Stop de liberalisering

    Is de betrouwbaarheid van de publieke dienstverlening gediend met liberalisering? Scheidend directeur van Netbeheer Nederland Rens Knegt en columnist Rochus van der Weg betogen waarom dat níet het geval is in de bancaire, energie,- vervoer,- en telecomsector.

    De liberalisering van publieke diensten is door de politiek in gang gezet om het publiek een keuzemogelijkheid te bieden uit verschillende aanbieders. Door concurrentie zou de dienstverlening efficiënter en goedkoper kunnen worden. Het eigendom van de dienstverleners zou ook in private handen mogen komen - de privatisering. Het startpunt van deze liberaliseringsgolf is de privatisering van de Postbank in 1986. In dat jaar nam de Nederlandse Middenstandsbank de Postbank over. In 1989 volgde de verzelfstandiging van het Staatsbedrijf der Posterijen, Telegrafie en Telefonie (PTT) met een gefaseerde privatisering vanaf 1994. In 2006 verkocht de overheid haar laatste 8% van de aandelen. In 1995 volgde de verzelfstandiging van de Nederlandse Spoorwegen (NS). De aandelen bleven in handen van de overheid en de infrastructuur werd afgescheiden en verzelfstandigd in Prorail. De NS verloor hierbij ook het vervoersmonopolie op deze infrastructuur. Als laatste sector in deze liberaliseringsgolf volgde vanaf 1996 de energiesector. De belangrijke vraag is of deze liberalisering de publieke dienstverlening op het gebied van sparen, kredietverlening, communicatie, transport en energievoorziening betrouwbaarder en goedkoper heeft gemaakt. Is het publieke belang er wel mee gediend?

    Banken: nog steeds onvoldoende aandacht voor de nutsfunctie

    De privatisering van de Postbank, en de volledige integratie daarvan in het latere ING, zijn door de politiek en de banken beargumenteerd vanuit 'het belang van de klant'. Maar dat de banken het belang van de klant uit het oog zijn verloren, behoeft na de bankencrisis van 2008 (en later) geen betoog meer. De banken waren vergeten dat zij primair een nutsfunctie vervullen voor sparende particulieren en investerende bedrijven. Klanttevredenheid maakte in de jaren tachtig en negentig plaats voor aandeelhouderswaarde als dominerende bedrijfsdoelstelling. Het resulteerde in korte-termijn-winstbejag. Dat heeft geleid tot enorme uitwassen op het gebied van salarissen, bonussen en het nemen van steeds grotere risico’s.
    'Bankiers hebben de gevolgen van hun wanbeleid zonder blikken of blozen afgewenteld op de middenklasse'
    De wereldwijde gevolgen zijn bekend. Nederland bleef daar niet bij achter. ABN Amro en SNS Reaal kwamen volledig in overheidshanden. ING, NIBC en Aegon werden met overheidssteun overeind gehouden. Het is de facto een de-privatisering. Deze reddingsacties vereisten tientallen miljarden en joegen de staatsschuld op tot meer dan 70% van het BBP. De bankencrisis leidde ook tot de wereldwijde recessie, die later nog is versterkt door de Europese schuldencrisis. Sindsdien wordt er door overheden draconisch bezuinigd. En dan begint het verhaal erg navrant te worden. De banken maken nu weer winst, de bankiers verdienen weer de salarissen van vóór de crisis, en ondertussen hebben die bankiers de gevolgen van hun wanbeleid zonder blikken of blozen afgewenteld op de gemiddelde burger; de middenklasse. Het wrange is dat de overheid geen alternatief had: de redding van de banken was minder erg dan deze failliet te laten gaan. Inderdaad: ‘too big to fail’.

    ING spant de kroon

    Marktwerking en aandeelhouderswaarde hebben in het bankwezen tot perverse effecten geleid. Je zou mogen verwachten dat bankiers daarvan hebben geleerd en zich weer concentreren op hun nutsfunctie. Niets is minder waar. ING spant wat dat betreft de kroon. In plaats van volledige concentratie op bescherming van de klanten tegen computer criminaliteit of het transparanter maken van producten, kwam deze bank onlangs met het plan om het verstrekken van bankgegevens van particulieren voor commerciële doeleinden in de productportfolio op te nemen. De verontwaardiging in de politiek en de samenleving was groot. Immers, de integriteit van de publieke dienstverlening zou weer moeten wijken voor aandeelhouderswaarde. Ook DNB-president Klaas Knot stelt op 13 maart in een gesprek met RTL Z de vraag: ’Moet dit het nieuwe verdienmodel worden?’ In 2013 trad Chris Buijink aan als nieuwe voorzitter aan van de Nederlandse Vereniging van Banken. Zijn belangrijkste boodschap: ‘Vertrouwen herwinnen….gedrag, gedrag, gedrag.’ De marktwerking en privatisering waren ook in deze sector bedoeld om de belangen van de klanten - het publiek - beter te kunnen dienen. Het tegendeel was, en ís nog steeds het geval.

    Carlos Slim heeft niets op met 112

    Ook in de telecomsector laat de privatisering duidelijke haar sporen na. In reactie op het overnamebod op 9 augustus 2013 van het Mexicaanse telecomgigant América Movil - van Carlos Slim - op KPN reageerde de Nederlandse regering bij monde van de huidige minister van Economische Zaken Henk Kamp welwillend. Het liberale gedachtengoed van Kamp laat ook geen andere positie toe. KPN is echter wel eigenaar van een infrastructuur met een duidelijke ‘nutsfunctie’, waarvan het betrouwbaar functioneren van kritisch belang is voor de Nederlandse samenleving. In de NRC van 17 augustus uitte voormalig staatssecretaris Willem Vermeend zijn zorgen of de continuïteit van cruciale diensten wel te waarborgen was met een buitenlandse eigenaar. Als door onzorgvuldige kostenbesparingen in het onderhoud bijvoorbeeld de betrouwbaarheid van het 112 alarmnummer in gevaar wordt gebracht dan heeft Nederland er een probleem bij. Maar zelfs zonder overname gaat het geprivatiseerde KPN slordig om met het publieke belang. Dat bleek begin dit jaar bij het uitvallen van het landelijk storingsnummer voor de energievoorziening als gevolg van een intern KPN-probleem. Minister Kamp moet hier vooral assertief zijn, de risico’s van een buitenlandse overname in kaart brengen en zich afvragen in welke mate de Nederlandse overheid afstand kan nemen van KPN zónder de publieke dienstverlening en veiligheid in gevaar te brengen.

    Liberalisering van energie dreigt te mislukken

    In de energiesector hebben de liberalisering en de gedeeltelijke privatisering geleid tot diffuse resultaten. Het is zeer onwaarschijnlijk of per saldo het publieke belang ermee is gediend, en dan in het bijzonder het belang van huishoudens. Die keuzevrijheid is er gekomen; er zijn de laatste tien jaar nieuwe toetreders op de markt verschenen. Er is via veel beter presterende call centers ook geïnvesteerd in het klantencontact. Maar zijn de kosten omlaag gegaan? Er zijn enorme investeringen gedaan in het handelssysteem – waarbij de risico’s groot zijn - en de daarbij behorende ICT. De reclamecampagnes hebben al vele honderden miljoenen gekost en het salarisgebouw is substantieel opgetrokken. Natuurlijk zijn de bedrijfsprocessen verbeterd en zijn er grote efficiencyverbeteringen doorgevoerd. En wellicht hadden bepaalde innovaties (vooral in productvormen) niet plaats gevonden zonder liberalisering. Het nettoresultaat laat zich echter moeilijk becijferen, maar stemt vooralsnog niet optimistisch.
    De bedrijfswinsten worden behaald met behulp van subsidies en financiële overheidssteun
    De vrije markt blijkt ook niet automatisch de basis-eis voor de energievoorziening te realiseren - voorzieningszekerheid. De trend naar gesubsidieerde duurzame energie (vooral zon en wind) leidt er toe dat centrales beschikbaar moeten zijn als er te weinig aanbod is van duurzaam opgewekte stroom. Deze centrales draaien dus lang niet altijd. Dat kost geld. Maar deze situatie vloeit ook voort uit het feit dat de grote (Europese) energiebedrijven hebben zitten slapen. In plaats van te investeren in duurzame energie - na het begin van de klimaatdiscussie in 1989 - bleven zij hun verdienmodel baseren op grote gas- en koleneenheden. De leveringszekerheid staat nu ter discussie, omdat de energiebedrijven het beschikbaar houden van centrales te duur vinden. Bestuursvoorzitter Peter Terium van het energiebedrijf RWE zei daar - na een netto winstdaling van 28 procent - over in de Volkskrant van 6 maart 2013: ‘Het hele verdienmodel is aan het eroderen’. Maar wat dan op die bewolkte, windloze dag? De bedrijven houden bij overheden nu hun hand op voor financiële steun. In dit business model wordt duurzaam gesubsidieerd. En om leveringszekerheid te garanderen  moet niet-duurzaam ook gesubsidieerd worden. Van liberalisering met een zich terugtrekkende overheid is dus geen sprake meer. Integendeel; van de overheid wordt een steeds financieel actievere rol verwacht. De bedrijfswinsten worden behaald met behulp van subsidies en financiële overheidssteun - betaald door de belastingbetaler. Kortom er is sprake van de-liberalisering.

    ‘Ontsplitsing’ bij het spoor

    Op het spoor is binnen de liberalisering in Nederland een vergaande splitsing doorgevoerd. De infrastructuur als natuurlijk monopolie werd apart gezet van de gebruikers van die infrastructuur. Theoretisch een logisch concept. Maar de vraag is of het werkt. Onderzoeken hebben uitgewezen dat een niet onbelangrijk deel van de storingen in het treinverkeer onnodig lang duurden door de gebrekkige samenwerking tussen Prorail en de NS. Voorbeelden: onduidelijkheid bij het verstrekken van reizigersinformatie en gedeelde verantwoordelijkheden met betrekking tot het treinverkeergeleidingssysteem.
    'In Den Haag klinkt het geluid dat de splitsing toch geen goede gedachte is geweest'
    De concurrentie op het spoor leidt bovendien tot grote onduidelijkheid bij de reizigers met betrekking tot het gebruik van de ov-chip. Zeker zodra onderweg moet worden overgestapt naar een andere vervoerder. Hoezo, liberaliseren in het belang van de klant? NS en Prorail hebben hun samenwerking inmiddels geïntensiveerd, blijkens een gezamenlijk rapport 'Optimalisering van de samenwerking tussen NS en Prorail’ dat gepubliceerd werd op 25 oktober 2012. In Den Haag klinkt het geluid dat de splitsing toch geen goede gedachte is geweest. De weg naar een functionele ’ontsplitsing ‘ lijkt te worden verkend. Zeker is dat de Nederlandse treinreizigers weinig baat hebben gehad bij de liberalisering op het spoor.

    Het privatiseringsverdriet is groot

    Concluderend sluiten wij aan bij 'het privatiseringsverdriet', de term die Roel Kuiper koos in zijn recent verschenen boek ‘De terugkeer van het algemeen belang’. Liberalisering en verzelfstandiging zijn in Brussel en Den Haag veelal gemotiveerd vanuit het belang van de consument. Na bijna dertig jaar liberalisering kunnen we niet anders dan constateren dan het niet heeft gebracht wat we hoopten; betere en goedkopere dienstverlening en meer tevreden klanten. Integendeel, de overheid krijgt in toenemende mate weer een grotere rol in de financiële sector en in de energievoorziening. Maar ook in het ongedaan maken van splitsingsbelissingen en het opwerpen van beschermingswallen tegen ‘private equity’ overnames. Publieke dienstverlening staat geen terugtrekkende overheid toe. Burgers houden politici terecht verantwoordelijk, ook al is er geliberaliseerd, verzelfstandigd en geprivatiseerd. Het kabinet-Rutte doet er goed aan zich dit te realiseren alvorens een beursgang van ABN Amro goed te keuren. *** Rochus van der Weg is 20 jaar werkzaam geweest bij ExxonMobil als onder meer marketing directeur chemie voor de Benelux, Afrika en Midden Oosten regio. Hij heeft zitting gehad in adviescommissies bij Gasunie en de Nederlandse Aardolie Maatschappij. Vervolgens is hij 14 jaar partner geweest bij een internationale executive search organisatie met specialisatie industrie & energie. Hij is nu onder meer columnist bij Follow The Money. Hij schreef bovenstaand artikel samen met Rens Knegt, voormalig plaatsvervangend Directeur Generaal Energie op het Ministerie van Economische Zaken, voormalig Directeur bij ENECO en scheidend Directeur Netbeheer Nederland.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Rochus van der Weg

    Rochus van der Weg heeft systeemtheorie gestudeerd in Groningen en in Toulouse en is vervolgens 20 jaar werkzaam geweest bij...

    Volg Rochus van der Weg
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren