machtshebber daarentegen niet. Die begrijpt de wereld uiteindelijk ook niet, maar overschat zichzelf en blijft doordenderen op de nauwelijks te stoppen trein naar meer complexiteit.

    Alleen populisten willen simpelheid

    Uiteraard kleven er risico’s aan een steeds complexere wereld die niemand nog begrijpt. De kredietcrisis was waarschijnlijk niet zo hevig geweest als financiële producten wat eenvoudiger waren geweest. Vestia was vermoedelijk nooit in de problemen geraakt als het bedrijf niet in complexe derivaten was gestapt. Angst voor complexiteit kan dus zeker ook een reële angst zijn.

    Angst voor compexiteit kan zeker een reële angst zijn

    Dat een grote groep burgers de samenleving te ingewikkeld vindt, is echter geen groot politiek thema. Vrijwel alleen populisten beloven de wereld eenvoudiger te maken. In de gematigde politiek speelt eenvoud nauwelijks een rol. Sterker, als er eens een keer iets duidelijk is, dan wordt daarom heen gedraaid — dan wordt een bezuiniging ineens een ‘ombuiging’.

    Ik denk dat we uit de verkiezing van Trump politieke lessen moeten trekken: de wereld is te complex geworden en een substantiële groep mensen wil meer eenvoud. Wat mij betreft gooien we debatten over de islam en hoge kosten in de zorg bij de komende Tweede-Kamerverkiezingen overboord. Het hoofdthema moet wat mij betreft zijn: hoe maken we Nederland weer overzichtelijk?

    Of denk ik dan te simpel?

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Stijn van Gils

    Gevolgd door 153 leden

    Voedsel wordt verbouwd in een veranderende wereld vol belangen. Ik wil weten wat dit betekent voor ons eten van nu en straks.

    Volg Stijn van Gils
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren