Schraalhans CPB, ze doen ’t weer

    En weer wordt ons lastenverlichting door de neus geboord. Als het aan het CPB ligt tenminste: ‘Lastenverlichting doet relatief weinig voor de arbeidsparticipatie’. Weer zo'n koopkracht bedervende maatregel uit het rijtje dat het CPB al langer propageert, constateert Hans de Geus. En vraagt zich af: 'Is er wel grond voor deze zelfkastijding?'

    Of de duvel ermee speelt. Kort na een bespreking op FTM van een drietal kwestieuze aanbevelingen van het Centraal Planbureau (CPB) die ons door de tijd heen mogelijk veel welvaart hebben gekost en die gemeen hebben dat ze de koopkracht bederven, komt het CPB - vooruitlopend op een mogelijke herziening van het belastingstelsel - met deze voorstudie naar effecten van lastenverlaging op de participatie. De rekenmeesters stellen niet teleur, want...

    Leuker willen ze het niet maken

    …het gaat niet werken, zeggen ze. Mensen gaan door lagere belastingen niet méér werken, weet men op voorhand. Waar de ‘worst’ om mensen met lagere lasten tot meer arbeid te verleiden niet werkt, is men stijlvast in het idee dat maatregelen vooral niet leuk mogen zijn. Want, meent men, alleen de ‘stok om mee te slaan’ (afpakken van uitkeringen van jonge moeders) zal mensen de arbeidsmarkt opjagen.
    Waar de ‘worst’ om mensen met lagere lasten tot meer arbeid te verleiden niet werkt, is men stijlvast in het idee dat maatregelen vooral niet leuk mogen zijn
    De constatering bij de drie eerder besproken maatregelen (loonmatiging, pensioensparen en tekortreductie) was dat er bij de schijnbaar neutrale, op wetenschappelijk onderzoek gebaseerde conclusies van het CPB behoorlijk wat vraagtekens te stellen zijn. Sterker: wanneer je de wetenschappelijke theorie en het onderzoek beschouwt dat door het CPB genegeerd wordt, omdat ze niet passen binnen de ‘gangbare’ economie die voor hen de leidraad is, pakken de voorgestelde maatregelen ronduit negatief uit voor de welvaart. En ze zijn ook deze nog eens ‘niet leuk’ – maar dat mag volgens economen geen argument zijn. En voordat u denkt dat het met die niet-gangbare, tegendraadse economen een stel deviante radicalen betreft: we hebben het over mensen als Keynes en diens geestverwanten. Mensen die er nog een eer in zien een crisis als die van 2008 te voorspellen, een futiliteit waar gangbare, CPB-fähige economen hun neus nog wel eens voor ophalen. Maar dit terzijde.

    Gevaar

    Terug naar het recente rapport over de effectiviteit van fiscaal participatiebeleid. De studie biedt, als de bijsluiter goed wordt gelezen, best een zinnige bijdrage aan een debat over stelselherziening. Maar ze is niet het debat. Want ook bij déze studie geldt dat er nogal wat gebruiksaanwijzingen zijn. En het grote gevaar is, dat die nuanceringen en onzekerheden straks bij de discussies over een nieuw stelsel verloren gaan. Het gevaar zit ‘m eerder in wat er níet in het rapport staat, dan wat er wel staat. Het riep bij mij al snel de volgende vragen op die, bleek bij navraag, inderdaad niet bij de totstandkoming van de conclusies zijn meegenomen: Macro-economisch effect
    1. Dat mensen niet meer uren gaan werken als gevolg van een algemene belastingverlaging volgt uit aannames over hoe men individueel reageert op financiële prikkels. Maar dat is puur redenerend vanuit de aanbodkant en onderbelicht de mogelijke gevolgen aan de vraagkant. Die bias is nogal typisch voor het CPB. Want wie zegt dat de economie als geheel niet eens flink wordt opgezweept als mensen meer geld in de portemonnee overhouden door lastenverlichting? Met dat geld kan er een geheel nieuwe dynamiek ontstaan waardoor we, met een omweg, tóch meer gaan werken, simpelweg omdat er meer banen zijn en de lonen stijgen. Dit mogelijke macro-economische effect, voorwaar toch niet implausibel, zit niet in de studie.
    Aannames over gedrag
    1. Wie zegt dat mensen zich in tijden van hoge schulden en angst aangaande het inkomen misschien niet heel anders gedragen dan in normale tijden? Zou je bijvoorbeeld met een restschuld niet elke kans aangrijpen om meer uren te werken om zo sneller je schuld te kunnen terugbetalen? Je kunt aannames over gedrag niet zomaar op alle situaties loslaten. Het CPB meldt me inderdaad: ‘de effecten op korte termijn kunnen afwijken, bijvoorbeeld vanwege de huidige laagconjunctuur. Dit melden wij ook expliciet in het stuk’. Dat is heel mooi van ze, maar wat moeten we dan met de stellige conclusies?
    Scheef gemeten
    1. Het verlagen van de belasting op inkomen zal in een eventueel nieuw belastingstelsel altijd in combinatie met andere maatregelen gebeuren, bijvoorbeeld met een hogere belasting op bijvoorbeeld vermogen, consumptie of grondstoffen. Wat is het nut om één poot van zulk beleid te beoordelen? Het is alsof je de mogelijk hogere topsnelheid van Sven Kramer ten gevolge van anders geslepen ijzers gaat inschatten door alleen zijn linkerschaats anders te slijpen. Misschien struikelt hij dan wel, terwijl hij met twéé anders geslepen schaatsen wellicht daadwerkelijk harder was gegaan. Net zo goed kun je je voorstellen dat de economie concurrerender wordt in een omgeving van schaarse grondstoffen door die zwaarder te belasten in combinatie met een lagere belasting op arbeid. Puur op het laatste meten zegt dan eigenlijk helemaal niets.
    Zomaar wat vragen bij deze studie, volgens mij alle drie niet al te vergezocht, die elk op zich de stellige conclusies geheel op zijn kop kunnen zetten. En misschien kunt u er zelf zo nog een paar vragen bij bedenken. Maar ja, zult u zeggen, zo is op elke studie wel wat op aan te merken. Op een gegeven moment moet er toch gekozen worden? Maar dat is nu net het punt: dat kiezen moeten we met zijn allen doen, verstandig gebruikmakend van dit soort goedbedoelde studies, maar ons niet willoos onder technocratische curatele laten stellen omdat we te beroerd zijn naar de aannames, onzekerheden en verborgen ideologie te kijken.

    Samenvattend

    Ten eerste: ‘Bij het voorspellen van de gevolgen van beleidsmaatregelen zijn subjectieve vooronderstellingen onvermijdelijk. Politieke partijen kunnen de invloed van het CPB indammen door serieus werk te maken van het debat over  sociaal-economisch beleid', concludeerde ene Coen Teulings reeds in 1993 (later zou hij een tijdje CPB directeur zijn) in een paper voor de Helling, het wetenschappelijk bureau van GroenLinks. En die conclusie staat nog steeds. We moeten actiever twijfelen aan de boude beweringen van het CPB en vooral zelf blijven nadenken.
    Politieke partijen kunnen de invloed van het CPB indammen door serieus werk te maken van het debat over  sociaal-economisch beleid', concludeerde ene Coen Teulings reeds in 1993
    Twee: als er toch zoveel te twijfelen valt aan hun bevindingen, waarom zouden we dan niet eens kiezen wat voor de mensen ook nog eens een beetje leuk is? Waarom altijd de schraalhans uithangen als dat misschien helemaal niet nodig is? Of het nou gaat om het afschaffen van subsidie op kinderopvang, het matigen van lonen, het verzwaren van lasten, het nog verder opblazen van de pensioenpotten, het onderwaarderen van investeren in kennis of het verder afpakken van rechten van werknemers: het CPB kiest altijd maar voor de zure, zúnige kant. Die dan vervolgens door bepaalde politieke partijen succesvol wordt verpakt als rationeel, verstandig en toekomstgericht beleid. Niks leuk. En onnodig.  Weg ermee. Omlaag met die inkomstenbelasting!  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Hans de Geus

    Gevolgd door 170 leden

    Commentator & journalist financiële markten en economie.

    Volg Hans de Geus
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren