Coronacrisis zorgt voor het zoveelste uitstel van de opening van Lelystad Airport; nu naar november 2021.
© ANP/Rob Voss

FTM Lokaal

Van Noord-Oost Groningen tot Zeeuws-Vlaanderen en van Den Helder tot Maastricht: deze waakhond komt naar je toe. Lees meer

De afgelopen jaren zijn steeds meer taken en verantwoordelijkheden van de centrale naar lokale overheid geschoven. Idee was om het bestuur op die manier dichter bij de burger te brengen. Lokale bestuurders beheren nu grote sommen geld en hebben veel meer macht over hun burgers dan voorheen. Dat is niet alleen een verlokking voor henzelf, maar ook voor dubieuze ondernemers die iets van hen gedaan willen hebben. Soms zijn ze zelfs een regelrechte prooi voor criminelen.  

Terwijl de macht lokaal toenam, is de controle erop verzwakt. In de lokale journalistiek heeft een enorme kaalslag plaatsgehad. Kranten en lokale tijdschriften sneuvelden, complete stadsredacties zijn vervangen door een enkele onderbetaalde feelancer. Sjoemelende wethouders, corrupte ambtenaren en machtswellustige raadsleden kunnen hun gang gaan. Steeds meer publieke voorzieningen worden vermarkt. Zakenlieden maken daar op hun beurt weer handig gebruik van. De lusten zijn voor de markt, de lasten worden gesocialiseerd. 

Overdreven? Nee. Driekwart van alle integriteitskwesties speelt zich op lokaal niveau af. Er is bijna niemand meer die de lokale macht controleert. Te weinig vreemde ogen die dwingen. 

Follow the Money gaat daar verandering in brengen. Met FTM Lokaal gaan we geldsporen volgen, belangen in kaart brengen en misstanden blootleggen. We gaan foute burgemeesters en wethouders hinderlijk voor de voeten lopen. Ook bij jou om de hoek.

64 Artikelen
Luchtvaartindustrie

Heen en weer met het vliegtuig naar Zuid-Frankrijk is net zo duur als een retourtje Terschelling. Hoe kan dat? Follow the Money brengt de subsidiestromen in kaart. Lees meer

Uit ons onderzoek blijkt dat de luchtvaart ondersteund wordt met talloze subsidiestromen vanuit gemeenten, provincies, ministeries en de Europese Unie. 'Mainport' Schiphol krijgt talloze fiscale en economische voordeeltjes, waar vooral buitenlandse passagiers van profiteren. De economische meerwaarde hiervan lijkt beperkt.

Ondertussen explodeert de vraag naar vliegreizen, omdat vliegtickets door al die voordeeltjes aan de luchtvaartindustrie spotgoedkoop zijn. Dit heeft gevolgen voor het klimaat: terwijl andere sectoren minder CO2 gaan uitstoten, stijgt de CO2-uitstoot in de luchtvaart. En natuurlijk stijgt ook de uitstoot van fijnstof en zitten omwonenden in de herrie.

17 Artikelen

Schade coronacrash Lelystad Airport lijkt nogal mee te vallen

Van Noord-Oost Groningen tot Zeeuws-Vlaanderen en van Den Helder tot Maastricht: deze waakhond komt naar je toe.

De provincie Flevoland en de gemeente Lelystad eisen van het Rijk compensatie voor het zoveelste uitstel van de opening van Lelystad Airport. Ze beweren grote ‘sociaaleconomische schade’ op te lopen, maar is die claim wel terecht?

Vanuit de Flevopolder naar de zon? Dat kan de vakantieganger voorlopig op zijn buik schrijven. Eind maart maakte Cora van Nieuwenhuizen, minister van Infrastructuur en Waterstaat, bekend dat de uitbreiding van Lelystad Airport met een jaar extra is uitgesteld tot november 2021. Een dag eerder meldde ze de Tweede Kamer nog dat Schiphol veilig kan groeien naar 540.000 vliegbewegingen. Maar op dit moment is van groei geen sprake. Door de coronacrisis is het vliegverkeer wereldwijd nagenoeg tot stilstand gekomen en verwacht Schiphol dit jaar een verlies van minimaal 400 miljoen euro. Lelystad Airport – bedoeld als overloopluchthaven voor Schiphol – is vooralsnog niet meer nodig. Pas wanneer ‘de operatie genormaliseerd is’ wordt het vliegveld in Flevoland verder uitgebreid. Intussen worden de voorbereidingen, volgens de minister, ‘voortvarend voortgezet’.

Schimmige bestedingen

De provincie Flevoland en gemeente Lelystad lieten het nieuws niet koud worden en reageerden teleurgesteld. Het uitstel leidt volgens hen tot grote ‘sociaaleconomische schade’ waarover ze ‘met het kabinet en de minister’ in gesprek willen. Gedeputeerde Jan de Reus (VVD) verduidelijkte tegenover Omroep Flevoland waarover dat gesprek moet gaan: Compensatie van de investeringen van de provincie, van de gemeente, van ‘de luchthaven en van allerlei bedrijven die hierheen zijn gekomen in de verwachting dat dit jaar de luchthaven open zou gaan.’ Welke investeringen De Reus precies bedoelt en hoe hoog de schade is, blijft onduidelijk. Hij wil niet ingaan op vragen van Follow the Money. Omdat de bestedingen aan Lelystad Airport hoe dan ook schimmig zijn, hebben Omroep Flevoland en Follow the Money hierover twee weken geleden aan alle betrokken partijen vragen gesteld. De termijn om te reageren verstrijkt over twee weken.


Jan de Reus, provinciebestuurder

"Uitstel zorgt voor grote sociaaleconomische schade"

In een ‘statement’ zeggen gemeente en provincie dat opening van Lelystad Airport gaat zorgen voor ‘duizenden banen in deze regio’. Een woordvoerder van de gemeente Lelystad bevestigt dat de gevreesde schade daarom vooral bestaat uit het mislopen van werkgelegenheid. Volgens hem stonden bedrijven in de wacht om zich te vestigen op de luchthaven of op het aanpalende Lelystad Airport Business Park (LAB), maar die zouden hun komst nu hebben uitgesteld. Om welke bedrijven het gaat, wil de woordvoerder niet zeggen.

En hoeveel banen loopt Lelystad dan mis? Ofwel: waarvoor moeten provincie en gemeente precies worden gecompenseerd? Gisteren toonde Follow the Money al aan dat de werkgelegenheid die de luchtvaart oplevert vaak te hoog wordt ingeschat. Bestuurders hebben het graag over de tien- zo niet honderdduizenden banen die gemoeid zijn met Schiphol en de kleinere luchthavens, terwijl een blik op de cijfers leert dat deze aannames met een flinke korrel zout moeten worden genomen. Zo blijkt de meest geciteerde studie arbeidsplaatsen dubbel te tellen, en bijvoorbeeld ook de baan mee te rekenen van de kapper van de piloot. Hierdoor worden 55.400 indirecte banen ten onrechte aan de luchtvaartsector toegeschreven.

Ook aan Lelystad Airport wordt veel werkgelegenheid toegedicht: volgens sommigen 2500 banen, volgens anderen zelfs 6000. Het hangt er maar net vanaf welke cijfers bij de berekeningen worden betrokken.

Berg rapporten

De gemeente en provincie baseren zich op de cijfers uit een studie van Stratagem Strategic Research in Amsterdam. Dit bureau onderzocht in de afgelopen tien jaar meerdere keren de mogelijke werkgelegenheidseffecten van de opening van Lelystad Airport. De onderzoeken maken deel uit van de berg rapporten die zijn opgesteld om de uitbreiding van het regionale vliegveld te legitimeren.

Volgens Stratagem kan Lelystad Airport zorgen voor 2000 directe voltijdbanen (fte) op het vliegveld, voor onder meer beveiligers, grondpersoneel, en horecamedewerkers. Daar komen nog 400 indirecte voltijdbanen bij, met name bij toeleveringsbedrijven. Deze aantallen worden echter alleen bereikt als er de maximaal toegestane 45.000 vliegbewegingen plaatsvinden. Dat is op zijn vroegst in 2030, waarschijnlijk zelfs pas later. Lelystad Airport start met niet meer dan 10.000 vliegbewegingen, en die zijn volgens Stratagem goed voor 400 directe voltijdbanen, plus 20 procent ‘indirect achterwaartse effect’. Hiermee doelt het onderzoeksbureau op 80 banen buiten het vliegveld, die wel rechtstreeks met luchtvaartactiviteiten samenhangen, zoals bij toeleveranciers. 

Andere indirecte effecten zijn moeilijk te meten, zegt Stratagem-onderzoeker Bouke Veldman. ‘Werk dat ontstaat doordat bedrijven zich in de buurt vestigen, is lastig in te schatten. Dat heeft ook met veel andere factoren te maken, zoals een gunstig belastingklimaat, de lokale arbeidsmarkt en de mogelijkheden voor huisvesting.’ Dit type indirecte werk maakt daarom geen deel uit van het onderzoek.

Van de 2400 banen zijn er maar 60 echt extra banen, en dat pas na 2030

Volgens Veldman is de bijdrage aan de arbeidsmarkt in de eerste fase dan ook beperkt. ‘Er komt pas een substantiële vermeerdering van werkgelegenheid als een luchtvaartmaatschappij er een base vestigt, want dan tellen ook de piloten en de crew mee. Maar daar is nu geen sprake van.’ Als het vliegveld eind van het jaar open was gegaan, zouden er in eerste instantie hoogstens 480 voltijdsbanen worden gerealiseerd. Die loopt Lelystad door het uitstel nu mis. 

Andere onderzoeksbureaus bevestigen deze schatting. In de ‘verkennende MKBA beleidsalternatieven’ van 2018 rekenen Decisio en SEO Economisch Onderzoek bijvoorbeeld op 2400 voltijdbanen in 2050, ook pas bij 45.000 vliegbewegingen. Als Lelystad Airport daarna zou mogen groeien tot 100.000 vliegbewegingen kan het vliegveld zorgen voor 4500 arbeidsplaatsen. 

Maar Decisio en SEO maken een kanttekening. De onderzoekers stellen dat alleen die banen meegerekend moeten worden die daadwerkelijk werklozen aan werk helpen, de zogenoemde additionele arbeidsplaatsen. Volgens hen is dan slechts 2,5 procent van de banen op of bij Lelystad Airport echt additioneel. Van de 2400 banen zijn er dan dus maar 60 extra, en dat pas na 2030.

Stratagem-onderzoeker Veldman heeft bedenkingen bij dit zogenaamde verdringingseffect. ‘Deze theorie geldt alleen op nationaal niveau, niet in de regio.’ Juist mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt kunnen niet gemakkelijk voor werk verhuizen. Als zij in Lelystad geen werk vinden, is de kans groot dat ze van bijstand afhankelijk blijven, luidt zijn redenering. Veldman snapt dat gemeente en provincie teleurgesteld zijn door het uitstel. ‘Voor Lelystad zijn die banen belangrijk, want de stad kampt met een structureel onevenwichtige arbeidsmarkt. Er zijn in verhouding meer langdurig werklozen en lager opgeleiden. Voor hen moet er lokaal werkgelegenheid zijn, want zij verhuizen niet.’

Werkloosheid in Flevoland

In het vierde kwartaal van 2019 daalde de werkloosheid in Flevoland van 4,2 procent in 2018 naar 3,3 procent. Dat is vergelijkbaar met het Nederlands gemiddelde.

In de gemeente Lelystad ligt de werkloosheid een stuk hoger dan het landelijk gemiddelde: 6,5 procent in 2017, 4,5 procent in 2018 en 4 procent in 2019. 

De provincie telde eind 2018 in totaal 28.460 geregistreerde werkzoekenden; een daling van 7% ten opzichte van 2017. Landelijk gezien nam het aantal werkzoekenden af met gemiddeld 6%. 

Van de mensen met een WW-uitkering beschikt 30% niet over een startkwalificatie (diploma op mbo-niveau 1). Onder bijstandsgerechtigden is dat zelfs 67%. Lelystad heeft in de provincie de hoogste doorstroom van WW naar bijstand, namelijk 6,3 procent (in de provincie is dat 5,5 procent en landelijk 4,6 procent).

Opvallend is dat een relatief groot aandeel van de Flevolandse werkgelegenheid zich op bevindt op bedrijventerreinen. Die zijn er goed voor bijna 39 procent van het totale aantal arbeidsplaatsen. Het Nederlandse gemiddelde is 30,2 procent.

Lees verder Inklappen

Onno Vermooten, directeur van het Werkbedrijf Lelystad: ‘Ons probleem is vaak dat het aanbod op de arbeidsmarkt niet aansluit bij de vraag. Mensen die al langer in de bijstand zitten, hebben vaak niet de juiste kwalificaties. Bij Lelystad Airport zouden ze juist wel redelijk makkelijk aan de slag kunnen, want het gaat daar vooral om veel handmatig werk, waarvoor je mensen makkelijk kunt trainen.’

Maar het valt te bezien of beschikbare arbeidsplaatsen daadwerkelijk worden ingevuld door mensen uit de gemeente of provincie. Uit de Monitor Werkgelegenheid Lelystad Airport bleek in 2010 dat 43 procent van de toen 220 medewerkers niet in Flevoland woonde. Dit zou weliswaar kunnen veranderen, omdat het nieuwe Lelystad Airport meer laaggeschoold werk biedt dan nu, maar cijfers hierover zijn niet beschikbaar. Vermooten heeft met het vliegveld een gentlemen’s agreement dat 25 procent van de beschikbare banen bestemd zijn voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt. Die hoeven niet per se uit Lelystad te komen.

Marketingeffect

Voor het Werkbedrijf zijn niet alleen de banen op het vliegveld interessant, maar ook het indirecte werk dat zo moeilijk in kaart te brengen is. Vermooten: ‘Juist de aan het vliegveld gerelateerde bedrijven zijn interessant voor inwoners die in de bijstand zitten.’ Hij doelt daarmee niet alleen op banen bij toeleveranciers, maar ook bij distributiecentra en horecazaken in de buurt. Met werk dat relatief gemakkelijk kan worden aangeleerd.

Loopt Lelystad de komst van bedrijven en nieuwe werkgelegenheid nu mis door het uitstel van de opening van het vliegveld? Dat lijkt mee te vallen. Rini Schoutsen, directeur van het bedrijventerrein LAB dat naast het vliegveld in ontwikkeling is, bevestigt dat sommige bedrijven nu langer op zich laten wachten. ‘Dat gaat om bijvoorbeeld hotels, trainingscentra voor personeel, of om andere dienstverlening die direct aan het vliegveld gerelateerd is. Zij hebben in hun contract een clausule dat ze pas beginnen wanneer het vliegveld opengaat.’ Maar Schoutsen benadrukt dat het om uitstel gaat, niet om afstel. Bovendien is maar 15 procent van het bedrijventerrein direct gerelateerd aan Lelystad Airport. De rest van de bedrijven focust op logistiek die losstaat van het vliegveld, zoals het distributiecentrum van kledingproducent Inditex.


Rini Schoutsen, directeur bedrijventerrein

"Als bedrijf naast een luchthaven zitten, dat klinkt ook wel lekker"

De verdere ontwikkeling van het bedrijventerrein lijkt gewoon door te gaan. Van der Valk heeft onlangs bekendgemaakt te beginnen met de bouw van een hotel. Investeringsbedrijf Somerset Capital Partners houdt vast aan zijn plannen voor twee nieuw te bouwen distributiecentra, bevestigt directeur Rob Verhoeff

Zowel Verhoeff als Schoutsen benadrukken dat de opening van Lelystad Airport (of het uitstel daarvan) geen direct effect heeft. Verhoeff: ‘We werken niet met, of voor, het vliegveld. We zijn gericht op logistieke projecten en dan zijn andere criteria belangrijker. Dat geldt ook voor kledingbedrijf Inditex, dat heeft ruimte nodig voor grote logistieke ontwikkelingen, die heb je in Nederland nog maar op weinig plekken. En Lelystad is ook nog eens centraal gelegen, dat is veel belangrijker dan het vliegveld.’

Een indirect effect is er wel, zegt Verhoeff: ‘Natuurlijk heeft zo’n vliegveld een positieve uitstraling, zo’n 24-uurs reuring doet wat met een gebied, maar dat is niet het belangrijkste.’ Dat denkt Schoutsen ook: ‘Het is voor de bedrijven een plus vlak naast een luchthaven te zitten. Het klinkt ook lekker, dus het is eigenlijk meer een marketingeffect.’ 

Sleutelonzekerheden

Als er iets roet in het eten dreigt te gooien, dan is het niet het uitstel van het vliegveld maar het coronavirus zelf. Schoutsen: ‘Je ziet aarzeling bij een deel van de bedrijven. Niemand weet wat er gaat gebeuren, dus niemand weet of ze nu de stap moeten zetten.’ Ze verwacht daarom ook dat sommige ontwikkelingen langer op zich zullen laten wachten. ‘We hebben gelukkig lange beslislijnen. Het duurt wel een jaar voordat er een deal is over de vestiging van een bedrijf. Daarom merken we nu ook nog geen direct effect van de crisis.’ 

Inditex voelt het effect van de coronacrisis wel aan den lijve. Volgens Omroep Flevoland wordt het Spaanse kledingbedrijf hard geraakt. Het heeft al 287 miljoen euro afgeschreven op de voorjaars- en zomercollectie en de productie is teruggeschroefd. In februari werkten er 350 mensen bij de vestiging in Lelystad, hoeveel dat er nu nog zijn is niet duidelijk. Een woordvoerder wil geen reactie geven en het moederbedrijf in Spanje is gesloten. 

De quickscan Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA) van Decisio en SEO Economisch Onderzoek keek niet alleen naar de werkgelegenheid. Over een periode van tien jaar werd meerdere keren onderzocht of de kosten van Lelystad Airport wel opwegen tegen de baten. De onderzoekers trekken elke keer dezelfde conclusie: de groei van Schiphol – en daarmee de uitbreiding van Lelystad Airport – is goed voor de Nederlandse welvaart. 

In de analyses is echter alleen gerekend met groei van het aantal vliegbewegingen, of met gelijkblijvende aantallen. Een mogelijke daling van het aantal vluchten is niet onderzocht; dus ook niet welke verliezen daarmee gepaard gaan. Jammer, vindt zelfstandig beleidsadviseur Leo Bus, gespecialiseerd in infrastructuur, transport en economie. ‘Er had ook een scenario opgenomen kunnen worden waarin de vraag naar vluchten daalt. Alle prognoses zijn gebaseerd op het oude model – dat mensen blijven vliegen en de vraag stijgt. Maar is dat wel zo? Dit soort sleutelonzekerheden – wat als het vlieggedrag verandert? – is niet meegenomen.’ 


Bas de Reus, Groen Links Flevoland

"Als de emotie is gaan liggen, komt de vraag of Lelystad Airport wel echt nodig is"

Samen met Walter Manshanden, econoom bij het Netherlands Economics Observatory in Rotterdam, heeft hij de Maatschappelijke Kosten Baten Analyse uit 2018 onder de loep genomen en een Second Opinion geschreven. Naast hun kritiek op de volgens hen te rooskleurig voorgespiegelde effecten van Lelystad Airport, vraagt Bus zich af of de MKBA nog wel van toepassing is, nu de luchtvaart is ingestort en de kans bestaat dat de sector ingrijpend zal veranderen. ‘Nu is de vraag wat er met Schiphol gaat gebeuren. Krijgt dat vliegveld niet een heel andere business case? Is het model van transferluchthaven nog houdbaar? Is er straks nog wel een capaciteitsprobleem? Voordat die vragen zijn beantwoord, heeft het geen nut om verder te praten over uitbreiding LA.’ 

Verkiezingsonderwerp

Bas de Reus, fractievoorzitter van GroenLinks in de provincie Flevoland, denkt daarom ook dat uitstel nu de juiste beslissing was. Hij hoopt dat Lelystad Airport hierdoor verkiezingsonderwerp wordt, en dat partijen kleur moeten bekennen. Ondertussen zet ook zijn partij zich in voor compensatie uit Den Haag: ‘Het vliegveld is nu voor de vierde keer uitgesteld, dus we vinden dat je een plan B moet hebben, bijvoorbeeld andere infrastructurele projecten zoals het openbaar vervoer.’ De Reus beoogt niet alleen genoegdoening voor het uitstel, maar ook voor mogelijke afstel. Dat zelfs de coalitiepartij VVD nu openstaat voor compensatie ziet hij als opening voor een breder gesprek over de toekomst van Lelystad Airport. ‘Nu overheerst natuurlijk de teleurstelling, maar als straks de emotie is gaan liggen, moeten we het gaan hebben over de vraag of het vliegveld überhaupt nog wel nodig is.’

Onno Vermooten, directeur van het Werkbedrijf Lelystad, zou het jammer vinden als de uitbreidingsplannen definitief worden afgeblazen. Maar voor de werkgelegenheid valt het effect wel mee, erkent hij. ‘De making of van het vliegveld heeft al zo veel extra dynamiek met zich meegebracht. Die effecten zijn ten minste zo belangrijk als de daadwerkelijke opening.’

Birte Schohaus
Birte Schohaus
Academia-dissident en Groninger at heart. Schrijft over media, politiek en alles ertussen.
Gevolgd door 401 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren