Testen op corona bij de Centers for Disease Control, VS
© CDC / https://www.rawpixel.com/image/2282515/free-photo-image-lab-test-lab-test

Coronacrisis

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? Lees meer

Het virus SARS-CoV-2, beter bekend als het coronavirus, dook eind 2019 op in de Chinese provincie Hubei. In een paar weken tijd veroorzaakte het virus daar een epidemie, waarna het zich over de rest van de wereld verspreidde.

Begin maart 2020 verklaarde de World Health Organisation de ziekte tot een pandemie. Wereldwijd gingen landen 'op slot';  beurzen maakten een enorme duikvlucht. Al met al is met het coronavirus een crisis van historische proporties ontstaan.

De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn opleveren, en de maatregelen die we nu nemen zullen bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind? 

121 Artikelen

Taskforce regelt miljoenen coronatests bij leveranciers – maar waar blijft Roche?

Meerdere leveranciers van testmateriaal voor Covid-19-testen komen over de brug met meer dan 2 miljoen testen voor Nederlandse labs. Dat blijkt uit een uitgelekte mail van microbioloog Ann Vossen van het Outbreak Management Team aan laboratoria. Onder de aanbieders bevindt zich niet marktleider Roche, die eerder kampte met leveringsproblemen. Vragen over wat Roche wel bijdraagt, stuiten op een muur van stilzwijgen.

‘Het was nog niet makkelijk,’ zei speciaal gezant van het kabinet voor de coronacrisis Feike Sijbesma zondag in Buitenhof over het vergroten van de testcapaciteit voor coronabesmettingen. ‘Producenten waren er nog niet zo happig op om landen met een restrictief testbeleid meer testen te geven, omdat zij zich niet schuldig willen maken aan het meewerken aan hamstergedrag.’

Toch had de gezant goed nieuws: er was vooruitgang geboekt, het opschalen ligt op schema en de capaciteit zou volgens hem wellicht ‘vertienvoudigd’ kunnen worden – wat zou betekenen dat Nederland op afzienbare termijn rond de 40.000 tests per dag kan doen. Dat bevestigde ook minister De Jonge vandaag.

Aan dat optimisme liggen harde cijfers ten grondslag. Fabrikanten Perkin Elmer, Siemens en Thermo Fisher hebben VWS in totaal een kleine 1,9 miljoen coronatesten toegezegd – per direct beschikbaar. Bovendien biedt leverancier Hologic vanaf half mei structureel 140.000 testen per maand aan voor de veertien Nederlandse labs die nu machines van die fabrikant heeft staan. Dat alleen al komt neer op ruim 4600 testen per dag. Dat blijkt uit een e-mail – in bezit van FTM – die deze week namens microbioloog Ann Vossen werd verzonden aan alle Nederlandse laboratoria die Covid-19-tests uitvoeren. Daarin biedt zij de labs aan zich in te schrijven op de verschillende testinstallaties en -materialen van de vier fabrikanten. 

Leverancier Roche, marktleider in Nederland, schittert door afwezigheid in het lijstje van fabrikanten

De aantallen zijn indrukwekkend. Ter vergelijking: volgens de laatste cijfers van het RIVM waren er tot en met maandag 13 april in totaal in Nederland 134.972 mensen op corona getest. Volgens Sijbesma worden er momenteel rond de 4500 testen per dag afgenomen. 

Leverancier Roche, marktleider in Nederland, schittert door afwezigheid in het lijstje van fabrikanten. Vossen meldt de laboratoria dat VWS wel ‘op hoog niveau’ onderhandelt met Roche om meer testmateriaal te krijgen. Wat het resultaat is van die onderhandelingen staat niet in de brief. Wel schrijft Vossen: ‘Tevens wordt er ingezet op eigen productie van o.a. Roche MP cartridges en lysisbuffer.’

Minister Hugo de Jonge liet woensdagavond in een Kamerbrief weten dat bloedbank Sanquin de productie van Roches lysisbuffer zal starten. Daarnaast meldt de minister dat verschillende plastic onderdelen gemaakt zullen worden in Nederland.

Geen antwoorden

Wat behelst die ‘eigen productie’ van andere materialen precies en werkt Roche eraan mee? Dat daarmee een begin was gemaakt, werd duidelijk in een artikel van dagblad De Limburger op 29 maart: het bedrijf Bioplastics uit Landgraaf maakte bekend een alternatief voor de cartridges van Roche in productie te nemen, omdat er gebrek aan was. Directeur Tom Hendrikx vertelde de krant daarvoor benaderd te zijn door het UMC in Maastricht en de productie eind april te kunnen starten. Toen FTM daags erna contact opnam met het bedrijf, bleek uit het antwoord van de medewerkster die aan de telefoon kwam al dat Bioplastics in gesprek was met het ministerie van VWS: ‘Wij kunnen helaas geen vragen beantwoorden; als er iets naar buiten komt, gebeurt dat via de Taskforce van het ministerie.’

Maakt Bioplastics deze cartridges met of zonder toestemming van Roche? Worden de andere genoemde materialen onder licentie van Roche geproduceerd? We stelden vragen aan het ministerie van VWS. Een antwoord daarop bleef uit. In plaats daarvan stuurde de woordvoerder een kort statement: ‘De Speciaal Gezant onderzoekt namens de minister van VWS met Roche en andere partijen de mogelijkheden van productie van kritische materialen in eigen land om de continuering van de testcapaciteit te borgen.’

De Jonge rept in zijn brief  niet van de productie van cartridges. De woordvoerder van de VWS Taskforce wil desgevraagd geen duidelijkheid geven, omdat het ‘bedrijfsgevoelige zaken’ betreft. Het staat FTM ‘uiteraard vrij’ om die vragen bij de bedrijven zelf te stellen, voegt ze eraan toe. Maar bedrijven die we benaderden, hullen zich in algemeenheden of laten merken dat zij niet kunnen antwoorden. Een salesmedewerker: ‘Het klinkt misschien vreemd, maar ik mag hier niet over praten.’

Op 3 april liet de Autoriteit Consument & Markt (ACM) weten dat haar korte onderzoek naar Roche, gestart naar aanleiding van de berichtgeving over het bedrijf, niet zou leiden tot vervolgstappen. De toezichthouder had vertrouwen in de toezeggingen van Roche dat het tekorten zou helpen oplossen. Ook zou Roche volgens de toezichthouder samenwerken met VWS, en niet alleen door het recept van hun lysisbuffer te delen: ‘Roche [werkt] onder regie van de overheid, samen met producenten en laboratoria om snel tot opschaling van de productie te komen.’

Geconfronteerd met het enorme aanbod van tests die de concurrentie aan VWS heeft toegezegd, reageert de woordvoerder van Roche  verbaasd

Dat die productie er komt, blijkt nu uit de mail en de informatie die minister De Jonge naar de Kamer stuurde. Maar wat is daarbij de rol van Roche? Gebeurt het maken van de materialen voor de Roche-machines goedschiks, onder licentie, of kwaadschiks, door ze na te maken? Worden de details van deals die nu met Roche en andere producenten gemaakt worden, op enig moment openbaar gemaakt? Noch de ACM, nog het ministerie wilde daarop antwoorden. ‘Op dit moment gaan we niet verder in op de details in jouw vragen.’

Roche zelf zwijgt ook in alle toonaarden. Vragen van FTM worden niet beantwoord; de woordvoerder verwijst naar het statement van 26 maart naar aanleiding van onze eerdere publicaties. Geconfronteerd met het enorme aanbod van tests die de concurrentie blijkens de email van Vossen aan VWS heeft toegezegd, reageert de woordvoerder wel verbaasd. ‘Wat een vreemd verhaal. Ik neem aan dat je ook al bij de Taskforce te rade bent gegaan? Ik ga intern overleggen of dit iemand iets zegt.’

We horen vervolgens niets meer. Speelt Roche überhaupt nog een belangrijke rol in het verhogen van de testcapaciteit, en zo ja welke?  Het blijft onduidelijk.

"Inmiddels zijn 8000 zorgmedewerkers positief getest; zij vormen in totaal een derde van de toen 24.000 bekende besmettingen"

Ongebruikte testcapaciteit

De noodzaak om meer te testen staat inmiddels buiten kijf. Niet alleen om de maatschappij weer op gang te krijgen, zoals gezant Sijbesma zondag in Buitenhof benadrukte, maar ook om de zorgmedewerkers beter te beschermen. Vorige week kwam naar buiten dat zeker 40 procent van de verpleeghuizen op 1 april een coronabesmetting in de instelling hadden en deze week werd duidelijk dat inmiddels 8000 zorgmedewerkers positief zijn getest; zij vormen daarmee in totaal een derde van alle - op dat moment - ruim 24.000 bekende besmettingen in Nederland. 

Afgelopen week werd voor hen al een breder testbeleid ingesteld, maar dat is nog niet voldoende, aldus Inspecteur-generaal Ronnie van Diemen van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Zij pleitte in NRC Handelsblad voor een verdere verruiming van het testbeleid voor die groep: ‘Ik vind dat de criteria echt verbreed moeten worden. Als zorgmedewerkers zich niet veilig voelen, moeten ze zich kunnen laten testen.’

Toch wordt momenteel niet alle testcapaciteit die beschikbaar is, ook daadwerkelijk gebruikt

Toch wordt momenteel niet alle testcapaciteit die beschikbaar is, ook daadwerkelijk gebruikt. Het bedrijf U-Diagnostics, dat FTM twee weken geleden liet weten duizenden testen te kunnen leveren via haar Duitse partner Dr. Labor Wisplinghoff, zegt nog steeds een grote hoeveelheid capaciteit ‘over’ te hebben. Twee weken na publicatie van het FTM-artikel, in het paasweekend, kreeg U-diagnostics bericht dat het RIVM hun testen officieel had gevalideerd. Daarmee zijn de testen officieel bruikbaar voor de GGD’en, die onder meer verantwoordelijk zijn voor het testen van zorgpersoneel buiten de ziekenhuizen om. Dat gebeurt volgens het bedrijf nog bepaald niet op de schaal waarop de testen leverbaar zijn: ‘We hebben dagelijks nog zo’n 5000 testen beschikbaar en zijn zelfs in staat op korte termijn op te schalen tot 10.000 per dag.’ 

Waarom bijvoorbeeld HetHuisartslab niet volledig aan de slag kan met testen, is het bedrijf een raadsel. Aan belangstelling ontbreekt het niet, volgens een woordvoerder: 'De vraag is enorm. Zo zijn we benaderd door enkele grote zorginstellingen met duizenden medewerkers, die aangeven zo snel mogelijke hun personeel te willen laten testen. Zeker bij een gebrek aan beschermende materialen is dat een must.' Medewerkers van zorginstellingen kunnen, net als zzp’ers in de zorg, volgens de richtlijnen nu via hun bedrijfsarts terecht bij de GGD’en. Die financieren de tests ook, uit het Openbare Gezondheidszorgbudget. Maar een aantal GGD’en blijken tot nu toe terughoudend met testen, meldt het Dagblad van het Noorden

Het Outbreak Management Team zegt in haar nieuwste advies dat zorgmedewerkers nu breed getest moeten kunnen worden, ook al bij lichte symptomen.

Fragment Kamerbrief 15 april 2020

Dankzij inspanningen van de Speciaal Gezant heeft een aantal fabrikanten toegezegd om de levering van testkits te verhogen. Daarnaast heeft de Taskforce Diagnostiek in samenwerking met het Landelijk Consortium Hulpmiddelen (LCH) centraal offertes opgevraagd voor extra levering van testmaterialen. Met dank aan deze inspanningen worden deze week nieuwe contracten afgesloten voor de centrale inkoop van testkits. Als deze conform toezeggingen daadwerkelijk worden geleverd, kunnen vanaf medio mei voldoende testen per dag worden uitgevoerd voor de te verwachten vraag.

We zetten ook in op productie van testmaterialen in eigen land. Sanquin is in opdracht van het ministerie van VWS gestart met de productie van lysisbuffer. Daarbij maken zij gebruik van de receptuur die Roche beschikbaar heeft gesteld. Dit product kan gebruikt worden voor de RNA-extractie van het virus. Daarnaast wordt de fabricage van well plates ingericht in Nederland en zijn de grondstoffen besteld. De verwachting is dat de productie binnen een paar weken opgestart kan worden.

Naast de testkits om afgenomen testen te analyseren, zijn ook materialen nodig om testen af te nemen. Het afnamemateriaal bestaat uit swabs en buisjes met medium (vloeistof). Wat betreft swabs blijkt productie via 3D-printen kansrijk. Als de RIVM-validatie van de 3D-geprinte swabs succesvol verloopt, kunnen er vanaf volgende week 10.000 per dag worden geproduceerd, oplopend tot 30.000 swabs per dag eind april. Andere (aanvullende) alternatieven worden eveneens gevalideerd en bij positief resultaat eveneens binnen een paar weken in productie worden genomen. De Speciaal Gezant en het LCH hebben zich ook ingezet voor een meer zekere levering van buisjes medium. We verwachten dat binnen twee weken medium kan worden geproduceerd voor 21.000 testen per dag ten behoeve van Nederland. De productie kan binnen een maand worden opgeschaald naar 42.000 buisjes medium per dag. Ik blijf me inzetten voor het vergroten van de beschikbaarheid van testmaterialen en streef ernaar dat deze beschikbaarheid geen belemmerende factor is in de overwegingen rond het Nederlandse testbeleid.

Lees verder Inklappen

Kamervragen

‘Niet voor niets werd er in Nederland ook stevig aangedrongen op meer testen. In de eerste plaats onder zorgmedewerkers,’ zegt Lodewijk Asscher (PvdA) tegen FTM. ‘Onmogelijk, zo werd aan de Kamer gemeld, want vanwege de wereldwijde vraag naar tests was er in Nederland tekort aan materiaal. Afgelopen weekend hoorden we van speciaal gezant Feike Sijbesma dat de schaarste juist werd veroorzaakt vanwege het restrictieve testbeleid van Nederland. Een klassieke kip-ei-discussie.’ 

‘Was het een beleidskeuze om een restrictief testbeleid te voeren, met alle gevolgen van dien?’

Asscher stelde er vragen over, die vanmiddag tijdens het coronadebat in de Kamer worden besproken. ‘Was het een beleidskeuze om een restrictief testbeleid te voeren, met alle gevolgen van dien? Of zijn we als Nederland door bedrijven benadeeld en achteraan de rij geplaatst, waardoor we wekenlang minder hebben kunnen testen dan we wilden? Op die vragen willen we antwoord,’ zei Asscher. Ook vroeg de PvdA-leider specifiek welke leveranciers minder materialen aan Nederland leverden vanwege ons restrictieve testbeleid. 

En wat te denken van de mail die FTM in handen kreeg, waarin verschillende leveranciers grote toezeggingen doen, maar niet Roche? Asscher tegen FTM: ‘Wij vragen ons ook af hoe het nu precies staat met testcapaciteit. Ben ook benieuwd naar rol van Roche en ik ben van mening dat zij dienen mee te werken. Wat ons betreft moeten alle middelen worden ingezet om die [tekorten] weg te nemen, zoals we eerder gepleit hebben voor dwanglicenties als farmaceuten niet leveren.’

Eelke van Ark
Eelke van Ark
Vond vanuit de Achterhoek de weg naar Follow the Money. Heeft zich vastgebeten in het Nederlandse zorgstelsel.
Gevolgd door 4938 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren