Schaduwbankiers

    We praten zo nu en dan over wat schaduwbankieren nou precies behelst en hoe het onze samenleving beheerst en vallen vervolgens weer in slaap. Columnist Evert Peeters schudt u weer even wakker.

    Maar liefst 1000 miljard euro zou de Vlaamse bankgroep KBC beheren via buiten-balans-constructies op de Kaaiman- en de Maagdeneilanden. In de Belgische avondjournaals was die kleinigheid zevenentwintig volle seconden waard, ongeveer één seconde per veertig miljard. En dan zakte de kwestie meteen weer weg in die verwarde, ongeïnformeerde halfslaap waarin wij nu al langer verkeren dan democratisch zindelijk mag worden geacht. Terwijl hier toch echt de achterkant zichtbaar wordt van het nieuwe bancaire model dat sinds de jaren 1990 is opgetuigd. En die achterkant oogt huiveringwekkend.

    Parallel universum

    Schaduwbankieren is een relatief nieuwe term: de eerste grondige studie die het parallelle universum in kaart probeert te brengen dat zich uitstrekt aan de achterpoort van de reguliere banken, dateert pas van 2011. Maar dat universum is zelf veel ouder dan de term. het slaat op het geheel van extra-bancaire vehikels of Outside Financial Entities (OFE) die, in opdracht van de reguliere banken, wél allerlei bancaire activiteiten uitvoeren, maar zonder bankstatuut en zonder toezicht. De nieuwe cijfers over de bankgroep KBC, gelekt uit een lopend onderzoek van de Bijzondere Belastinginspectie, maken opnieuw duidelijk hoe enthousiast ook Belgische banken gebruik hebben gemaakt van zulke vehikels. Ze dragen exotische namen als KBC Investments Cayman Islands Ltd en bewegen zich in een vennootschapsrechtelijk en financieelrechtelijk No Man’s Land.
    'Bancaire elites in heel Europa lijken op die manier op twee borden tegelijk te schaken, ééntje in het licht, en eentje in het donker'
    Schrikwekkend is dat naarmate het toezicht over conventionele banken in Europa langzaam scherper wordt, er alleen maar méér kapitaal lijkt te vloeien naar dat schaduwbancaire stelsel. Waardoor de systemische instabiliteit, paradoxaal genoeg, alleen maar verder vergroot. Bancaire elites in heel Europa lijken op die manier op twee borden tegelijk te schaken, ééntje in het licht, en eentje in het donker. Met als enig effect dat elke ernstige herweging van de ‘financiële’ en de ‘reële’ economie al bij voorbaat wordt gehypothekeerd. En intussen draaien boze burgers dol, omdat ze niet goed weten naar welke tafel eerst te kijken. In die zin lijkt de schaduwbancaire infrastructuur heel erg op de onderhandelingsruimten van de transnationale governance waarin de Europese elites zich hebben teruggetrokken. Ook die ruimten lijken als vanzelf steeds meer illegitiem ‘gezag’ naar zich toe te trekken naarmate er meer (politiek) kapitaal op de schaduwtafels komt te liggen. Het schaduwbancaire achterhuis is net zoiets: ook dat is niet gepland, maar gaandeweg gegroeid. En het is vervolgens, naarmate de dagdagelijkse fixers van de tradingdepartementen overmeesterd raakten door hun eigen verbazingwekkende succes, tot huiveringwekkende proporties uitgedijd. Het eigenlijk probleem is natuurlijk dat er helemaal geen twee borden zijn. Het schaduwbankieren vormt gewoon de achterkant van het reguliere, hedendaagse bankieren, zoals de chips en de geleiders die zich op de achterkant van een schakelbord bevinden. Aan die achterkant fungeren de buiten-balans-vehikels als kapitaalstofzuigers waarmee reguliere banken de eigen balans steeds verder hebben opgepompt of, juist omgekeerd, als afvoerkanalen waarlangs zij steeds grotere activiteiten buiten de eigen balans zijn gaan uitvoeren. En voor wie dat te moeilijk voorstelbaar vindt: Ewald Engelen heeft het eerder helderder én preciezer uitgelegd.

    Misleidend verlangen

    Interessant is hier vooral dat de stroomrichting van de elektriciteit in dit netwerk geheel onduidelijk is. De opbrengsten (de steeds verder groeiende winst op eigen vermogen) die in dat netwerk werden gerealiseerd, zijn jarenlang exclusief naar aandeelhouders en, meer nog, naar het topkader van de reguliere banken zelf gevloeid. Maar de gigantische verliezen die sinds 2008 worden geboekt, kunnen ongeveer overal plotseling opduiken. Als er op een altijd onverwachte plaats een zekering doorbrandt. Altijd de zwakste eerst – zie Fortis, Dexia én KBC sinds 2008.
    'Man suche nur nichts hinter den Phänomenen; sie selbst sind die Lehre'
    Alleen al het woord schaduwbankieren suggereert een scherpe waterscheiding tussen boven en onder, voor en achter, tussen materieel en virtueel, ‘productief’ en ‘speculatief’ kapitaal. Die scheidingen appelleren aan het diepe, maar ook misleidende verlangen van liberale democratieën om menselijke arbeid, economische transacties en sociale distributie op zo’n manier voor te stellen dat zij door een zo groot mogelijk aantal burgers als rechtvaardig en legitiem worden gezien. Simpele tegenstellingen – liefst in de stijltraditie van het Platoons-christelijk dualisme – maken als vanouds deel uit van die politieke retoriek. Maar de moderne werkelijkheid heeft de vervelende eigenschap heel vaak niet zo goed te beantwoorden aan de moraliserende retoriek die over haar wordt geproduceerd. Zij trekt zich doorgaans niet zoveel aan van dat politieke wensdenken – en ze laat zich al helemaal niet sturen door een of andere hogere natuurwet (‘moreel’ of ‘economisch’) die zich ‘achter’ die werkelijkheid zou moeten bevinden. In de woorden van Goethe: 'Man suche nur nichts hinter den Phänomenen; sie selbst sind die Lehre'. Werp een eenvoudige blik op de grafiek waarmee de econome Sheri Markose in opdracht van het IMF, het schaduwbankieren in kaart heeft proberen te brengen. Laat dan Goethe tot u doordringen. En aanschouw tot op welke prominente hoogte ook allerlei Europese jongens zich in deze moderne werkelijkheid hebben ‘opgewerkt’  

    Interconnectivity FI, Insurers, Outside Entities

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Evert Peeters

    Evert Peeters is wetenschapshistoricus. Hij publiceerde eerder over de maatschappelijke inbedding van medische en wetenschapp...

    Volg Evert Peeters
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren