Toezichthouders in de zorg zijn er om wanbeleid te voorkomen en de kwaliteit van zorg te waarborgen. Althans, dat is de bedoeling. Bij het failliet van zorginstellingen is echter maar al te vaak gebleken dat het toezicht tekortschoot. Sommigen wijten dat aan het hoge bobo-gehalte in de raden van toezicht. FTM gaat op onderzoek uit en toetst de achtergronden en nevenfuncties van onze toezichthouders.

    Het was een waar slagveld: bij de start van de economische crisis raakte er bijna maandelijks een grote zorginstelling in de problemen. In 2009 ging thuiszorggigant Meavita ten onder aan wanbeleid. Zorginstelling Philadelphia ging in diezelfde periode bijna failliet door enorme financiële problemen, en de IJselmeerziekenhuizen moesten gered worden van een faillissement. De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg concludeerde daarop dat het structureel tekortschieten van het toezicht een van verklaringen is voor de bestuurlijke noodtoestanden.

    Kritiek op de bobo's

    De drie genoemde zorginstellingen hadden één ding gemeen: aan het hoofd van de raad van toezicht stond een oud-politicus voor wie zijn taak onderdeel was van een lange lijst bijbanen. Zo vervulde toezichthouder bij Meavita Loek Hermans (VVD) destijds 30 nevenfuncties, even veel als Elco Brinkman (CDA), die bij Philadelphia verantwoording droeg voor het toezicht. Harry Borghouts (GroenLinks), die waakte over de IJselmeerziekenhuizen, had dertien bijbanen waaronder een functie als commissaris van de Koningin in Noord-Holland.  Er was politiek en maatschappelijk veel kritiek op de ‘bobo’s’ met hun vele, vaak goed betaalde, nevenfuncties.

    Volgens de Raad voor Volksgezondheid en Zorg zou het de toezichthouders te vaak ontbreken aan kennis van de zorg. Veel van de leden van zo’n raad beschikken enkel over financiële en juridische kennis. En dat is slecht, volgens het adviesorgaan. ‘Zorginhoudelijke kennis is onmisbaar om risico’s voor de kwaliteit van zorg te kunnen inschatten en aldus proactief toezicht te houden,’ stelt de Raad in haar rapport. Een raad van toezicht heeft de taak om onafhankelijk te controleren of een zorginstelling de doelstelling realiseert om aan al haar cliënten kwalitatief goede gezondheidszorg te bieden. Daarom komt de Raad voor Volksgezondheid en Zorg tot het oordeel dat het interne toezicht integraal moet zijn en daarmee ‘alle aspecten omvat, niet alleen de financiële situatie of het strategische beleid, maar vooral ook de kwaliteit van de geleverde zorg.’


    Ab Klink

    "Laat de bobo's maar barsten"

    Is er iets veranderd?

    ‘Laat de bobo’s maar barsten,’ zei Ab Klink, destijds minister van Volksgezondheid, in reactie op het omvallen van de zorginstellingen. Met genoegen nam hij deze uitdrukking over van PVV-Kamerlid Fleur Agema, die zich opwond  over de falende toezichthouders. Minister Klink deelde dit ongenoegen. Het is nu zeven jaar later. FTM is benieuwd of er iets is veranderd. Hoe ziet het toezicht op de zorg er op dit moment uit?

    Bijna driekwart van de toezichthouders beschikt niet over zorginhoudelijke kennis

    Follow the Money neemt een steekproef en onderzoekt 236 toezichthouders bij 40 zorgorganisaties. Van te voren hebben we ervoor gekozen middelgrote, grote en academische ziekenhuizen te onderzoeken en daarnaast een aantal GGZ-instellingen en thuiszorgorganisaties. Uit deze groepen werd er telkens willekeurig een aantal gekozen, met uitzondering van de academische ziekenhuizen, die allemaal in het onderzoek zijn betrokken.

    Uit onze resultaten blijkt dat er niets is geleerd van het verleden. Nog steeds bestaan raden van toezicht uit de verfoeide ‘zorgbobo’s’. 72,5 procent, bijna driekwart, van de toezichthouders beschikt niet over zorginhoudelijke kennis, maar heeft enkel een financiële, juridische of politieke achtergrond. Dat is het gemiddelde voor alle onderzochte sectoren. Bij de thuiszorg ligt het aantal toezichthouders zonder zorgachtergrond nog hoger: iets meer dan acht op de tien personen die waken over de thuiszorg, beschikken niet over zorginhoudelijke kennis.

    CEO havenbedrijf Rotterdam in commisie zorg

    Een zorginstelling die recent in opspraak raakte is thuiszorgorganisatie Alliade. Onderzoek van RTL Nieuws toonde aan dat er met miljoenen euro’s zorggeld gesjoemeld is. Experts noemden het ook wel ‘verboden belangenverstrengeling’. Gek genoeg heeft de raad van toezicht die verboden belangenverstrengeling niet opgemerkt, terwijl de zes leden tellende raad met name is samengesteld uit mensen die beschikken over financiële en bestuurskundige kennis. Slechts één van deze zes leden, Jenneke van Veen, beschikt over een zorgachtergrond; ze was verpleegkundige.

    De Isala-klinieken doen het wat dat betreft beter. Van de acht toezichthouders hebben er drie een duidelijke zorgachtergrond. Opmerkelijk is wel dat Allard Castelein, de ceo van het havenbedrijf Rotterdam, deelneemt aan de commissie Zorg binnen de raad. Castelein en zijn collega-toezichthouders vergaderen zes tot zeven keer per jaar. Voor het bijwonen van die vergaderingen ontvangen zij een jaarlijkse beloning van 10.000 euro. Alleen de voorzitter van de raad, de heer Groen, ontvangt 14.000 euro per jaar omdat hij zo nu en dan ook vergadert met de bestuurders van het ziekenhuis.

    Aantrekkelijke nevenfunctie

    Dit zijn geen uitzonderlijke bedragen omdat de beloningen aan wettelijke normen zijn gebonden. Gemiddeld ontvangt een lid van de raad van toezicht een vergoeding van tussen de 8000 en 10.000 euro. Voorzitters van het controlerende orgaan worden beloond met een bedrag tussen de 12.000 en 14.000 euro. Daarmee is het een aantrekkelijke nevenfunctie voor enkele dagdelen per jaar.

    In totaal hebben de toezichthouders uit onze steekproef 1027 nevenfuncties

    In totaal hebben de toezichthouders uit onze steekproef 1027 nevenfuncties, wat neerkomt op een gemiddelde van iets meer dan vier bijbanen per persoon. Een aantal ‘bobo’s’ haalt dat gemiddelde flink omhoog. We hebben een top-5 samengesteld van de toezichthouders uit onze steekproef met het grootste aantal bijbanen. Deze informatie is afkomstig uit de meest recente jaarverslagen van de zorginstellingen, waarin alle relevante nevenfuncties staan opgesomd. Mogelijk ligt het daadwerkelijke aantal nog wat hoger. Het leeuwendeel van onze informatie stamt uit 2014 of 2015. Prominent D66-lid Alexander Rinnooy Kan voert in ons overzicht de lijst aan. Hij vervulde volgens het jaarverslag over 2014, 26 nevenfuncties naast zijn werk als toezichthouder bij het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam. Hans Alders, toezichthouder bij het UMC Groningen, is een goede tweede met negentien nevenfuncties.

    Netwerkanalyse

    Die nevenfuncties zorgen voor verbondenheid tussen de zorgorganisaties onderling, maar ook voor verbanden met financiële instellingen, adviesbureaus, onderwijsinstellingen en zelfs vliegtuigmaatschappijen. Zo verbinden Dave del Canho en Ype de Haan het Amsterdamse OLVG-ziekenhuis met Transavia, waar zij beiden lid zijn van de raad van commissarissen. Jos Blox verbindt het Rotterdamse Maasstad-ziekenhuis met het Elkerliek-ziekenhuis en GGZ-Oost Brabant. En Marjolein Verstappen weet een verbinding te leggen tussen de Isala- klinieken, het Amstelland ziekenhuis en de GGZ- instelling Parnassia. Een uitgebreide analyse van de netwerken van toezichthouders in de Nederlandse zorg publiceren wij binnenkort in een vervolg op dit artikel. Deze steekproef is slechts een tipje van de sluier. In de komende maanden zullen wij in ons lobbydossier een serie verhalen brengen waarin de belangrijkste beïnvloeders in de Nederlandse zorg in beeld worden gebracht.

    Over de auteur

    Jeffrey Stevens

    Gevolgd door 204 leden

    Jaagt op mensen en systemen die de Nederlandse zorg schade toebrengen.

    Lees meer

    Volg deze auteur
    Dit artikel zit in het dossier

    Zorglobby

    Gevolgd door 268 leden

    Follow the Money hield enkele maanden geleden samen met Yournalism een grote crowdfunding-actie om een onderzoek te starten n...

    Lees meer

    Volg dossier

    Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

    Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

    word lid