Beeld © JanJaap Rijpkema

Inspectie laat neptherapeuten te vaak ongemoeid

Wie zich zonder de juiste diploma’s uitgeeft voor arts, GZ-psycholoog of psychotherapeut, is strafbaar. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) moet toezicht houden op titelmisbruik, maar grijpt veel te weinig in. Daarom schrijft de beroepsvereniging maar zelf de foptherapeuten aan. ‘De IGJ lijkt niet in staat om haar rol als toezichthouder goed te vervullen.’

‘Ik ben de spiegel voor de levensenergie die bij jou geactiveerd mag worden,’ zo spreekt Sigrid van Drunen haar potentiële cliënten aan op de website van haar therapiepraktijk Happy Me. Van Drunen is ‘opgeleid als integratief psychotherapeut’, staat er te lezen, en biedt onder meer traumatherapie en coaching. 

Wie op zoek is naar hulp, krijgt de indruk dat Van Drunen een gespecialiseerde studie achter de rug heeft. Ze voert namelijk een beschermde titel. 

Onterecht: Van Drunen is geen psychotherapeut. Ze is een van de zestig hulpverleners die in 2020 een waarschuwing kregen van de Nederlandse Vereniging voor Psychotherapie (NVP), omdat zij zich ten onrechte van deze beschermde titel bedienen. 

Dit is eigenlijk de taak van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), die toezicht houdt op de wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG), waarin bescherming van titels is geregeld. De wet is bedoeld om cliënten en patiënten te beschermen tegen ondeskundige zorgverleners. Iedere zorgverlener met een beschermde titel staat ingeschreven in het zogeheten BIG-register. De inspectie mag sinds 2010, zonder tussenkomst van een rechter, bestuurlijke boetes opleggen voor misbruik van een beschermde titel. 

Heel actief is de IGJ niet met dit toezicht. Daarom onderneemt de beroepsvereniging zelf maar actie tegen mensen die zich zonder de juiste opleiding ‘psychotherapeut’ noemen, licht een woordvoerder van de NVP toe: ‘Al meer dan vijftien jaar schrijven wij  als beroepsvereniging eerst zelf zorgverleners aan om hen te wijzen op het onrechtmatig gebruik van de beroepstitel psychotherapeut. Dat doen we, omdat wij de ervaring hebben dat IGJ hierin onvoldoende actief optreedt.’ 

Ook Sigrid van Drunen kreeg post van de vereniging. Omdat ze na een kleine wijziging op haar website nog steeds de titel ‘psychotherapeut’ bleef voeren op haar LinkedIn-profiel, meldde de NVP haar bij de inspectie. Vervolgens gebeurde er... niets. Tegenover Follow the Money laat Van Drunen – die een alternatieve opleiding genoot en aanvankelijk niet eens wist dat ze zich geen psychotherapeut mocht noemen –  weten nooit te zijn benaderd door de IGJ. 

Dat het valselijk voeren van de beschermde titel ‘psychotherapeut’ niet tot een formele waarschuwing of straf leidt, is niet uniek. Follow the Money deed eerder onderzoek naar jeugdzorgdirecteur Koos Föllings van Compass GGZ, die zich jarenlang voordeed als psychotherapeut en daarmee honderden cliënten, ouders en medewerkers om de tuin leidde. 

Föllings  – ook een veroordeeld stalker – noemde zich tot twee keer toe zwart-op-wit psychotherapeut en voerde daarbij in één geval zelfs het BIG-nummer van zijn dochter op. De IGJ was daarvan op de hoogte, maar beboette Föllings niet. Pas maanden nadat Follow the Money publiceerde over Föllings, werd zijn instelling onder verscherpt toezicht gesteld. 

De keren dat de IGJ een boete uitdeelt wegens titelmisbruik onder hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg valt jaarlijks op een hand te tellen, blijkt uit de laatst gepubliceerde cijfers over aantallen boetes. In de rapportenIn openheid leren van meldingen’ uit 2016 en 2017 stelt de IGJ dat er jaarlijks in totaal rond de 10.000 meldingen binnenkomen.

Een onbekend deel daarvan betreft overtredingen op de wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG). In 2015 kregen in totaal drie zorgverleners in de GGZ een boete; een ervan gaf zich ten onrechte uit voor psychiater, twee anderen voor psychotherapeut. In 2016 deelde de IGJ vier boetes uit aan misbruikers van de titel psychotherapeut. 

In 2020 kwamen 470 meldingen binnen over GGZ-zorgverleners, maar hoe vaak het om titelmisbruik ging en hoe vaak er een boete uitgedeeld werd, is niet duidelijk: de IGJ kon die cijfers over de afgelopen jaren op korte termijn niet leveren, maar zegt toe deze bekend te maken zodra ze beschikbaar zijn. Complicerende factor is dat zorgverleners soms voor meerdere overtredingen tegelijk worden onderzocht en dat titelmisbruik onder psychotherapeuten, GZ-psychologen en orthopedagogen ook in de jeugdzorg en gehandicaptenzorg kan voorkomen. 

Beun de Haas 

‘Dit mág toch helemaal niet,’ riep een jonge cliënt van Föllings uit toen zij en haar moeder in maart dit jaar te horen kregen dat hij nooit was opgeleid als psycholoog, laat staan psychotherapeut. De jeugdzorgdirecteur presenteerde zich enkele jaren geleden als ‘zeer ervaren psychotherapeut’ aan het gezin, om het meisje een specialistische traumabehandeling te geven. Hoewel haar moeder al snel een slecht gevoel kreeg door Föllings’ gedrag, wekt zijn titel het vertrouwen dat hij een opgeleid professional is.    

En dat is niet voor niets. De titel psychotherapeut vereist een vierjarige academische opleiding tot psycholoog en daarna drie tot vier jaar een intensief opleidingstraject met specialisatie binnen een erkende instelling, onder supervisie van een opleider.  

‘Een psychotherapeut is goed opgeleid in het interpreteren van de informatie die de cliënt geeft,’ zegt de NVP-woordvoerder. ‘Hieruit volgt een probleemanalyse en een indicatiestelling. De psychotherapeut werkt evidencebased en gebruikt verschillende methodieken die zowel persoons- of systeemgericht, maar ook klachtgericht kunnen zijn.’ Bovendien valt een psychotherapeut onder het tuchtcollege voor de gezondheidszorg. 

‘Indien er geen sprake zou zijn van titelbescherming kan iedere Beun de Haas, ongeacht achtergrond, zichzelf psychotherapeut noemen, zonder enige vorm van toezicht op de kwaliteit is van zijn handelen. Het gaat hierbij om kwetsbare cliënten met ernstige psychische problematiek, veelal persoonlijkheidsstoornissen.’

Celstraf voor neptherapeut, schade voor cliënten

Een ‘behandeling’ door een onbekwame therapeut kan kwetsbare cliënten ernstig beschadigen. Begin dit jaar eiste het Openbaar Ministerie achttien maanden celstraf voor een 63-jarige Arnhemmer die zich jarenlang had voorgedaan als psychotherapeut en gz-psycholoog. Hij slaagde erin om bij drie zorginstellingen in dienst te treden onder zijn valse titels en werkte daar onder meer als zorgdirecteur en als ‘klinisch psycholoog’. 

Bij een instelling behandelde de man zeker tien cliënten, waarvan de IGJ later vaststelde dat hun behandeling maandenlange vertraging op had gelopen. ‘De zorgverlener heeft door zijn handelen een aanmerkelijke kans op schade veroorzaakt bij de betrokken patiënten,’ verklaarde de inspectie tegenover de rechter. ‘De inspectie concludeert dat de zorgverlener ver buiten grenzen van deskundigheid handelde en dat zijn handelen een risico voor cliëntveiligheid vormt.’ 

De valse therapeut bleek een narcistische persoonlijkheidsstoornis te hebben. In 2016 ontving de IGJ voor het eerst een melding over de neptherapeut, in 2018 legde zij twee keer een bestuurlijke boete op voor titelmisbruik. Dat weerhield de man er niet van om in 2019 opnieuw onder valse voorwendselen te solliciteren op een functie bij een zorginstelling waarvoor hij niet was opgeleid. 

Lees verder Inklappen

Grijs gebied

Elk jaar schrijft de NVP enkele tientallen therapeuten en coaches aan die zich ten onrechte ‘psychotherapeut’ noemen. De vereniging krijgt naar eigen zeggen jaarlijks zo’n twintig tot dertig meldingen. In 2020 waren dat er zestig. Niet iedereen wordt aangeschreven: wie zegt ‘een praktijk voor psychotherapie’ te hebben, zonder zichzelf letterlijk psychotherapeut te noemen, is weliswaar misleidend bezig, maar niet strafbaar. 

Dat geldt overigens voor de meeste gevallen waarin mensen zich zonder de juiste vooropleiding voordoen als professional in de geestelijke gezondheidszorg; het grijs gebied is groot. De titel ‘psycholoog’ is bijvoorbeeld in het geheel niet beschermd, tot onvrede van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Een woordvoerder reageert: ‘Nu mag ‘iedereen’ zich psycholoog noemen. Dat is onwenselijk, vooral omdat cliënten niet altijd goed in staat zijn om te beoordelen of zij wel met een voldoende deskundige hulpverlener te maken hebben. Dit maakt hen kwetsbaar.’ 

Pas wanneer iemand zich expliciet als ‘psychotherapeut’ voordoet, komt de NVP in actie. Vaak gaat het om mensen die niet beseffen dat ze strafbaar zijn. De woordvoerder: ‘Dat geldt voor ongeveer 90 procent van de gevallen. Deze mensen zetten het direct recht.’ De overige zaken monden volgens de NVP vaak uit in een ‘moeizame discussie’. In een handjevol gevallen doet de vereniging melding bij de inspectie. 

‘Psychetherapeut’

Als voorbeeld van zo’n moeizame discussie noemt de woordvoerder van de NVP een persoon die zich ‘psychetherapeut’ noemde in plaats van ‘psychotherapeut’. Maar het voeren van een gelijkende benaming is óók verboden voor iemand zonder de bijbehorende BIG-registratie, op grond van artikel 4 lid 2 van de wet BIG. 

De betreffende therapeut liet de NVP weten op de hoogte te zijn van titelbescherming: ‘Het is precies hierom dat ik niet psychotherapeut gebruik, maar psychetherapeut. En voor zover mij bekend is dat toegestaan. Cliënten weten zelden het verschil tussen psycholoog, GZ-psycholoog, psychotherapeut, klinisch psycholoog, etc. en in mijn ervaring kan ze dat ook weinig schelen.’ 

Toen de NVP de ‘psychetherapeut’ erop wees dat een gelijkende benaming ook strafbaar is, kreeg zij de volgende reactie: ‘Ik vind deze hele kwestie uiterst flauw en kinderachtig. Maar goed, overmacht, ik heb vorige week mijn webmaster gevraagd de zin aan te passen en het gewraakte woord te verwijderen. Met de kanttekening naar jullie dat ik dit uitsluitend doe omdat jullie mij een boete kunnen bezorgen en ik daar geen zin in heb.’ 

Lees verder Inklappen

Voor de hobby

In het geval van Sigrid van Drunen leidde dit tot een melding bij de inspectie. ‘De NVP heeft haar eerder op 3 augustus 2020 aangeschreven,’ aldus de woordvoerder. ‘Bij de melding bij IGJ is aangegeven dat zij door de NVP is aangeschreven en zij nooit op enig moment een opleiding heeft gevolgd die leidt tot inschrijving in het BIG-register Psychotherapeut.’ 

De inspectie laat daarop aan de NVP weten de melding te hebben onderzocht, maar geen reden te zien voor actie. In de brief die de NVP ontvangt staat: ‘De zorgverlener geeft aan dat zij de opleiding volgde en niet dat zij ook daadwerkelijk psychotherapeut is. Gezien bovenstaande sluiten wij met deze brief het onderzoek af.’   

‘Die brief van de NVP kan ik me wel herinneren. Maar van de IGJ heb ik nooit gehoord’

Dat Van Drunen zichzelf op haar LinkedIn-profiel wel degelijk psychotherapeut noemt, is voor de inspectie geen bewijs. Dat ziet zij als een ‘website van een derde’, en daarmee als onvoldoende bewijs. Zo schrijft de inspectie: ‘Iedereen kan immers een LinkedIn-profiel aanmaken, ook op naam van een ander. De inspectie kan dan niet onomstotelijk vaststellen dat de zorgverlener persoonlijk verantwoordelijk is voor de informatie op de websites van derden.’ 

Wanneer Follow the Money contact opneemt met Van Drunen blijkt echter dat de IGJ haar nooit heeft benaderd. ‘Die brief kan ik me wel herinneren, toen heb ik ook een aanpassing gedaan. Maar van de IGJ heb ik nooit gehoord.’ 

De therapeut lijkt ook niet van kwade wil te zijn. Als conservatorium-geschoold zangeres rolde ze de muziektherapie in, om vervolgens een opleiding ‘integratieve psychotherapie’ bij het opleidingsinstituut BGL & Partners te voltooien. 

Dit is een particuliere opleiding in het alternatieve circuit, die inhoudelijk niet vergelijkbaar is met het achtjarige (post-)academische traject dat een psychotherapeut moet doorlopen om die titel te verdienen. ‘Ik heb me zo genoemd omdat ik die opleiding gevolgd heb,’ zegt Van Drunen. Ze was er voor het schrijven van de NVP niet van bewust dat ze zich onterecht deze titel toedichtte. 

Dat haar website en LinkedIn-profiel nog steeds melding maken van haar opleiding en status als ‘integratief psychotherapeut’, verklaart ze als volgt: ‘Ik heb al heel lang niet meer naar die website gekeken of naar mijn LinkedIn-profiel. Ik ben ook bezig met andere dingen, dit doe ik er eigenlijk alleen nog naast voor de hobby.’ 

Waar de IGJ stelt ‘niet onomstotelijk’ vast te kunnen stellen of een persoon zijn eigen LinkedIn-profiel beheert, is Van Drunen er tegenover Follow the Money meteen duidelijk over: ‘Ja, dat heb ik er zelf opgezet. Ik zal het nu trouwens wel aanpassen hoor.’ 

Erg ingewikkeld

In reactie op vragen over de zaak van Sigrid van Drunen laat de IGJ weten een melding over haar te hebben ontvangen, maar geen uitspraak te doen over de afhandeling daarvan. Over het voeren van een valse titel op LinkedIn zegt de woordvoerder wel het volgende: ‘Het is bij een LinkedIn pagina erg ingewikkeld om een zorgverlener als de (enige) functioneel dader aan te merken. Je kunt namelijk op naam van een ander een LinkedIn-pagina aanmaken.’ 

De reactie die de IGJ eerder gaf aan de NVP over de zaak ‘getuigt van weinig onderzoek en een zeer beperkte taakopvatting’, aldus de woordvoerder van de vereniging. Zij wijst er op dat de inspectie óók meer kan doen aan therapeuten die alleen al zeggen opgeleid te zijn tot psychotherapeut. ‘De bewering van mevrouw Van Drunen dat zij de opleiding tot psychotherapeut volgde, is niet alleen misleidend, maar ook bedrog.’ Daarop mag de IGJ ook handhaven. 

De inspectie laat weten haar toezicht op onder meer titelmisbruik te baseren op de beleidsregels voor bestuurlijke boetes zoals die in 2019 door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zijn vastgelegd. 

Daarin staat bijvoorbeeld te lezen dat het normbedrag voor een boete op titelmisbruik 3350 euro bedraagt, en dat de IGJ in principe eerst een schriftelijke waarschuwing stuurt. ‘Het blijkt in de praktijk vaak lastig om vast te stellen dat het voeren van een beschermde titel aantoonbaar alleen herleidbaar is naar de zorgverlener,’ zegt een woordvoerder van de IGJ. Helemaal complex wordt het als zorgverleners indirect de indruk wekken een valse titel te bezitten: ‘Gebruik van termen zoals ‘psychotherapie’ of ‘psychotherapiepraktijk’ valt niet onder titelmisbruik. De IGJ kan dat niet veranderen.’  

Het laat onvoldoende of zelfs niet opgeleide zorgverleners voorlopig de ruimte om zonder al te veel moeite bij cliënten de suggestie te wekken of zelfs letterlijk te stellen dat zij een beschermde titel hebben. Tot onvrede van de NVP: ‘Vanwege de huidige juridische kaders lijkt de IGJ niet in staat om haar rol als toezichthouder in deze kwestie goed te vervullen. Het is voor ons lastig te beoordelen waar dat probleem aangepakt moet worden. Wij blijven er bij de IGJ op aandringen de noodzakelijke stappen te zetten, zodat hier verbetering in komt.’ 

Voor cliënten die op zoek zijn naar een geschoolde GZ-psycholoog of psychotherapeut is het BIG-register de enige bron die uitsluitsel biedt. Per 1 april 2020 zijn alle BIG-geregistreerde zorgverleners verplicht om hun BIG-nummer aan cliënten en patiënten duidelijk te maken. Daarnaast hebben zowel het NIP als de NVP hun eigen registers om kwaliteit en deskundigheid te borgen. Psychologen die zich verbonden hebben aan het NIP zijn hier te vinden, psychotherapeuten die een kwaliteitsregistratie hebben bij de NVP zijn hier te vinden.