In Assen en Groningen schoof het Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) aan tafel bij provincie- en gemeenteambtenaren voor eerste overleggen over de Wob-verzoeken over de relatie tussen Shell en de Nederlandse overheid. Maar terwijl het noorden voortvarend te werk gaat, blijft het in Den Haag akelig stil.

    Bijna drie maanden geleden diende Platform Authentieke Journalistiek 17 Wob-verzoeken in over de relatie tussen Shell en de Nederlandse overheid. De afgelopen weken overlegden we voor het eerst inhoudelijk met Wob-ambtenaren. Die gesprekken gingen over de voortgang, knelpunten en specificatie van de zoektocht naar ‘álle documenten sinds 2005 die afkomstig zijn van Shell, gericht waren aan Shell, of gaan over Shell’, zoals beschreven in de Wob-verzoeken. 

    We reisden in de afgelopen weken af naar het noorden. We bezochten het stadhuis in Assen en daarnaast het provinciehuis en gemeentekantoor in Groningen. Deze drie overheidsorganen varen een eigen koers en vallen buiten het voorstel van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK), dat uit naam van vijftien Wob-ontvangers de Wob-verzoeken voor 90 procent wil inperken. Sinds dat voorstel blijft het stil aan hun kant. Alle overheidsorganen gaven we afgelopen week een nieuwe deadline voor de beslissing over het leveren van de eerste documenten. 

    Noordelijke aanpak

    In het historische gedeelte van het Groningse provinciehuis draaide ons gesprek met de ambtenaren om de inventarislijst: ‘Lijst met beleidsthema’s en onderwerpen waarbinnen Shell (c.s) een rol kan spelen’. Ook ambtenaren uit Assen stuurden ons voorafgaand aan het overleg de nodige input. Op het stadhuis in Assen werden we verwelkomd met uitgebreide lijsten van zoekopdrachten en overheidsbestanden én Drentse turf, een lokale lekkernij. Op het Groningse gemeentekantoor kregen we de grootste ambtelijke delegatie tegenover ons: aan tafel een ICT-specialist, twee documentbeheerders, een jurist en projectleider. Zij kwamen met een inventarislijst ingedeeld op ‘relevante’ en ‘niet relevante’ onderwerpen en thema’s. 

    Elk bezoek in het noorden volgde min of meer hetzelfde ritme. We namen gezamenlijk de inventarislijsten door: bij welke onderwerpen en dossiers ligt de onderzoeksinteresse? De lijsten dienden als startpunt voor de behandeling van het Wob-verzoek, maar zorgden ook voor interessante gesprekken. Deze noordelijke aanpak, provincie Drenthe uitgezonderd, steekt af tegen de werkwijze van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). De laatstgenoemde kwam met het idee om de Wob-verzoeken grof te beperken op basis van omvang, in plaats van inhoudelijke afwegingen.

    Boven-Wobse vraagstukken

    Niet alle overheidsarchieven zijn even goed op orde, zo bleek al gauw. Hierdoor ondervonden sommige ambtenaren beperkingen in hun zoektocht naar documenten over Shell. ‘Boven-Wobse’ vraagstukken, in de woorden van onze Wob-expert Roger Vleugels: ze  overstijgen de Wob-verzoeken van PAJ, maar moeten niet nadelig uitpakken. 

    In het noorden weten ze te roeien met de riemen die ze hebben. Ambtenaren in Assen en provincie Groningen liepen persoonlijk afdelingen af met de vraag of er informatie over de NAM of Shell aanwezig was. Nadat de eerste beleidsthema’s en dossiers analoog in beeld kwamen, volgde digitale ‘kruisbestuiving’, zoals een ambtenaar het beschreef. Afdelingsapplicaties, documentmanagementsystemen en mailbestanden werden doorzocht, specifieke zoekopdrachten werden zonodig ge-outsourced. 

    De gemeente Groningen begon andersom. Zij maakte allereerst een scan van mogelijk relevante beleidsstukken, aanwezig in de werkomgeving van de gemeente. Hiermee begonnen ze aan een lijst die uiteindelijk 122 beleidsthema’s telde. Op intranet plaatste ze de volgende oproep: ‘Wil je weten welke thema’s dit zijn en of jij mogelijk documenten hebt die hieraan zijn gerelateerd? Laat het ons weten.’ 

    Graag de volledige dossiers

    Onderwerp voor onderwerp bespraken we de resultaten van de zoektochten van de noordelijke overheden. In het provinciehuis van Groningen kwamen bijvoorbeeld bodemdaling en aardbevingsschade aan aanbod. Deze thema’s hebben overduidelijk onze interesse, lieten we weten. Over het algemeen gold het volgende principe: als het gaat om ‘beleid-strategische informatie’, graag de volledige dossiers. Denk aan zaken als milieu, de energietransitie of gaswinning. Over documenten van meer operationele of technische aard valt te discussiëren, zoals bodemrapporten of vergunningstrajecten van de NAM. Dan volstaat een steekproef van de documenten wellicht. 

    Gedurende de gesprekken gaven sommige ambtenaren ons een noodzakelijk lesje in bestuurstaken. ‘De trillingsmeters gemonteerd langs de Martinitoren’, waarlangs we liepen op weg naar het Groningse provinciehuis, ‘wie draagt daar verantwoordelijkheid voor?’, vroeg Roger Vleugels de ambtenaren van provincie Groningen. Dat zal de gemeente zijn, volgens de ambtenaren, die is tenslotte verantwoordelijk voor de openbare orde en veiligheid.

    Kennis van de gemeentelijke, provinciale en ministeriële bestuurstaken biedt aanknopingspunten voor de verdere inperking van de individuele Wob-verzoeken. Zo is op sommige NAM-locaties in Groningen het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) zogeheten ‘gezagsdrager’. EZK gaat namelijk over de Nederlandse mijnbouw. Al ligt er ook op het provinciehuis of bij gemeenten informatie over deze locaties, met EZK als eindverantwoordelijke besluiten we de informatie enkel daar op te vragen. 

    Wordt vervolgd dus. De noordelijke bestuursorganen werken hun inventarislijsten en plan van aanpak verder uit. PAJ beoordeelt ondertussen welke documenten zeker niet relevant zijn, waar vragen over zijn, welke documenten in aanmerking komen voor inzage, en welke we zeker weten opvragen. 

    Scheuren in de regie van EZK   

    Zo voortvarend als de drie noordelijke bestuursorganen te werk gaan, zo stil blijft het op het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het ministerie heeft niet gereageerd op het schriftelijke verzoek ons te voorzien van inventarislijsten uit hun eigen archieven, of die van de andere bestuursorganen die ze zeggen te vertegenwoordigen.

    Ook bleef EZK stil na ons dringende verzoek om via een machtiging te bewijzen dat het ministerie werkelijk namens vijftien overheidsorganen spreekt. Zo kunnen we controleren of een overheidsorgaan voorwaarden aan de regie van EZK had opgelegd. Inmiddels hebben we de machtiging van gemeente Groningen kunnen inzien. Hieruit blijkt dat EZK het voorstel niet namens die gemeente had mogen inbrengen. Dat is één van de redenen dat gemeente Groningen zich niet langer wil laten vertegenwoordigen door het ministerie. 

    In ten minste drie landelijke overleggen over het Shell Papers-verzoek heeft EZK zich hard gemaakt voor een eensgezinde aanpak. Inmiddels lijkt de regie van EZK steeds verder te verwateren. Zo heeft ook het ministerie van Defensie recent een eerste overzicht gestuurd van documenten die mogelijk onder dit verzoek vallen. 

    En Drenthe?

    Vorige week leek er ook eindelijk een reactie te komen van de provincie Drenthe: het enige gewobte overheidsorgaan in het noorden dat nog niks van zich had laten horen. Hun brief stelde ons enkel op de hoogte dat er een Wob-verzoek was ingediend om PAJ’s oorspronkelijke verzoek te openbaren. De verzoeker was naar eigen zeggen benieuwd naar de precieze formuleringen van het verzoek. De provincie Drenthe heeft hier op 2 juli gehoor aan gegeven en het verzoek (gedeeltelijk) geopenbaard.

    Het is opmerkelijk dat de provincie Drenthe wel tijd ziet om het Shell Papers-verzoek te openbaren, maar twaalf weken na indiening nog geen plan van aanpak heeft om ons verzoek in behandeling te nemen.  

    Shell leest aandachtig mee

    Shell heeft sinds de start van ons (voor-)onderzoek elk interviewverzoek afgeslagen, want: ‘geen prioriteit’. Uit onze gesprekken met diverse overheidsorganen blijkt dat het bedrijf het dossier Shell Papers wel degelijk op de voet volgt. Shell heeft alle zeventien bestuursorganen een brief gestuurd om onder de aandacht te brengen dat zij zich als derde voor het geven van een ‘zienswijze’ willen melden. Ook verzoekt Shell de bestuursorganen in de brief om het bedrijf voortdurend op de hoogte te stellen aan welke onderliggende bestuursorganen het verzoek wordt doorgeleid.

    Alle in de documenten genoemde bedrijven en personen worden gevraagd om hun ‘zienswijze’. Zij krijgen de gelegenheid om hun bedenkingen bij openbaarmaking aan te geven en te motiveren. Als Shell na een eventuele correctie nog steeds niet akkoord gaat met de mate van openbaring, kan het naar de rechter stappen om eventuele openbaring te voorkomen.

    Lees verder Inklappen

    Laatste uitstel 

    Inmiddels kunnen we terugkijken op drie productieve gesprekken met gemeente Assen, de provincie Groningen en de gemeente Groningen. Van het aannemen van extra personeel tot de aanschaf van documentmanagementsystemen (DMS): deze drie bestuursorganen maken zich hard voor het recht op informatie. Andere overheidsorganen, zoals het ministerie van Defensie, lijken in dezelfde richting te bewegen. We verwachten dat de overige overheidsorganen in de voetsporen van het noorden treden.

    Alle overheidsorganen kregen begin juli het bericht dat ze nogmaals verlenging krijgen om tot een plan van aanpak te komen. En wel tot 2 september 2019. Deze verlenging is zo ruim - bijna drie maanden na de indiening van ons verzoek - omdat voor de overheidsorganen het zomerreces nadert. Ook stellen we een nieuwe deadline: we willen een maand later, op 30 september 2019, de eerste documenten ontvangen. Afwijken van dit voorstel is alleen mogelijk voor bestuursorganen waar we constructief en voortvarend mee in overleg zijn.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Platform Authentieke Journalistiek

    Gevolgd door 422 leden

    Het Platform Authentieke Journalistiek wil met kritische berichtgeving een bijdrage leveren aan een eerlijkere samenleving.

    Volg Platform Authentieke Journalistiek
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Shell Papers

    Gevolgd door 2468 leden

    FTM en Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) onderzoeken de verwevenheid van Shell en de Nederlandse overheid door middel...

    Volg dossier