De universitaire schreeuw om financiële ethiek

Het Imtech-boekhoudschandaal, de Vestia-affaire, de Libor-affaire en het havenschandaal; het is slechts een greep uit de beerput van de financiële (onder)wereld. Op Nederlandse universiteiten blijft financiële ethiek echter een bijvak. Hoogleraren en financieel deskundigen wijzen op het belang en pleiten voor een prominentere plek in het curriculum.

‘Iedere dag kom ik wel weer nieuw potentieel college-materiaal tegen zodra ik het Financieele Dagblad op mijn tablet lees,’ zegt Boudewijn de Bruin, hoogleraar Financial Ethics van de faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen. Hij verwijst daar bij naar de kolkende nieuwsstroom van financiële schandalen, die variëren van het manipuleren van de Libor-rente door onder meer Rabobank, het recente boekhoudschandaal bij technisch dienstverlener Imtech, het havenschandaal met hoofdrolspeler Joep van den Nieuwenhuyzen tot de Vestia-affaire waar woningbouwdirecteuren verstrikt raakten in omkooppraktijken en speculaties met derivaten. De financiële crisis, waar banken op allerlei terreinen onverantwoorde risico’s namen bij het verstrekken en verpakken van hypotheken aan particulieren en projectontwikkelaars, is dan nog buiten beschouwing gelaten. ‘Mijn studenten in Groningen merken de crisis aan den lijve, ze zien wat er is misgegaan, en willen weten welke rol ethisch en onethisch gedrag heeft gespeeld in de financiële wereld,’ aldus De Bruin. Muel Kaptein, hoogleraar Bedrijfsethiek en Integriteitsmanagement aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, merkt ook dat de crisis impact heeft op ‘zijn’ studenten. ‘Studenten zien en lezen wat er is fout gegaan, en zeker de laatste jaren wordt er anders gedacht over bijvoorbeeld bonussen. Voor veruit de grootste groep studenten is geld niet meer het belangrijkste; ze willen dat hun toekomstig werkgever ook goed scoort op het gebied van duurzaamheid, integriteit en milieu. De tijd dat iedere student in de tabaksindustrie wilde werken, is voorbij.’

Ethiek slechts bijvak

De kennisbehoefte blijkt echter minimaal bevredigd te worden op Nederlandse business schools en economische faculteiten. Een rondgang langs Nederlandse universiteiten leert dat de aandacht voor het vak ethiek allesbehalve prominent in het curriculum voorkomt: het blijft in het algemeen bij 5 ECTS (het equivalent van 140 uur) op het totaal van 240 ECTS voor een bachelor-master opleiding economie of bedrijfskunde. Het vak ‘ethiek’ wordt bovendien vaak pas in de master-fase gegeven. ‘Maar ethiek is even belangrijk als bijvoorbeeld boekhouden, beide vakken heb je nodig om een beroep in de financiële wereld goed uit te voeren. Het vak ethiek moet direct in het eerste jaar gegeven worden als basisvak, en niet enkel in de master-fase,’ zegt George Möller, voormalig CEO van de internationale vermogensbeheerder Robeco en ex-topman van de Amsterdam Exchanges (AEX). Gedurende zijn carrière zag hij grote schandalen aan zich voorbijtrekken zoals Operatie Clickfonds in de jaren negentig. Tientallen beurshandelaren werden destijds opgepakt vanwege handelen met voorkennis. In het boek Waardenloos (2012) stelde hij van binnenuit het morele falen in de financiële wereld aan de kaak (lees hier een lang interview met George Möller).

Het morele falen

De geschiedenis herhaalde zich. ‘De financiële crisis is voor 80 procent veroorzaakt door immoreel gedrag. Maar vreemd genoeg wordt daar nauwelijks aandacht aan besteed bij economische opleidingen,’ zegt Möller. ‘De nadruk ligt vooral op mathematische modellen en risicobeheer waarin wordt uitgegaan van de rationele mens; bij het morele falen van mensen wordt nauwelijks stilgestaan. Daarom is het belangrijk dat studenten theorieën krijgen aangereikt, zoals de “virtues” van Aristoteles, waarmee ze de denkpatronen van mensen kunnen ontrafelen om vervolgens vanuit een metabenadering naar praktijkcasussen te kijken zoals het beleggingsschandaal rond Bernard Madoff. Door de theorie toe te passen op casussen kunnen ze hun geest scherpen.’ Volgens Möller gebeurt dit nog te weinig op economische faculteiten. ‘Bij medische studies wordt veel meer aandacht besteed aan ethische dilemma’s. Die studenten worden tijdens de studie al volop getraind om in grijze gebieden de juiste beslissingen te maken. Dat is beter dan de economiestudenten die nu vooral zijn aangewezen op alle gedragsregels van de compliance-afdeling.’

Eenzijdige focus op aandeelhouderswaarde

Het bijsturen van het onderwijsprogramma lijkt geen overbodige luxe, afgaande op een onderzoek van de non-profit denktank Aspen Institute. Zij voerden in 2007 – vlak voor het uitbreken van de financiële crisis – een kwantitatief onderzoek uit naar de attitudes van studenten. De resultaten waren opzienbarend: bijna 60 procent van de eerstejaars MBA-studenten beschouwde het maximaliseren van aandeelhouderswaarde als het primaire doel van een onderneming. Het percentage met deze opvatting nam toe tot 69 procent op het moment dat de studenten halverwege hun economische studie waren. ‘Ook in Nederland staat het aandeelhoudersmodel centraal bij economische opleidingen,’ zegt Johan Graafland, hoogleraar bedrijfsethiek aan de Tilburg University. ‘Maar de financiële crisis is de meest directe aanleiding dat de focus niet alleen maar moet worden gelegd op het aandeelhoudersmodel, maar dat er ook meer aandacht komt voor de stakeholder-benadering met daarin bijvoorbeeld de zorgplicht voor klanten.’
De financiële crisis is de meest directe aanleiding dat de focus niet alleen maar moet worden gelegd op het aandeelhoudersmodel
De Bruin is inmiddels bij de Universiteit Groningen op zoek naar een nieuwe balans in het curriculum. Als benchmark gebruikt hij de integrale aanpak, waar in de jaren zeventig al werd geëxperimenteerd door de Wharton Business School (University of Pennsylvania) en die vorig jaar werd geïntroduceerd op de School of Management van de Universiteit van Boston. ‘Ethiek zou in het hele curriculum moeten doorwerken,’ zegt De Bruin. ‘Ik weet veel van de theorieën bij ethiek, maar ik ben geen specialist op het gebied van supply chain management of accounting. Terwijl die vakgebieden ook ethisch geladen zijn. Het zou goed zijn als er bijvoorbeeld in colleges over boekhouden aandacht wordt geschonken aan ethiek binnen de accountancy. De desbetreffende hoogleraar is de aangewezen persoon om daar specifieke aandacht aan te besteden. In colleges over supply chain management kan hetzelfde plaatsvinden. Bij transport-stromen komen in de praktijk ook situaties voor waar smeergeld bij komt kijken. En wat doe je dan?’ Het antwoord laat De Bruin regelmatig geven door gastsprekers. ‘Ik nodig dan mensen uit het bedrijfsleven uit. Als zo’n gast vertelt dat zij aan bepaalde dingen niet meewerken, ondanks dat het wel binnen de wet past, dan zie je bij studenten de mond openvallen want: ‘het mag toch volgens de wet?’ Als een gastspreker dan uitlegt waarom zij dat onethisch vinden dan heeft dat echt een grote impact op studenten.’

Verplichte kost

Zes jaar geleden heeft er bij Bedrijfskunde op de Erasmus Universiteit Rotterdam – ten tijde van het uitbreken van de financiële crisis – ook een verschuiving plaatsgevonden. ‘De noodzaak van financiële ethiek is enorm toegenomen vanuit zowel de maatschappij als de politiek. Maar de traditionele rol van de universiteit was altijd vooral gericht op het overbrengen van theorieën en minder op houding en gedrag. Zes jaar geleden zijn we daarom meer aandacht gaan besteden aan ethisch bewustzijn,’ aldus Kaptein. In tegenstelling tot de andere universiteiten wordt bij Bedrijfskunde de ethische kant in het begin van de studie gegeven als verplicht vak. ‘We hebben bewust voor het tweede jaar gekozen omdat studenten dan al bekend zijn geraakt met het curriculum en ze de opgedane kennis meenemen in het vervolg van hun studie. We hebben zes jaar geleden ook besloten dat we het vak Ethiek niet meer geïsoleerd aan te bieden, maar het te verdelen over meerdere programmaonderdelen zoals leiderschap, corporate governance en duurzaamheid. Want in het bedrijfsleven zijn integriteitsissues ook discipline-overschrijdend,’ aldus Kaptein. Kaptein’s vak (5 ECTS) bestaat uit hoorcolleges, een tentamen en verplichte deelname aan drie dilemmasessies. ‘De sessies zorgen ervoor dat het niet enkel bij theorie blijft, maar dat studenten ook door middel van te discussiëren over casussen tot een morele oordeelsvorming komen. Binnen de ethiek is er vaak niet één uitkomst zoals in de wiskunde. Het is belangrijk dat studenten een ethisch bewustzijn creëren om een standpunt in te nemen in verschillende praktijksituaties. Ik bied ze daar bestaande casuïstiek voor aan, maar laat ze zelf ook dilemma’s aandragen. De casussen mogen uit de krant komen, maar het kan ook iets zijn waar ze zelf tegenaan zijn gelopen tijdens hun bijbaan. Het herkennen van probleemsituaties is heel belangrijk, studenten moeten situaties herkennen waar hun persoonlijke integriteit op de proef wordt gesteld.’
Vanuit de collegebanken is het altijd makkelijk praten, maar de lakmoesproef bevindt zich in de praktijk
Het uiteindelijke effect van gastcolleges en theorieën blijft onvoorspelbaar. ‘Het is geen garantie dat mensen niet in de fout gaan,’ benadrukt De Bruin. ‘Het draagt alleen bij aan de bewustwording. Studenten zijn beter voorbereid op de uitdagingen waar ze later mee te maken krijgen in een bedrijfscultuur met minimale ethische bedrijfscultuur.’ Möller maakt dezelfde disclaimer. ‘Meer aandacht voor ethiek op business schools zal de problemen niet oplossen, maar het draagt wel bij om studenten weerbaarder te maken in de grijze gebieden waar ze in hun carrière tegenaan lopen.’ Het is volgens Möller onontbeerlijk dat het een stevige follow-up komt in bedrijfsleven, die verder gaat dan de compliance-afdeling. ‘De term compliance is eigenlijk al niet goed. Medewerkers worden enkel geleerd om met de opgestelde regels om te gaan, maar het is belangrijker dat ze - voorafgaande aan de regels - al nadenken. De regels zijn niet leidend, dat ben je zelf. Bedrijven kunnen beter één keer per maand een meeting organiseren waar medewerkers komen praten over de ethische dilemma’s waar zij de afgelopen maand tegen aan zijn gelopen. Dat werkt beter dan dat ze enkel de regels van de compliance-afdeling opvolgen.’ Kaptein sluit zich daarbij aan. ‘Vanuit de collegebanken is het altijd makkelijk praten, maar de lakmoesproef bevindt zich in de praktijk.’   Dit artikel verscheen eerder in Erasmus Magazine.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Dennis Mijnheer
Dennis Mijnheer
Ontspoorde bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witte boorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping.
Gevolgd door 1701 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren