Beeld © JanJaap Rypkema

Dit konden we in de tweede helft van 2020 doen, dankzij onze leden

Voor iedereen was het een raar jaar, ook voor Follow the Money. Terwijl onze redacteuren grotendeels vanuit huis werkten, groeide ons ledenaantal als nooit tevoor. In dit halfjaaroverzicht vertellen we wat we hebben gedaan, wat ons bewoog en wat onze journalistiek teweegbracht.

Ons verslag over de eerste helft van 2020 stond grotendeels in het teken van de coronacrisis. Toen we dat publiceerden, begin juli, leek het ergste voorbij. Eindelijk was er weer ruimte voor ander nieuws: het aantal besmettingen daalde, de restricties werden versoepeld, de koperen ploert scheen uitbundig en de vakantie leek te kunnen worden gevierd. Tijdens die lange, snikhete zomerdagen verzamelden we ons weer voorzichtig op de redactie en aten we soms een visje of dronken we samen een biertje. Op anderhalve meter afstand – dat wel.

Toch zou in de nazomer corona opnieuw het nieuws bepalen. Langzamerhand werd duidelijk dat Nederland wel klaar kon zijn met dat virus, maar covid-19 niet met ons. Na de aanvankelijke daling nam het aantal besmettingen in september weer rap toe. Ook onze redacteuren kregen ermee te maken. Bijvoorbeeld als ze tijdens hun onderzoek stuitten op dichtgeklapte luiken waarop een bordje ‘gesloten vanwege corona’ prijkte. En ook in hun persoonlijke leven: het coronavirus sloeg de redactie van Follow the Money noch onze families over. Op de bureaus van ons kantoor in Amsterdam-Noord begon zich opnieuw stof te verzamelen.

Niettemin ging ons werk gewoon door.

Door onze focus op diepgravende onderzoeken hebben onze redacteuren de tijd om zich een dossier of thema eigen te maken. Ook tijdens de coronacrisis ging hun onderzoek door, al was dat door de bijzondere omstandigheden soms noodgedwongen op een lager pitje.

Voor dit verslag hebben we onze redacteuren gevraagd een selectie te maken van hun journalistieke werk en de impact die dat heeft gehad. Het is een flinke lijst, die laat zien hoe krachtig Follow the Money zich heeft ontwikkeld. Moge dat een prelude op 2021 zijn.

Wie vooral geïnteresseerd is in cijfers, ledenaanwas en lezers- en luisterbereik: die worden aan het eind van dit verslag behandeld, compleet met kekke grafieken.

De toeslagenaffaire

Commissie-Donner trok conclusies in strijd met eigen onderzoek (24 december 2020)

Redacteur Jan-Hein Strop heeft zich vastgebeten in de toeslagenaffaire. Hij let daarbij speciaal op ouders die nooit van fraude werden verdacht, maar die hun toeslag moesten terugbetalen vanwege een klein verzuim, bijvoorbeeld omdat ze hun eigen bijdrage niet (of niet helemaal) hadden voldaan. Dat betrof veel meer ouders dan de vermeende fraudezaken deden. Op hen werden diezelfde hardvochtige terugvorderingen toegepast. Door deze perspectiefwisseling kwamen andere spelers in het vizier: het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, en oud-minister Lodewijk Asscher (PvdA).

Jan-Hein: ‘Het was een typisch Haagse manoeuvre: een commissie instellen om een streep onder een politiek probleem te zetten. Dat was ook de hoop van het ministerie van Financiën toen de ambtelijke top voorstelde om Piet Hein Donner te vragen om een advies over compensatie van ouders in de toeslagenaffaire. Donner was niet alleen oud-minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) maar ook voormalig vice-president van de Raad van State (RvS), in de tijd dat de Afdeling bestuursrechtspraak van de RvS het snoeiharde beleid van de Belastingdienst haar zege gaf. Ook vroeg Financiën oud-staatssecretaris van SZW Jetta Klijnsma (PvdA) voor de klus. Zij diende onder haar partijgenoot minister Lodewijk Asscher (2012-2017), die verantwoordelijk was voor het hardvochtige terugvorderingsbeleid van de Belastingdienst. Kortom, een commissie met de nodige ballast om ‘onafhankelijk’ te adviseren.

Nadat Follow the Money in mei van dit jaar onthulde dat Donner een cruciale wetsgeschiedenis inzake de kinderopvangtoeslag compleet had verzwegen in zijn eindrapport, nam de Kamer geen genoegen met dat rapport, gepresenteerd in maart. De Parlementaire Ondervragingscommissie, die onlangs een vernietigend rapport uitbracht, werd geboren.

Ook Follow the Money had nog veel onbeantwoorde vragen en vroeg alle documenten op van de commissie-Donner. Daaruit bleek dat Donner – nota bene op grond van eigen onderzoek – onjuiste conclusies trok, die gunstig uitpakten voor de Belastingdienst, het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en oud-minister Lodewijk Asscher.

Zo had de Belastingdienst Donner uitvoerig geïnformeerd over grove schendingen van de rechtsbescherming van ouders, maar schreef de gewezen ‘onderkoning van Nederland’ dat de Belastingdienst alles volgens de regels had gedaan, hooguit wat te fanatiek. Voorts hield Donner Asscher uit de wind door te verzwijgen dat Financiën hem meldde dat het departement van mening is dat Asscher wel degelijk op de hoogte is gesteld van een voorstel van de Belastingdienst om het hardvochtige beleid af te zwakken. Tot slot bleek dat de fraudejacht nauwelijks strafrechtelijke veroordelingen heeft opgeleverd, maar dat Donner er toch een zonnig beeld van schetste.’

Geldstromen in de politiek

Het financiële fundament onder Forum voor Democratie: Zuidas, vastgoed en orthodoxe christenen (14 oktober 2020)

Redacteuren Dennis l’Ami en Jeroen Wijnen begonnen eind 2019 met een groot onderzoek naar de financiering van onze politieke partijen. Dit onderzoek is nog in volle gang en de komende maanden zullen er nog verschillende publicaties volgen. Het Forum voor Democratie had hun speciale aandacht, omdat er veel geruchten over deze partij de ronde doen, terwijl er weinig feiten bekend zijn. Ze ontdekten dat het Forum onverwachte geldschieters heeft, en goede banden onderhoudt met streng-christelijke ondernemers.

Dennis: ‘Dat er in november 2018 een diner had plaatsgevonden in het Amsterdamse hotel De L’Europe, waar de top van Forum voor Democratie een vorkje prikte met een groep vermogende gereformeerden, was al bekend. Na maanden speurwerk wisten we bloot te leggen wie daar aanwezig waren en waarom. Het was een fondsenwerving voor de partij, georganiseerd door de bekende Zuidas-advocaat Jan Louis Burggraaf. 

Niet alleen had hij voor een fraaie locatie gezorgd en een gezelschap van gelijkgezinden, hij kon partijleider Thierry Baudet en de zijnen ook 25.000 euro schenken. Dit bedrag is nooit teruggevonden op een jaarrekening, maar is wel degelijk overgemaakt. Of het vaker is gebeurd, is niet duidelijk.

Binnen het dossier De financiering van onze politieke partijen was dit in het afgelopen jaar een duidelijk voorbeeld van het gebrekkige toezicht op politieke donaties. Verschillende media besteedden er aandacht aan, waaronder Trouw , BNNVARA en Quote.’

Een geheim genootschap par excellence

De Tafelronde: al 120 jaar het besloten overleg van de Nederlandse elite (10 december)

Van textielbaronnen tot minister Ollongren: de leden van de Tafelronde (12 december)

Bas van Beek, Alexander Beunder, Merel de Buck en Jilles Mast van het Platform Authentieke Journalistiek (PAJ) bestudeerden ruim vijf maanden lang de nagelaten archieven van een aantal heren die ooit voorname posities bekleedden. Met dat materiaal reconstrueerden ze het reilen en zeilen van het geheime genootschap de Tafelronde, en achterhaalden ze de namen van 121 leden ervan.

PAJ (Bas van Beek): ‘Wanneer bewindslieden en ‘captains of industry’ zich verenigen, zijn wij benieuwd naar wat daar besproken en besloten wordt. Niet omdat we denken dat daar de Nieuwe Wereldorde of The Great Reset wordt gepland, maar vanuit de overtuiging dat in een democratische, open samenleving de politieke besluitvorming zo transparant mogelijk moet zijn. Ook als dat gebeurt onder de vlag van een informele eetclub, klankbord of adviesraad.

De afgelopen jaren heeft PAJ hier gepubliceerd over de politieke invloed die informele of publiek-private genootschappen, adviesraden en klankborden uitoefenen: van het LNG-platform tot de Dutch Trade and Investment Board en ABUP/ABDUP. In een van deze publicaties werd de Tafelronde zijdelings genoemd, met de toevoeging dat dit volgens kenners het ‘zwaarste netwerk’ van alle traditionele informele genootschappen was. De Tafelronde behoorde tot de gezelschappen waarin bestuurders uit de politiek en het bedrijfsleven samenkwamen, en waarin zij onderling hun mening afstemden.

Over de Tafelronde is weinig bekend: het genootschap had van meet af aan een gesloten karakter. Zoals UvA-politicoloog Eelke Heemskerk, expert op het gebied van de informele netwerken van de bedrijfselite, in een van zijn studies schrijft: “De diner- en debatclubs zijn uniek vanwege hun gesloten en geheimzinnige karakter. Leden zijn terughoudend om tepraten over deze bijeenkomsten, en zullen nooit details over deze discussies onthullen.”

De verzameldrift van de overleden hoogleraar Frits Böttcher zette ons onderzoek op de rails. We vlooiden zijn archief uit vanwege de bedrijfssponsoring van zijn ‘CO2-project’ in de jaren negentig – een project waarmee in Nederland de basis voor klimaatscepsis werd gelegd. In zijn 15,9 meter lange archief troffen we ook een map over de Tafelronde aan. Böttcher was er kennelijk al sinds de jaren zeventig lid van. Die map leverde ons de eerste namen van oude leden van de club. We konden nu gaan graven!

Aanvankelijk leek Heemskerk gelijk te krijgen: niemand wilde met ons praten. De weinige leden die hun lidmaatschap publiek hadden gemaakt, wilden de vertrouwelijkheid van het genootschap niet schenden. We leken  op een dood spoor te zitten. Het hielp niet dat een journalistiek fonds ons liet weten het project niet te willen ondersteunen, omdat zij “onvoldoende overtuigd waren dat het zou lukken om door te dringen in het netwerk”.

We gooiden onze aanpak  om: we gingen te rade bij de gestorven leden. Met Böttchers map als routekaart reisden we stad en land af en bezochten tientallen archieven. In duizenden brieven, dagboeken, agenda’s en memoires troffen we nieuwe namen en anekdotes aan. De Tafelronde bleek verder terug te gaan dan we hadden vermoed. Het genootschap was gestart als een informeel overleg van De Nieuwe Courant – een dagblad, in 1901 opgezet door Nederlandse fabriekseigenaren, die de publieke opinie wilden keren tegen de eerste sociale verzekeringswet: de Ongevallenwet. Toen De Nieuwe Courant ophield te bestaan, en uiteindelijk opging in NRC Handelsblad, ging de Tafelronde onverminderd door. Mening premier, DNB-directeur, minister en ceo is lid geweest van dit genootschap.

De Tafelronde kon niet langer om ons heen. Elke week wisten we nieuwe leden te benaderen; een ervan vertelde ons dat menig vergadering het afgelopen jaar begon met de vraag wie nu weer door PAJ was ontdekt. Sommige leden – lang niet allemaal – werden gaandeweg openhartiger, mede door hun eigen interesse naar de geschiedenis van hun genootschap. Ze vertelden weinig details over de interne bijeenkomsten, maar veel over de algemene aard en functie van het genootschap. We ontdekten niettemin een paar sappige kwesties.’

Flevopitch: samenwerking met regionale media

FlevoPitch: Lelystad Airport kostte al 214 miljoen euro (and counting) (16 september 2020)

Journalistieke samenwerking kan een uiteenlopend publiek bij elkaar brengen. Zo organiseerden we samen met Omroep Flevoland de Flevopitch. Bij Follow the Money’s Pitch helpt de lezer te bepalen wat we zullen onderzoeken. Zo‘n pitch organiseren we in een spelvorm, waarbij we hopen dat het beste voorstel wint. De prijs: Follow the Money voert dat idee uit. We doen deze pitch samen met andere journalistieke organisaties, zoals de regionale publieke omroepen. Dat heeft eerder geleid tot onderzoek naar de zoutwinning in de vier noordoostelijke provincies en de Q-koorts epidemie in Noord-Brabant. Redacteur Birte Schohaus nam de Flevopitch voor haar rekening.

Birte: ‘Via de Flevopitch kon het gezamenlijke publiek van Omroep Flevoland en Follow the Money onderwerpen aandragen en daar vervolgens op stemmen. Het winnende voorstel: een onderzoek naar de geldstromen rond Lelystad Airport. Interessant voor alle partijen: dat vliegveld is immers al jarenlang omstreden en vormt een gevoelig politiek hangijzer. Niemand had nog in kaart gebracht wat de uitbreiding van Lelystad Airport al met al had gekost, laat staan waaraan dat geld was besteed. Als voormalig verkeersvlieger en actievoerder was Flevopitch-winnaar Ruud Holswilder goed op de hoogte van de luchtvaart in het algemeen en die in Flevoland in het bijzonder, maar zelfs hij had geen idee van de kosten.

Die brachten we in kaart door gegevens op te vragen bij de betrokken zes partijen: de eigenaar van Lelystad Airport, de Schiphol Group, het ministerie van Infrastructuur & Waterstaat, de luchtverkeersleiding Nederland, de provincie Flevoland, de gemeente Lelystad en de gemeente Almere. Dat ging – mede vanwege de coronacrisis – niet vanzelf en vergde veel jagen. Vervolgens moesten we de verstrekte gegevens goed narekenen, want er zaten nogal wat fouten in de cijfers die we ontvingen. Onze conclusie: de uitbreiding heeft tot nu toe minstens 214 miljoen euro gekost. Dat is 14 miljoen meer dan tot dan toe werd verondersteld. Maar de opmerkelijkste conclusie was dat geen van de betrokken instanties een totaalbeeld had van de kosten.

Ons gezamenlijk onderzoek maakte de kosten voor het eerst inzichtelijk en leidde tot veel aandacht in andere media en tot Kamervragen aan minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur en Waterstaat.’

Oud-bankier wordt penningmeester

De fraude-bankier van Forum (16 oktober 2020)

Ons dossier over de CumEx-handel , de frauduleuze handel in aandelen met en zonder dividend, dijt nog altijd uit. De internationale CumEx-handel heeft vertakkingen in Nederland; sommigen denken zelfs dat de wortels van deze handel in ons land liggen. Auteurs Eric Smit en Siem Eikelenboom maakten een portret van iemand die er vroeg bij was.

Siem: ‘Op maandag 2 september 2019 presenteerde het Forum voor Democratie tijdens een bijeenkomst in Zaandam een nieuwe penningmeester: Olaf Ephraim. Drie maanden later opent hij op het besloten gedeelte van het partijcongres in Barneveld de aanval op zijn voorganger, Henk Otten: ‘Na alle malversaties waarover u uitgebreid in de pers hebt kunnen lezen, was het zwaar nodig om deze penningmeester te vervangen.’

Voor zowel de FvD-leden als de buitenwereld is Ephraim een volslagen onbekende. Maar op de redactie van Follow the Money ging bij zijn benoeming een lichtje branden. Komt die man niet voor in onze CumEx-files? En jawel!

In 2002 werd Ephraim de tweede man van de afdeling Global Securities Lending & Arbitrage (GSLA) van bank Fortis. Samen met zijn baas Frank Vogel , aan wie FTM al eerder een portret wijdde, hield hij zich tot en met 2005 bezig met frauduleuze dividendenhandel, waarmee de belastingdiensten van een reeks landen zijn benadeeld. Een klokkenluider binnen GSLA, die de dubieuze handel bij de top van Fortis-top aankaartte, werd op vakkundige wijze door het duo Ephraim en Vogel kaltgestellt. Ook zou het tweetal bij een Londense bank de klokkenluider in diskrediet hebben gebracht, zodat een geplande baan daar niet doorging.

In 2005/6 deed de FIOD, de fiscale opsporingsdienst, een vooronderzoek naar de praktijken bij GSLA. Dat leidde tot interne presentaties waarin werd gepleit voor een ‘full-scale strafrechtelijk onderzoek’. Om onbekende redenen is het daar nooit van gekomen. Dit in tegenstelling tot Duitsland, waar de laatste jaren het ene na het andere strafrechtelijk onderzoek tegen CumEx-fraudeurs is begonnen.

Na zijn gedwongen vertrek bij Fortis gaat Ephraim verder als ‘investeerder in startende ondernemingen’, maar zijn naam duikt bij weinig startups op. Uitzondering is het Eindhovense medisch-technisch bedrijf Bambi Medical. Enkele weken na publicatie van ons portret van Ephraim maakte het bedrijf bekend dat de oud-bankier als voorzitter van de raad van commissarissen zou vertrekken.

Het FTM-artikel lijkt de carrière van Ephraim binnen het FvD en zijn vertrouwensband met voorman Thierry Baudet niet te schaden. Integendeel. Recent maakte Forum de kandidatenlijst bekend voor de aanstaande verkiezingen. Op nummer drie: Olaf Ephraim.’

Eric: ‘Op 8 december stond Otten op zijn beurt om tijdens het debat over het belastingplan 2021 in de Eerste Kamer te wapperen met het artikel over de FvD-penningmeester die eigenhandig betrokken is geweest bij het systematisch leegroven van staatskassen van bevriende mogendheden. De voorzitter gaf Otten geen ruimte om dit discours in gang te zetten, maar zijn punt – een voormalig fraude-bankier met een politieke positie is dubieus – is niettemin relevant nu de kans groot is dat Ephraim in maart in de Tweede Kamer terecht komt. Ik wijdde in november een Twitterdraadje aan dit vraagstuk.’

De financiering van een complotkrant

De heren achter de complotmedia (5 november 2020)

Auteur: Dennis l’Ami

Dennis: ‘Anno 2020, tijdens de grootste internationale crisis sinds de Tweede Wereldoorlog, is het vertrouwen in het gezag op sommige plekken in de samenleving volledig kwijt geraakt. Alternatieve media schieten als paddestoelen uit de grond, en ze te voeden zich met de onzekerheid die de wereld in zijn greep houdt. Het netto effect is dat ze die onzekerheid en dat wantrouwen daardoor alleen maar lijken te versterken.

Het verspreiden van complottheorieën over de coronacrisis, maar ook de aanslag op de MH17, de toenemende surveillance op burgers en andere grote thema’s van deze tijd, vinden gretig aftrek bij mensen die toch al onzeker waren over de vaste ankers in ons bestaan en die daardoor open staan voor “nieuwe waarheden”.

Follow the Money bracht enkele van deze “complotmedia” in kaart, de mensen achter die organisaties en de geldstromen die een en ander mogelijk maken. Het leidde tot een ongekend aantal reacties op ons artikel (tot nu toe: 626), waaruit blijkt dat de manier waarop verhalen worden verteld, wie dat doet en waarom tegenwoordig minstens zo belangrijk is als het verhaal zelf.’

Curaçao

Olieplatform verbrijzelt koraalrif op Curaçao – en daarna werd het stil (24 oktober 2020)

Pepijn Keppel schrijft behalve over sport ook over het Caribisch deel van het Koninkrijk. Zijn moeder woonde op Curaçao, waardoor het Keppels tweede thuis werd. Hij kent ook de minder frivole kanten van het eiland: vervuilde bermen, afstervende koralen, doofpotten. Met zijn verhalen over het Caribisch deel van het Koninkrijk probeert hij het eiland mooier en leefbaarder te maken voor de lokale bevolking. 

Pepijn: ‘In september 2019 zat ik op de bank naar het journaal te kijken. “Koraal Curaçao vernield door olieplatform”, meldde de nieuwslezer. Ik ging rechtop zitten. Dat rif kende ik, daar had ik zelf nota bene leren duiken. Wat was er gebeurd, en hoe kon dit gebeuren? Er werden Kamervragen gesteld, die pas vier maanden later werden beantwoord. Ook na die antwoorden had ik nog veel vragen. Ik besloot uit te zoeken hoe het zat. Ik boorde bronnen aan op de Curaçaose ministeries, sprak met ooggetuigen, vroeg gegevens op over de snelheid, koers en locatie van het schip. De eigenaren van het olieplatform werden niet door de Curaçaose overheid verantwoordelijk gehouden, terwijl ze dat blijkens mijn onderzoek wel waren. Het leidde tot een reeks publicaties in de lokale pers en tot nieuwe Kamervragen . Het olieplatform besloot drie dagen na publicatie plots te vertrekken , waardoor eventuele vervolging lastiger is geworden. De Curaçaose politici besloten het schip niet tijdig aan de ketting te leggen.’

Nutsbedrijf heeft beveiliging niet op orde

Digitale beveiliging Waternet lekt aan alle kanten: ‘Het gaat een keer finaal fout’ (19 september 2020)

Auteur: Sebastiaan Brommersma 

Sebastiaan: ‘In de zomer ontving ik berichten dat er problemen waren met de digitale beveiliging van het Amsterdamse nutsbedrijf Waternet. De angst bestond dat dit gevolgen zou hebben voor de privacy van de bijna anderhalf miljoen klanten van het bedrijf. Maar de problemen reiken verder, zo bleek. Ook de infrastructuur van Waternet zelf is brak. Dat is nogal wat, want Waternet is niet alleen verantwoordelijk voor de drinkwatervoorziening van anderhalf miljoen mensen, maar ook voor de besturing en het beheer van bruggen, dijken en gemalen. De digitale verdedigingswallen van het bedrijf zijn zo lek als een mandje.

De vertrouwelijke documenten waarover ik de beschikking kreeg en de gesprekken die ik voerde met interne bronnen, lieten zien dat de problemen ernstig waren. Waternet leek een cultuur te hebben waarin veiligheid niet serieus werd genomen en ondergeschikt werd gemaakt aan persoonlijke voorkeuren van managers: niet beveiling staat voorop, maar gebruiksgemak. Een gotspe voor een vitale dienstverlener. Een tweede artikel over het waterbedrijf liet bovendien zien dat het bestuur er ook na onze publicatie alles aan deed om de problemen te bagatelliseren en onder het tapijt te schuiven. Daarbij verzweeg het een vernietigend onderzoek van een onafhankelijk onderzoeksbureau.

Onze artikelen hebben ertoe geleid dat er tot twee keer toe Kamervragen over de beveiliging van Waternet zijn gesteld. Uiteindelijk besloot minister Cora van Nieuwenhuizen van Infrastructuur & Waterstaat om zelfstandig onderzoek te laten uitvoeren naar de staat van de beveiliging van het bedrijf. Wordt ongetwijfeld vervolgd…’

Onze boeren en ons voedsel

Hoe boert de boer? (8 augustus 2020)

Het restafval van de zuivelindustrie: drie kalfjes per minuut (18 augustus 2020)

Auteurs: Hans Ariëns en Ties Joosten

De Nederlandse agrarische sector is de afgelopen jaren veel in het nieuws geweest, met name door de grootschalige blokkade-acties. Hoewel er aanvankelijk brede sympathie was voor het protest tegen wat zij als onrechtvaardig beleid beschouwden, leidden blokkades en verschillende escalaties ertoe dat er ook steeds meer kritiek op de boerenlobby kwam. Over de betekenis van de agrarische sector voor de Nederlandse economie zijn nogal wat mythes de wereld in geholpen. Follow the Money brengt de economie van de boer en de agro-industrie in beeld met nuchtere kosten-batenanalyses en persoonlijke verhalen van de betrokken agrariërs.

Hans: ‘Eind augustus begon ik bij FTM te schrijven over het agro-industriële complex. Mijn aftrap: een dubbelportret van een traditionele melkveehouder en een ‘ondernemende’ varkenshouder, om duidelijk te maken in welk krachtenveld veeboeren tegenwoordig moeten opereren, hoe hun huishoudboekje eruit ziet en welke afwegingen ze maken. Gezien de reacties misten sommige lezers afkeuring over het dierenleed dat de varkenshouder zijn dieren berokkent. Maar ik was niet uit op een moreel oordeel: ik wilde vooral praktische dilemma’s inventariseren. Het artikel leverde wel aandacht op bij doelgroepen die nieuw zijn voor Follow the Money, zoals de redactie van Varkens Vandaag en BoerBurgerBeweging, een politieke partij in oprichting.

Daarna schreef ik een tweeluik over een grote speler in het agro-industriële complex: veevoermultinational ForFarmers – het ‘motorblok’ van de intensieve veehouderij, die een enorme groeidwang aan een krimpende markt oplegt. Omdat die groeidwang sterk leunt op de import van soja uit kwetsbare ecosystemen in Brazilië, was ook de rol van investeerder ABP in het geding. Dat pensioenfonds wil zijn investeringen in de fossiele sector afbouwen om klimaatverandering tegen te gaan, maar blijkt wel in ontbossing te investeren – wat ook alles met opwarming van de aarde te maken heeft. Uit de hoek van het ABP bleef het stil, na publicatie van dit artikel. Wel kwam er reacties van burgers die het ABP versneld “fossielvrij” willen maken. Zij willen druk uitoefenen op het pensioenfonds om klimaat en biodiversiteit serieus te nemen en investeringen af te bouwen die slecht zijn voor de aarde.’

Ties: ‘Toen de boeren begonnen met hun protesten, schreef ik een feitelijk artikel waarin ik de geldstromen in de agrarische sector aan de hand van negen grafieken uitlegde. Bij het werken daaraan ontdekte ik dat kalfsvleesboeren op elke euro inkomen 80 cent subsidie krijgen. Tegelijk ontdekte ik dat een groot deel van die boeren desondanks minder dan het minimuminkomen verdienen.

Die twee feiten, en vooral de discrepantie daartussen, lieten me niet los. Hoe kunnen in ’s hemelsnaam zoveel boeren, ondanks een massale subsidiestroom, zulke extreem lage inkomens hebben?

Ik besloot dieper in de kalfsvleessector te duiken. Ik begon bij de geboorte van een stierkalfje en liep – in gedachten – stap voor stap met hem mee naar zijn levenseinde. Bij elke stap beschreef ik welke geldstromen zijn leven beïnvloeden.

Het resultaat is een verhaal zonder schuldigen, maar met het stierkalfje – een dier dat nooit de buitenlucht zal zien – als onbedoeld slachtoffer. Sinds ik dit verhaal heb gepubliceerd, ben ik opgehouden kaas te eten.’

Internationale samenwerking: persoonlijke beschermingsmiddelen

Ook in Nederland duiken mondkapjes op die door Oeigoerse dwangarbeiders zijn gemaakt (16 december 2020)

Het afgelopen half jaar maakte Dennis Mijnheer namens Follow the Money deel uit van het internationale onderzoeksproject Graceland, dat wordt gecoördineerd door het Oost-Europese onderzoekscollectief Organized Crime and Corruption Reporting Project ( OCCRP ). Met journalisten van zestien andere media namen we de inkoop van persoonlijke beschermingsmiddelen in de Europese Unie onder de loep. Het leidde tot een vloedgolf aan onderzoeksverhalen in Europese media. 

Dennis ‘De eerste gezamenlijke publicatie in juli richtte zich op de wijdverbreide verkoop van medische mondneusmaskers met valse en misleidende kwaliteitscertificaten . Deze certificaten waren hoofdzakelijk afkomstig van het Italiaanse certificeringsbureau Ente Certificazione Macchine (ECM) en ICR Polska. Naar aanleiding van onze publicaties startte de Litouwse justitie een strafrechtelijk onderzoek en deden de Italiaanse autoriteiten onderzoek naar het certificeringsbureau ECM. Op meerdere plekken in Europa gingen overheidsinstanties en ziekenhuizen nog eens met de stofkam door hun voorraad mondneusmaskers. De Europese fraude-opsporingsdienst OLAF nam bovendien onze onderzoeksresultaten mee in hun eigen onderzoek naar valse en misleidende certificaten.

Het meest recente onderzoek betrof de verkoop van mondneusmaskers afkomstig uit Chinese fabrieken die gelinkt worden aan dwangarbeid door Oeigoeren . Als gevolg van de publicaties meldden verschillende Europese overheden dat ze extra zullen opletten bij de inkoop. Medische groothandels kondigden extra audits aan bij hun Chinese fabrieken. In het Europees Parlement refereerde de Nederlandse Europarlementariër Samira Rafaela aan ons Oeigoeren-onderzoek.’

Geen minister voor Volkshuisvesting

Ons dossier De nieuwe woningnood , dat beheerd wordt door Peter Hendriks, blijft helaas actueel. Veel mensen zitten in de tang: ze komen niet in aanmerking voor een sociale huurwoning, voor zogeheten middenhuur-woningen is een wachtlijst van tien jaar niet ongebruikelijk, en de vrije sector is onbetaalbaar. Ook kopen is moeilijk: met een modaal inkomen is dat, zeker in de grote steden, vrijwel niet meer mogelijk. De herinnering aan wat ooit ‘volkshuisvesting’ heette, is vervaagd.

Peter: ‘Vanwege de aanzwellende kritiek op het huisvestingsbeleid van het kabinet – of liever het gebrek daaraan – vond Kajsa Ollongren dat ze iets moest doen. Als minister van Binnenlandse Zaken is zij immers verantwoordelijk voor woningbouw. Ollongren kwam op de derde dinsdag van september 2019 met het plan om de bouw van betaalbare sociale woningen te stimuleren via een korting op de verhuurdersheffing.

De regeling kost de schatkist 2,66 miljard euro. Oorspronkelijk waren de kosten begroot op 1 miljard. Ik ontdekte dat die regeling geen enkele nieuwe woning oplevert. Dat kan ook niet, want een woning die een corporatie nu in de planning zet, staat er over zeven jaar en de regeling heeft een looptijd van vijf jaar. Corporaties hebben dus uitsluitend woningen opgegeven die al in de planning stonden. Het enige effect is dat ze meer woningen kunnen aanbieden onder de laagste huurgrens voor de huurtoeslag. 

Daniel Koerhuis van de VVD stelde Kamervragen naar aanleiding van het artikel en kreeg als antwoord dat wat lagere huren ook best een mooi resultaat zijn. Die 2,66 miljard euro blijkt dus geen stimulans voor de woningbouw, maar een verkapte huursubsidie.’

Bijna doodgepolderd

Plan voor toegankelijke, betaalbare medicijnen doodgepolderd in werkgroep (13 oktober 2020 )

Auteur: Eelke van Ark

Eelke: ‘Het plan om bij publiek gefinancierd onderzoek naar geneesmiddelen te zorgen voor betaalbaarheid en toegankelijkheid van medicijnen, leek dit najaar in het water te vallen. Twee achtereenvolgende ministers van Volksgezondheid, Edith Schippers en Bruno Bruins, vonden het belangrijk een tool te laten ontwikkelen om publieke randvoorwaarden makkelijker te kunnen opnemen in contracten tussen universiteiten en kennisinstituten met investeerders en farmaceuten. Jaren werd er door stakeholders gewerkt aan deze zogeheten “Toolkit maatschappelijk verantwoord licentiëren”. 

Maar het eindproduct, dat dit najaar werd opgeleverd, sloeg de plank dusdanig mis dat ngo’s Wemos, het Commons Network en initiatiefnemer License to Heal weigerden hun handtekening eronder te zetten. Follow the Money zocht uit wat er was misgegaan: de behartigers van de publieke belangen zaten op de tweede rang tijdens het maken van de toolkit, terwijl de werkgroep gevuld was met afgevaardigden vanuit commerciële partijen en universiteiten. 

Kamerleden Corinne Ellemeet (GroenLinks) en Rens Raemakers (D66) dienden een motie in om de toolkit alsnog aan te scherpen door modelbepalingen erin op te nemen, voorgesteld door de ngo’s. Die motie werd op 27 oktober aangenomen door de Tweede Kamer. 

Minister van Medische Zorg Tamara van Ark stuurde op 17 december een brief naar de Kamer waarin ze aankondigt met de NFU in gesprek te gaan over het aanscherpen van de toolkit .’

Aanbestedingsfraude door ov-bedrijf

De hoofdpijndossiers van OV-bedrijf Keolis (23 september)

Auteur: Eric Smit

Eric: ‘In mei van dit jaar kwam ik in contact met bronnen binnen het ov-bedrijf Keolis die mij wezen op het feit dat het bedrijf fraude had gepleegd bij de aanbesteding van een grote concessie in het midden van het land. Er is een enorm bedrag met die aanbesteding gemoeid: in totaal 900 miljoen euro. Het bedrijf had geknoeid met side letters om zo beter voor de dag te komen bij de beoordeling van de aanbesteding die ze in 2019 wisten te winnen. Het artikel dat ik schreef, werd landelijk nieuws.

Wie bij een aanbesteding de boel flest, raakt in principe de concessie kwijt, zo staat het in de wet. Dat is logisch, de fraudeur mag natuurlijk niet worden beloond voor zijn valse spel, maar wat simpel lijkt, blijkt in de praktijk niet altijd even snel en goed uitvoerbaar.

Ik wijdde een serie artikelen aan de ontwikkelingen binnen het bedrijf. Zo werd er een willens en weten een directeur geslachtofferd terwijl na intern onderzoek al duidelijk was dat de man hoogstwaarschijnlijk onschuldig was. Dit gebeurde onder het toeziend oog van het Amsterdamse advocatenkantoor Kennedy Van der Laan, dat kort nadat de fraude binnen Keolis aan het licht kwam, door topman Frank Janssen werd ingehuurd om intern onderzoek te plegen. Het is een veeg teken wanneer een bedrijf een advocatenkantoor inhuurt om de eigen wandaden te laten onderzoeken. Advocaten kunnen altijd de ergste ellende voor de buitenwereld afschermen door zich op hun verschoningsrecht te beroepen.

Uiteindelijk oordeelden de gedupeerde provincies Overijssel, Gelderland en Flevoland, in september dat Keolis de concessie verliest, maar om de reiziger niet al te zeer te duperen, mag het bedrijf wel een twee jaar durende “noodconcessie” uitvoeren. Het oordeel kwam tot stand op basis van een uitgebreide procedure waarin Keolis zich ook mocht verweren. Ik wist de hand te leggen op de vertrouwelijke rapporten (zienswijzen) op basis waarvan de beslissing werd genomen en onthulde voor het eerst de teksten van de frauduleuze side letters. Ik liet ook zien dat er nog een aantal belangwekkende vragen open staan in dit dossier. Met name de rol van topman Frank Janssen – die inmiddels zijn biezen heeft gepakt – en die van Cornelis Uijl, verantwoordelijk voor de aanbesteding, verdienen nader onderzoek. Wanneer u FTM een beetje kent, weet u dat het laatste over deze zaak nog niet is geschreven.’

Nieuw dossier: Geldsporen in de sport

Dossier

Sport is prachtig en is voor miljoenen mensen van grote waarde, als kijker of als beoefenaar. Vaak zijn er grote financiële belangen met sport gemoeid en van eerlijk spel is niet altijd sprake. Follow the Money gaat graven op plekken waar de meeste sportjournalisten aan voorbij gaan.

Volg dit dossier

Sport is prachtig en is voor miljoenen mensen van grote waarde, als kijker of als beoefenaar. Vaak zijn er grote financiële belangen met sport gemoeid en van eerlijk spel is niet altijd sprake. Follow the Money gaat graven op plekken waaraan de meeste sportjournalisten voorbij gaan, in het dossier Geldsporen in de sport.

Pepijn Keppel en Tom Claessens begonnen in september bij Follow the Money. Keppel kwam na zijn hockeycarrière als sportredacteur in dienst bij NRC Handelsblad. Door zijn tijd als topsporter is hij luis in de pels van menig sportbestuurder. Claessens is door zijn achtergrond als werktuigbouwkundige handig met cijfers. Samen vormen ze een dynamisch duo dat voor Follow the Money de sportwereld onderzoekt.

Voetbalnerds

Hoe de voetbalnerds van Transfermarkt per ongeluk de taxateurs van Europese topclubs werden (18 december 2020)

Tom: ‘Een week na mijn aanstelling in september belde ik naar datawebsite Transfermarkt om te vragen waar zij hun voetbalstatistieken eigenlijk vandaan halen. De statistieken op die voetbalwebsite waren afkomstig van vrijwilligers, begrepen we al snel. Ondanks de enorme passie van deze voetbalfans, bleek uit onze data-analyses dat de prijskaartjes van spelers, waar de website om bekendstaat, vaak onnauwkeurige voorspellers van transferbedragen waren. Dat is niet vreemd. Op de voetbalmarkt geldt het principe “wat de gek ervoor geeft”. Bovendien transfereert meer dan de helft van de spelers zonder dat er een transfersom wordt betaald.’

Pepijn: ‘En toen bleek dat die cijfers werden gebruikt in jaarverslagen van Europese topclubs als FC Porto, Olympique Marseille en Hoffenheim. We reisden per trein naar Höhenkirchen-Siegertsbrunn om met een van die vrijwilligers te praten. Hij vond het krankzinnig dat clubs hun beslissingen baseerden op zijn cijfers. Dat vond de internationale pers ook. Ons verhaal werd overgenomen door grote Europese media als The Guardian, L'Équipe, La Gazzetta dello Sport, Marca en Die Zeit.’

Dossier: Zorgcowboys

Dossier

In dit dossier gaan we op jacht naar zogenoemde zorgcowboys: gehaaide ondernemers, listige consultants en graaiende managers die zichzelf verrijken door misbruik van de wet- en regelgeving. Ze maken onze zorg veel duurder dan nodig is.

Volg dit dossier

Een van onze langstlopende en meest geruchtmakende dossiers is dat over grootverdieners in de zorg. De term ‘zorgcowboys’, die Follow the Money introduceerde voor gehaaide zorgondernemers die zichzelf verrijken met het leveren van matige, door de samenleving betaalde zorg, is intussen gemeengoed geworden. 

De artikelen die we inmiddels in het dossier Zorgcowboys hebben gepubliceerd, maken duidelijk dat de liberalisering van het zorgstelsel niet de voordelen heeft opgeleverd – financieel noch kwalitatief – die de politiek ervan verwachtte en aan ons voorspiegelde.

Auteurs: Daan Appels, Eelke van Ark, Siem Eikelenboom en Judith Spanjers

Serie:  Lucratief beleggen in ouderen met dementie 

Gebrekkige transparantie bij luxe zorgvilla’s voor dementerenden (18 juli 2020)

Lucratief beleggen in ouderen met dementie (29 juli 2020)

Particuliere woonzorg voor ouderen met dementie vergt strenger toezicht (4 augustus 2020)

Auteurs: Siem Eikelenboom en Judith Spanjers 

Judith: ‘We deden maandenlang onderzoek naar particuliere woonzorginstellingen waar vooral ouderen met dementie wonen. Deze ouderen betalen per maand een paar duizend euro om in een luxe villa te wonen. Familieleden verwachten dat de zorg er beter is dan in een regulier verpleeghuis. Als blijkt dat dit niet zo is en ze verhaal halen, krijgen ze nauwelijks inzicht in het financiële plaatje en de inzet van personeel.

Ook tegenover Follow the Money zijn de particuliere bedrijven niet transparant. De bedrijven werken met all-in tarieven die niet worden uitgesplitst. Onduidelijk is waar je nu precies voor betaalt. Uit ons onderzoek blijkt dat bewoners vaak extra betalen voor kosten die al vanuit het zorgpakket vergoed worden. Dit mag niet, zegt Zorginstituut Nederland. En daarbij: “Je moet kunnen kiezen of je voor extra’s wilt betalen.”

Uit ons onderzoek blijkt dat een groot deel van de maandelijkse kosten van particuliere woonzorgketens opgaan aan (onderhoud van) vastgoed. Beleggers worden verleid om te investeren in luxe villa’s en kloosters en krijgen rentepercentages van 7 procent of meer beloofd. Terwijl de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd regelmatig tekortkomingen constateert, staan (buitenlandse) investeerders in de rij om de particuliere zorgbedrijven over te nemen.

Naar aanleiding van deze driedelige serie zijn er 38 Kamervragen gesteld. Daarnaast zijn zorgkantoren op grond van de artikelen in gesprek gegaan met de zorgketens over de transparantie van de prijzen die ze in rekening brengen. Een rondje langs de websites maakt duidelijk dat dit er nog niet toe heeft geleid dat de tariefstelling voldoet aan de visie van Zorginstituut Nederland. Nog steeds brengen de bedrijven all-in prijzen in rekening en kun je als cliënt niet kiezen of je voor bepaalde extra diensten wel of niet wilt hebben.’

Dossier: Jeugdzorg in het rood

Dossier

In 2015 kregen gemeenten de taak jeugdzorg dichterbij, efficiënter en uiteindelijk ook goedkoper te regelen. Het tegenovergestelde gebeurde: het aantal aanbieders is explosief gestegen, net als het aantal kinderen in het systeem en de uitgaven. Follow the Money onderzoekt wat er misgaat.

Volg dit dossier

De gemeenten zouden jeugdzorg goedkoper en beter regelen. Dat was het doel van de grote decentralisering van de zorg in 2015. Het tegenovergestelde is gebeurd. Wat ging er mis? We zoeken het uit in ons dossier Jeugdzorg in het rood .

Eén op de tien Nederlandse kinderen ontvangt een vorm van jeugdzorg: een onwaarschijnlijk hoog aantal. Vijf jaar geleden kregen gemeenten de taak jeugdzorg dichterbij, efficiënter en uiteindelijk ook goedkoper te regelen. Maar zowel het aantal aanbieders als het aantal kinderen als de uitgaven zijn ontploft. Afgelopen zomer was voor veel gemeenten de maat vol. Ze geven zoveel geld aan jeugdzorg uit, dat zij dit financieel niet meer kunnen bolwerken. Den Haag moet met meer budget over de brug komen, is hun boodschap. Follow the Money onderzoekt of geld wel het probleem is. Merkwaardig genoeg weigeren nogal wat gemeenten mee te werken, maar dat weerhoudt ons er niet van hier komend jaar mee door te gaan.

Auteurs: Daan Appels, Lucien Hordijk, Rosanne Kropman, Margot Smolenaars, Judith Spanjers, Jeroen Wijnen

Waar blijft het jeugdzorggeld?

Jeugdzorg is zelf een probleemkind (12 september 2020)

Stuurloze jeugdzorg in Zaanstad nekt kinderen, spekt zorgondernemers (3 oktober 2020)

Margot: ‘Op mijn onderzoeksterrein, jeugdzorg, krijgen journalisten vaak het verwijt excessen te beschrijven en de focus te leggen op misstanden. Zo ook team jeugdzorg van Follow the Money. Om het geijkte pr-balletje terug te kaatsen: ik herken mij niet in het geschetste beeld. 

Afgelopen jaar hebben we ons vaker telemarketeer dan onderzoeksjournalist gevoeld: vanaf maart vroegen we aan gemeenten in het hele land of zij ons konden vertellen hoe zij hun jeugdzorggeld uitgeven. Terwijl we oorspronkelijk dachten met vier à vijf maanden werk genoeg gegevens over bestedingen van gemeenten te kunnen verzamelen, zijn we nu nog steeds bezig. We zullen er het grootste deel van 2021 nog zoet mee zijn.

Dankzij de leden van Follow the Money en een bijdrage van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek kunnen we ons die lange adem veroorloven. Zo bereiken we samen iets bijzonders: inzicht in een volledig versnipperd jeugdzorgveld. Dat inzicht gaan we delen. Niet alleen via onze eigen publicaties, want we werken samen met lokale en regionale redacties. Zo hopen verder dan de ‘incidenten en misstanden’ te kunnen kijken.

Dat wil niet zeggen dat we die misstanden laten liggen. Onze onderzoeken naar iHub en Pluryn hebben blootgelegd hoe matige bedrijfsvoering en troebele financiële belangen leiden tot een schokkend slechte behandeling van jongeren op hun kwetsbaarst. Aan de andere kant hebben we laten zien dat talloze nieuwe jeugdzorgbedrijven een dikke boterham verdienen door zich op het laaghangend fruit te richten.

Zulke uitwassen kunnen makkelijk voordoen binnen een stelsel dat niet naar behoren functioneert. De vraag of meer geld de jeugdzorg kan genezen, is gezien de 2 miljard die gemeenten er nu bij willen, extra prangend. Komend jaar richten we ons daarom op het volgen van al dat geld en op het blootleggen van nog meer betonrot. Dat is een smerige, taaie en eerlijk gezegd vaak droevige klus, maar iemand moet het doen. Want jeugdzorg draait om kinderen, en die kun je niet als hete aardappels blijven doorschuiven.’

Serie: Verdienen aan jeugdzorg in Tilburg

Bedrijven verdienen, gemeenten betalen de prijs (5 oktober 2020)

Top verdienen aan jeugdzorg in Tilburg (17 oktober 2020)

Soms moet je het vergrootglas op een onderdeel leggen om te begrijpen wat er in het grote geheel misgaat. Auteur Judith Spanjers deed dat in de gemeente Tilburg. Ze analyseerde in samenwerking met het Brabants Dagblad de jaarcijfers van alle zorgbedrijven die in de regio actief zijn. Zo ontdekte ze dat het geld vaak niet terecht komt op de plekken waarvoor het is bedoeld: de zakken van ondernemers.

Judith: ‘We deden onderzoek naar de zorgwinsten in één regio: Tilburg. We onderzochten alle jaarrekeningen van de gecontracteerde aanbieders en komen tot de conclusie dat één op de vijf aanbieders in 2018 meer dan 10 procent winst maakte, terwijl een percentage van 2 tot 3 procent eigenlijk al heel netjes is. Vooral commerciële jeugdzorgbedrijven maken veel winst: 40 procent van hen kon meer dan 10 procent winst overhouden. De nummer 1 van de lijst boekte meer dan 42 procent winst.

Meerdere ondernemers zeiden dat ze deze winsten kunnen maken doordat gemeenten hoge tarieven betalen. Eén aanbieder vertelde al jaren om lagere tarieven te vragen. Desondanks verlaagde de regio Tilburg de tarieven niet. Ondertussen blijven de zorgtekorten bij de negen aangesloten gemeenten oplopen. De gemeente Tilburg heeft van alle Brabantse gemeenten het grootste tekort: 13,6 miljoen.

Voorts bleek dat de onderzochte bedrijven en stichtingen die een contract hebben met de regio Tilburg, in totaal 100 miljoen aan zorggeld overhielden in 2018. Die winsten zijn niet geheel aan deze regio te wijten. Bijna alle zorgaanbieders hebben namelijk ook contracten met andere zorgregio’s. Daarnaast leveren de bedrijven niet alleen zorg via gemeenten, maar ook via zorgverzekeraars en zorgkantoren.

Het gezamenlijke onderzoek leverde meer dan vijftig Kamervragen op en leidde tot raadsvragen en raadsdebatten. Tijdens het jeugdzorgdebat in de Tweede Kamer kwam de naam van Follow the Money zestien keer voorbij.’

Misleidende jeugdzorgcijfers

Jeugdzorg Nederland publiceert misleidende winstcijfers over kleine zorgaanbieders (18 november 2020)

Auteurs: Judith Spanjers en Jeroen Wijnen

Judith: ‘Branchevereniging Jeugdzorg Nederland rapporteerde dat kleine zorgaanbieders meer dan 35 procent winst maken. Follow the Money ontdekte dat deze conclusie niet klopte: de organisatie had onvergelijkbare cijfers gebruikt.

Bij de winstberekening zijn alle rechtspersonen op één hoop gegooid. Maar een winst van een bv of stichting is anders dan die van bijvoorbeeld eenmanszaken en vof’s. Bij die tweede groep – meestal kleinere aanbieders – moet van de winst namelijk nog het loon voor de eigenaren worden afgetrokken. Dat deed Jeugdzorg Nederland niet. Jeugdzorg Nederland vertegenwoordigt vooral de grotere jeugdzorgorganisaties, die al jaren klagen over lage tarieven en verliezen.

Hoogleraar financial accounting Jeroen Suijs waarschuwt voor voorbarige conclusies op basis van deze dataset. Want met die conclusies gaan lobbyisten aan de haal en wordt beleid uitgestippeld. ‘Je wilt dat beleid is gebaseerd op correcte informatie en daar lijkt hier geen sprake van,’ zegt hoogleraar Suijs.

Na het onderzoek van Follow the Money publiceerde Jeugdzorg Nederland een rectificatie op hun website, waarin de eerder gepresenteerde cijfers werden “genuanceerd”.’

Dossier: Coronacrisis

Dossier

De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus in te dammen zijn ongekend; de uitwerking ervan nog grotendeels onbekend. Welke oplossingen dienen welke belangen?

Volg dit dossier

De redactie van FTM volgt de coronacrisis op de voet. Welke oplossingen dienen welke belangen? De uitwerking van de coronamaatregelen op de wereldeconomie is, net als het virus zelf, nog grotendeels onbekend. Wat we al wel kunnen vaststellen: een nieuwe economische crisis is begonnen. Die zal overal pijn doen, en de maatregelen die we nu nemen, bepalen hoe de economie van de toekomst eruit zal zien. 

Nieuwe vragen doemen op: welke oplossing dient welke belangen; welke vragen raken ondergesneeuwd; hoe verdelen we de schaarse middelen, en hoe houden we essentiële diensten en structuren overeind?

Auteurs: Eelke van Ark, Siem Eikelenboom, Jan-Hein Strop

Testen, testen, testen

Hoe 'testen, testen, testen' stukliep op een muur van eigenbelang (11 september 2020)

Eelke – ‘Vanaf augustus dreigde er opnieuw een schaarste aan coronatesten, terwijl de besmettingen snel opliepen. We zochten uit waarom het ministerie van VWS het aanbod van grote laboratoria in binnen- en buitenland niet gebruikte om de testcapaciteit op orde te krijgen. Daarbij bleek de lobby van de Nederlandse arts-microbiologen een belangrijke factor. De beroepsgroep verzette zich maandenlang met hand en tand tegen de komst van buitenlandse laboratoria die grootschalig coronatesten hadden kunnen leveren.  

Die lobby staat onder leiding van Ann Vossen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Medische Microbiologie. Zij is tevens lid van het Outbreak Management Team dat het kabinet adviseert, en was vanaf het voorjaar verantwoordelijk voor het uitbreiden van de testcapaciteit. Onder haar regie stokte de uitbreiding, waarna in de september grote tekorten aan het licht kwamen.

Hoewel Vossen en haar collega’s met klem ontkennen dat hierbij sprake is van belangenverstrengeling, waren de economische belangen van de beroepsgroep wel degelijk in het geding. Men vreesde dat ‘testfabrieken’ zo vaste voet aan de grond zouden krijgen in de Nederlandse laboratoriummarkt, ten koste van de kleinschalige ziekenhuislabs waar veel arts-microbiologen zelf werken. De zogeheten vrijgevestigde artsen onder hen bleken zelfs een financieel belang te hebben bij de grote hoeveelheid coronatesten die ze in hun labs verrichten.

OMT-lid verzwijgt belangen

Lid Outbreak Management Team verzwijgt financieel belang bij coronatesten (9 december 2020)

Jan-Hein: ‘Leden van het Outbreak Management Team (OMT) dienen onafhankelijk te zijn. Het zijn wetenschappers die alleen aan de volksgezondheid moeten denken, niet (ook) aan hun portemonnee. Daarom moeten leden van het OMT een belangenverklaring ondertekenen om dubbele petten te voorkomen. 

Ook arts-microbioloog Jan Kluytmans heeft deze verklaring ingevuld. Daarin stelde hij geen persoonlijke financiële belangen te hebben. Maar dat klopt niet, bleek uit onderzoek. Het laboratorium waaraan hij verbonden is, maakt grote omzetten met coronatesten (PCR-testen), waarvan hij zelf ook profiteert. Bovendien adviseerde Kluytmans over de inzet van ‘sneltesten’, waaraan zijn lab en hijzelf eveneens verdienen. 

Dit was het tweede incident rond belangenverstrengeling in het OMT. Zoals hierboven beschreven heeft ook Ann Vossen geen geheel onafhankelijke positie.’


Hoe gaat het met Follow the Money en wat zijn onze plannen?

2020 was voor veel bedrijven een moeilijk jaar. Ondernemers in de horeca, de reisbranche en de evenementensector hebben het ongekend zwaar. We beseffen goed dat wij een bijzondere positie hebben, omdat we 100 procent digitaal werken. Dat heeft in deze tijd voordelen. Maar het belangrijkste is dat we kunnen bouwen op de steun van onze betalende lezers, die dit jaar sterker dan ooit de behoefte voelden aan onafhankelijke journalistiek, en daar het belang van inzagen.

Totaal aantal audioproducties

96

Aantal gepubliceerde artikelen

526

Totaal aantal gepubliceerde woorden

1.072.566

Totaal aantal bezoekers

2.628.394 (2020)

1.968.285 (2019)

We zijn dankbaar dat we kunnen zeggen dat we van geen enkele coronaregeling van de overheid gebruik hoefden te maken. Als bedrijf is Follow the Money het afgelopen jaar juist sterk gegroeid. Ten tijde van de eerste lockdown (het tweede kwartaal) steeg ons ledenaantal met maar liefst 3133. Dit hing nauw samen met succesvolle journalistieke publicaties over onder meer KLM en farmacieconcern Roche. 

In het laatste kwartaal van 2020 zien we weer een heel sterke groei. Ook nu ligt ons journalistieke werk aan de basis daarvan, zoals de publicaties over het testbeleid en de dubbele petten van sommige leden van het Outbreak Management Team. Maar ook onze actie om in december 1500 nieuwe leden te verwelkomen, was een groot succes. Dankzij jullie, want onze leden blijken zeer goede ambassadeurs te zijn van Follow the Money. Dank daarvoor!

In het jaaroverzicht van 2019 stond dat we rekenden op 20.000 leden aan het eind van dit jaar. We hadden niet durven dromen dat we die mijlpaal al deze zomer zouden halen. We sluiten 2020 af met ruim 23.800 betalende leden. Ieder van hen maakt onze journalistiek mogelijk en zorgt dat onze redactie volstrekt onafhankelijk onderzoek kan doen.’

8800 nieuwe leden: dat is een groei van meer dan 55 procent. Daar zijn we ongelofelijk trots op. We zijn ons ervan bewust dat deze nieuwe leden ons korter dan een jaar kennen, en dat we hen – nog meer dan aan mensen die al langer lid zijn – moeten laten zien wat we waard zijn. Dat doen we natuurlijk met onze dagelijkse artikelen, maar ook met dit jaarverslag. In juli publiceerden we voor het eerst een halfjaarverslag en vanaf volgend jaar willen we onze leden ook uitgebreider zicht bieden op onze inkomsten en uitgaven.

App en audio

In december vorig jaar lanceerden we onze nieuwe app, voor een betere leeservaring op de smartphone. Daarnaast wilden we vaker audioversies publiceren van onze artikelen, en dan heeft een eigen app toegevoegde waarde. Nu we een jaar verder zijn, kunnen we cijfers delen: circa 40 procent van onze artikelen wordt gelezen of beluisterd via onze app. Bij spraakmakende publicaties is dat vaak zelfs meer dan 50 procent.

Op onze redactie hebben we begin dit jaar een audiostudiootje aangelegd (het was eerder onze wc). Door de lockdown, die uiteraard ook onze redactie trof, duurde het wat langer voordat we echt op stoom kwamen met voorgelezen artikelen. Ons publiek blijkt die mogelijkheid op prijs te stellen. Als we een audioversie van een artikel aanbieden, dan wordt die door 15 tot 20 procent van ons publiek beluisterd in plaats van gelezen. We denken dat dit percentage verder zal groeien, naar 25 tot 30 procent.

2021 and beyond… meer journalistiek

Volgend jaar zullen we verder investeren in onze app, om die nog aantrekkelijker te maken. We zullen ook meer audio-artikelen publiceren. 

Het allerbelangrijkste is natuurlijk dat we dankzij onze groei in inkomsten in staat zijn meer te investeren in onze journalistiek, onder meer door onze redactie uit te breiden en te versterken. We blijven werken met freelancers, maar net als dit jaar komen er ook in 2021 weer nieuwe mensen op de loonlijst. Terwijl veel andere mediabedrijven steeds meer gebruik maken van freelancers, geloven wij in een vast en hecht redactioneel team. We hebben nu een betere financiële basis om mensen de zekerheid van een baan te geven. 

We willen ons team onder andere versterken om complexere, journalistieke onderzoeken te kunnen doen. Zo zijn we dit jaar al begonnen met een omvangrijk onderzoek naar jeugdzorg in Nederland. Daarbij zoeken we de samenwerking met een groot aantal lokale en regionale redacties, om gezamenlijk en tegelijk een grote productie te maken. Die werkwijze is vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Panama Papers, al werken we die hier juist lokaal uit in plaats van internationaal. Dit soort onderzoeken gaan we vaker doen en daarom nemen we ook daar extra mensen voor aan. We breiden onze redactie uit met ervaren en talentvolle journalisten zodat we met een groter team ook meer onderwerpen kunnen aanpakken.

Natuurlijk blijven we innoveren, zowel met onze journalistiek als met onze website en app. We zijn onlangs begonnen met experimenten met korte versies van onze langere artikelen. Wij willen het zo makkelijker maken om onze artikelen, die soms behoorlijk lang zijn (om maar niet te spreken van dit halfjaarverslag…), toch in minder tijd te kunnen lezen. We blijven dit soort experimenten doen. 

Omdat we denken dat veel artikelen die in het verleden zijn gepubliceerd ook nu nog de moeite waard zijn, willen we in 2021 onderzoeken of ‘minibundels’ van vier tot zes artikelen – denk aan de belangrijkste artikelen uit een dossier (bijvoorbeeld de coronacrisis),of over één onderwerp (bijvoorbeeld de luchtvaartindustrie) – interessant zijn voor onze leden. Je hebt daar met onze luisterbundels al een voorproefje van gehad. 

Tot slot: als groeiend bedrijf willen we blijven investeren in onze service aan leden en belangstellenden. Dat gaan we doen, maar wel op zo’n manier dat het contact net zo persoonlijk blijft als het was met de 2500 leden waarmee we in 2016 begonnen.

Heb een goed jaar.