Stoppen met de test- en ontwikkelfase is alleen duurder als Nederland later alsnog die JSF van de plank koopt.

    ‘Stoppen met de JSF is duurder dan doorgaan’. Dat was in oktober vorig jaar de gemiddelde kop in de media op basis van het rapport van de Rekenkamer over de uitstapkosten van de JSF. Kijk bijvoorbeeld eens naar de koppen bij RTL, NOS, Volkskrant en NRC. Op 15 juni herhaalde Het Financieele Dagblad deze stelling. En ja hoor, vandaag doen ze het weer: ‘Stoppen met de JSF is duurder dan doorgaan’. Nederlandse media lijken de firma Lockheed Martin - de fabrikant van de JSF - te willen plezieren. Duurder of niet duurder, dat is de vraag. Het antwoord daarop is echter anders dan wat de krantenkoppen vaak uitschreeuwen.

    Van de plank

    Simpel gezegd is stoppen met de JSF alleen duurder als Nederland later alsnog die JSF van de plank koopt. Nederland doet mee aan het test- en ontwikkeltraject van de JSF. Dat kost geld, tot nu toe bijna een miljard euro, maar daar zitten ook voordelen aan. Het is de bedoeling dat door deelname aan deze fases Nederland de ultramoderne straaljager goedkoper kan aanschaffen dan landen die niet meedoen met testen en ontwikkelen. Als Nederland stopt met de test- en ontwikkelfase verliest het dit voordeel. Dus als Nederland met de JSF wil vliegen, kan het beter niet van de plank kopen, zo is het oordeel van de Rekenkamer. In dat geval is stoppen met de test- en ontwikkelfase duurder dan doorgaan. “Terugtrekken uit de testfase achten we een niet voor de hand liggende optie omdat dit voor de Staat per saldo alleen nadelen oplevert, zowel op functioneel gebied, als in tijd en geld.”
    En als Nederland stopt met de test- en ontwikkelfase van de JSF en deze straaljager niet koopt, wat de koppen suggereren? Dit scenario van helemaal stoppen met de JSF laat zich moeilijker vergelijken dan bovenstaande twee scenario’s binnen het JSF-kader onderling te vergelijken zijn. Daarvoor moeten een paar bedrijfseconomische sommen worden gemaakt die in eerste instantie nogal afschrikwekkend overkomen.
    Uitstappen kost volgens de Rekenkamer 140 miljoen euro. En het al geïnvesteerde bedrag van ongeveer een miljard euro zien we door de gootsteen verdwijnen. Dat doet pijn. Vooral voor betrokken politici en de lobby die van het begin af aan zo hard voor de aanschaf van dit toestel heeft geijverd.
    Daar staat echter tegenover dat Nederland voor de nog beschikbare vier miljard euro meer straaljagers kan kopen, aangezien de JSF duurder in aanschaf is dan zijn minder moderne concurrenten. De Saab Gripen kost bijvoorbeeld slechts 60 miljoen dollar per stuk. De JSF kost al gauw  de helft meer. De Average Procurement Unit Cost staat nu op 88 miljoen euro. Maar volgens het Amerikaanse ministerie van defensie kost de JSF (F-35A) nu 188 miljoen dollar. En volgens kritische volgers als Winslow Wheeler gaat de prijs naar 220 miljoen dollar, of zelfs meer. Daarnaast zijn gebruikskosten van de andere straaljagers lager dan die van de JSF. Volgens het gerenomeerde IHS Jane's Defense Weekly is de Saab Gripen met 4.700 dollar per vlieguur de goedkoopste in gebruik. En de JSF met bijna 32.000 dollar per vlieguur de duurste.
    Kosten per vlieguur  (Bron: Defesa/Jane's)

    Sunk costs

    Waarom komt helemaal stoppen met de JSF niet voor in de boven genoemde nieuwsberichten? Misschien omdat we er al bijna een miljard euro in hebben gestoken? Hier lijkt zich het feit te wreken dat de meeste journalisten geen economische opleiding hebben genoten. Het geld dat we al hebben besteed aan de JSF zijn in bedrijfseconomische termen Sunk costs. Al gemaakte kosten, die we niet meer ongedaan kunnen maken. De middelbare school-les van sunk costs is dat je bij economische beslissingen geen rekening moet houden met deze kosten. Het gevaar zit hem in de psychologie van eerdere uitgaven, die gezien worden als verlies. Dit is een valkuil omdat nog meer uitgeven nog meer verliezen genereren. Als we de JSF niet meer willen kopen, waarom dan nog meer geld uitgeven?
    Of het verstandig is om nú te stoppen met de test- en ontwikkelingsfase is weer een andere vraag. Zelfs JSF-expert en JSF-criticus Johan Boeder pleit er voor om voorlopig niet te stoppen: ‘Laten we afwachten hoe het project zich ontwikkelt. We kunnen altijd later alsnog een andere straaljager kopen’.

    Ambitieniveau in de kreukels

    De Rekenkamer neemt het scenario om geheel te stoppen met de JSF wel degelijk serieus. Wat als Nederland zich helemaal terugtrekt uit het JSF-project en een toestel van de plank koopt? ‘Een keuze voor terugtrekken uit het JSF-programma en aankoop van een ander toestel ‘van de plank’ is vanwege de gevolgen op de aspecten functionaliteit, tijd en geld alleen rationeel te maken als daarbij de uitgangspunten van de huidige operationele inzet van de Koninklijke Luchtmacht heroverwogen worden.’ Dat zou bijvoorbeeld kunnen beteken dat Nederland niet meer aan vliegmissies in het hoogste geweldsspectrum kan meedoen. Dat wil zeggen dat ze met een technologisch minder geavanceerde alternatieve straaljager niet meer mee kunnen doen in de eerste aanvalsgolf, zoals in het verleden in Kosovo en in de toekomst wellicht bij een inval in Iran. Daartoe ontbreekt het aan de mogelijkheid om - deels - stealth te opereren. Het ambitieniveau van de Nederlandse krijgsmacht en haar ‘top guns’ loopt zo een flinke deuk op.
    De Rekenkamer zet grote vraagtekens bij de haalbaarheid van het hoge ambitieniveau van de Nederlandse krijgsmacht. Een ambitieuze krijgsmacht betekent aanschaf van de JSF, maar doorgaan met de JSF is volgens de Rekenkamer zo duur dat de rest van de krijgsmacht in het nauw komt, waardoor het ambitieniveau weer naar beneden bijgesteld moet worden. Defensie bevindt zich in een spagaat. Daarom kwam de Rekenkamer met het advies om de ambitie van de Nederlandse krijgsmacht en de daarbij horende taken van de Luchtmacht te bepalen. En welke straaljager hoort daarbij? Daar is de minister nu druk mee bezig.
    Stel, Nederland stelt een meer bescheiden ambitie op, dan kopen we geen JSF. Dan is stoppen sowieso goedkoper dan doorgaan.  U leest het goed. Het gaat hier om de sunk costs. Gezien de voorgeschiedenis en de wens van de Luchtmacht voor de Amerikaanse JSF lijkt dit echter onwaarschijnlijk. Wellicht heeft deze voorkennis het denkkader van de genoemde media versmald. Als we de JSF toch kopen, dan is stoppen met de test- en ontwikkelfase inderdaad duurder.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Krijn Schramade

    Gevolgd door 240 leden

    Krijn Schramade (1980) krijgt een jaar na de val van Lehman Brothers (2008) de tegenwoordigheid van geest om zijn veilige lev...

    Volg Krijn Schramade
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    JSF

    Gevolgd door 133 leden

    De Joint Strike Fighter (JSF) is als een black box. Het is onduidelijk wat de beoogde vervanger van onze F-16's gaat kosten. ...

    Volg dossier