Belastingontwijking: leuker kunnen ze het op de Zuidas niet maken. Wel makkelijker. Lees meer

Er bestaat een wereld waarin iedereen die iets te verbergen heeft, geld kan oppotten en ongestoord kan uitgeven, zonder ooit gepakt te worden.

 

Schrijver en journalist Oliver Bullough doopte deze wereld ‘Moneyland’ en schonk ons daarmee een fantastisch concept om de schimmige offshore-wereld beter te begrijpen. Follow the Money zoekt uit welke rol Nederland speelt bij het doorgeleiden van schimmige en ongeoorloofde geldstromen. Welke bankiers, fiscalisten en advocaten steken corrupte regimes, fraudeurs en oligarchen de helpende hand toe?

49 Artikelen

Beeld © Johanna Walderdorff

Dagboek van een corporate lobbyist: zo meng je je in fiscaal beleid

Als voorzitter van het Tax Committee van de American Chamber of Commerce (AmCham) onderhield Arjan van der Linde nauw contact met de ministeries van Financiën en Economische Zaken. Wakkere ambtenaren hadden hem al gewaarschuwd: elke brief of e-mail kan (en zal) worden gewobd. De vrijgegeven correspondenties geven een goed beeld van de lobbytactieken van AmCham, die veel in het werk stelt om fiscaal beleid in Nederland naar haar hand te zetten.

Dit stuk in 1 minuut
  • In dit derde deel van een nieuwe serie over de American Chamber of Commerce (AmCham) staat Arjan van der Linde centraal. Als voorzitter van AmChams Tax Committee was hij jarenlang een van de meest prominente lobbyisten in Den Haag. 
  • Documenten die zijn opgevraagd onder de Wet openbaarheid van bestuur laten zien dat hij non-stop in contact stond met (hoge) ambtenaren van onder meer de ministeries van Financiën en Economische Zaken.
  • De opmerkelijke mails die hij verstuurde getuigen er niet alleen van dat AmCham als vertegenwoordiger van het Amerikaanse bedrijfsleven wel heel makkelijk toegang heeft tot de overheid. Ze geven ook inzicht in de slimme manieren waarop AmCham fiscaal beleid in Nederland probeert te beïnvloeden. In kaart brengen hoe groot die invloed is, dat is het doel van deze serie.
  • Terwijl AmCham door bewindslieden hartelijk wordt bedankt voor haar pleitbezorging, stellen critici dat de lobbyclub wel een erg grote broek aantrekt en best een toontje lager mag zingen. AmCham wijst op haar beurt op de ‘pertinent onjuiste berichtgeving’ in de media over zaken als belastingontwijking.
Lees verder

Toen de leden van het Tax Committee van de American Chamber of Commerce (AmCham) in maart vorig jaar bijeenkwamen om te vergaderen kreeg Arjan van der Linde een ludiek cadeau. Na zes jaar was zijn voorzitterschap bij dat comité ten einde gekomen. Hij kreeg een mooie cartoon. Hierop staat de Tax Director bij General Electric Nederland prominent afgebeeld te midden van enkele successen die AmCham mede dankzij hem voor elkaar heeft weten te boksen.

De cartoon maakt in één oogopslag duidelijk wat het doel van AmCham in Nederland is: het vestigingsklimaat zo aantrekkelijk mogelijk maken voor regionale hoofdkantoren van Amerikaanse multinationals. Aantrekkelijker bijvoorbeeld dan het vestigingsklimaat in de Londense City, waar het vliegtuig uit New York op de cartoon aan voorbij vliegt. Dat landt liever op de rode loper die AmCham in Nederland voor haar achterban heeft uitgerold door als vertegenwoordiger van het Amerikaanse bedrijfsleven te lobbyen in de hoogste Haagse kringen. Voormalig uitvoerend directeur Patrick Mikkelsen zwaait lachend met de Amerikaanse vlag, voormalig president Wouter Paardekooper is tevreden in de weer met een stapel dollarbiljetten. 

Een spaarvarken op zee staat symbool voor de cv/bv-structuur. Deze constructie stelde Amerikaanse multinationals gevestigd in Nederland decennialang in staat belasting op royalty’s en dividenden te ontlopen. Verder zien we de innovatiebox, die er onder andere voor zorgt dat winsten op basis van innovaties worden belast tegen een sterk verlaagd tarief van (thans) 9 procent, en de 30-procentregeling, waardoor expats over 30 procent van hun inkomen geen belasting betalen. 

Op de cartoon maakt Van der Linde hoogstpersoonlijk korte metten met CFC Model A, ten faveure van Model B. In het kort (hierover meer in een volgend artikel): enkele jaren geleden konden EU-landen op basis van de eerste Europese anti-belastingontwijkingsrichtlijn (ATAD 1) kiezen tussen twee modellen om het inkomen van buitenlandse vestigingen van een multinational (controlled foreign companies, CFC’s) te belasten. 

Net als bijna alle andere landen in Europa verkoos Nederland het veel strengere Model A boven het vrijwel tandeloze Model B. De lobby hiertegen van voornamelijk AmCham en de Nederlandse Orde van Belastingadviseurs (NOB) was echter dusdanig fel, dat Model A hier zo sterk is afgezwakt dat het eigenlijk alsnog Model B is geworden.  

De strekking van de cartoon, kortom, is dat men het op de Zuidas goed voor elkaar heeft. De zes ministers en staatssecretarissen van Financiën en Economische Zaken die op een kluitje bij het Binnenhof staan, blijven beduusd achter.  

‘Ik ben vaak geneigd te denken dat het met het lobbyen in de praktijk wel meevalt, maar als je dit ziet is het toch allemaal erger dan je denkt,’ zegt Jasper van Teeffelen van Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO), die de cartoon wel ‘priceless’ noemt. 

‘Grappig,’ zegt ook Arnold Merkies, coördinator van Tax Justice Nederland, maar de prent getuigt volgens hem wel van een zekere arrogantie. ‘Het doet me denken aan de vaak ridicule namen die worden gegeven aan bv’tjes die overduidelijk zijn opgericht om de belasting te ontwijken. Dat bepaalde partijen dit soort dingen doen, toont aan dat ze zich onaantastbaar wanen.’

Bewindslieden krijgen ervan langs

Van der Linde plaatst de cartoon op zijn LinkedIn-pagina met de boodschap dat hij nog wel zitting heeft in het Tax Committee, maar in januari 2021 het voorzittersstokje heeft overgedragen aan Lodewijk Berger (partner en fiscaal jurist bij advocatenkantoor Jones Day). Bij collega-fiscalisten oogst hij niets dan lof. ‘Als ze zo een mooie tekening van je maken Arjan, dan doe je iets heel erg goed!!!,’ jubelt belastingadviseur en hoogleraar Hans van den Hurk.

Your efforts and commitments are highly appreciated Arjan – hope you will keep posting in your traditional style, even on the sidelines,’ schrijft Tim Meijer van accountants- en belastingadvieskantoor EY. Daarmee verwijst hij naar Van der Lindes berichten op LinkedIn, die door velen ‘in het wereldje’ worden gelezen. Bijna dagelijks reageert hij op (met name fiscale) ontwikkelingen in binnen- en buitenland en neemt daarbij geen blad voor de mond. Hij is daar ook opvallend kritisch over de bewindslieden waarmee hij als lobbyist namens AmCham formeel in contact staat. 

Vooral de voormalige staatssecretarissen van Financiën Menno Snel (‘zijn onderzoek naar de deelnemingsvrijstelling wordt verschrikkelijk, let maar op’) en Hans Vijlbrief (‘z’n acties zijn nu al legendarisch’) krijgen het vanwege hun ‘fiscale cancel culture’ voor de kiezen. Maar ook premier Mark Rutte (‘vergeet dat dividendbelastingdebacle, doe iets’) en de voormalig minister van Financiën Wopke Hoekstra (‘vindt de bijl aan het fundament van het vestigingsklimaat prachtig’) krijgen van Van der Linde zo nu en dan een veeg uit de pan. 

De Franse econoom Thomas Piketty vindt hij ‘de valse profeet van neomarxistische inborst’; diens land- en vakgenoot Gabriel Zucman ‘een anti-kapitalist die met geld van Brussel cynische rapporten mag publiceren over de belastingheffing van multinationals’. Ondertussen pakken donkere wolken zich boven ons land samen, want met het ‘slopen van het vestigingsklimaat’ en ‘het uitblijven van buitenlandse investeerders staan onze kinderen over 20 jaar dozen in te pakken in een distributiecentrum langs de A2,’ claimt de immer zelfverzekerde Van der Linde. Er rest ons niets anders dan hopen op een ‘heropstanding van de ware mercantiele profeet’. 

Op de vraag hoe belangrijk Van der Linde voor AmCham is geweest, verklaart de organisatie dat zij hem dankbaar is. ‘Hij heeft zich jarenlang ingezet om Nederland aantrekkelijk te houden voor buitenlandse investeerders en heeft met de leden veel bereikt.’ Zelf was Van der Linde niet bereid in te gaan op vragen. Spijtig, want je kunt hem met recht een van de meest vooraanstaande lobbyisten in Den Haag van het afgelopen decennium noemen. 

Als voorzitter van het Tax Committee stond hij non-stop in contact met ambtenaren van de ministeries van Financiën en Economische Zaken. Na een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) zijn talloze opmerkelijke mails van zijn hand publiek geworden. Wat vertelt dat mailverkeer ons over de wijze waarop AmCham fiscaal beleid probeert te beïnvloeden? 

Fiscaal onderricht 

‘Het was leuk om gisteren kort kennis te maken na afloop van de AmCham meeting,’ mailt Van der Linde in maart 2013 aan een medewerker van de Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA, een onderdeel van Economische Zaken). Dan legt hij uit hoe hij zijn missie ziet: ‘Graag besteed ik tijd en energie aan internationaal fiscaal onderricht voor Kamerleden en overige publieke functionarissen. Op die manier kunnen we trachten de discussie in te kaderen in het juiste juridische raamwerk. Dan wordt wellicht voorkomen dat de emotionele onderbuikgevoelens de overhand nemen. Een discussie over de moraliteit van belastingen biedt geen heil zonder een uitstekend begrip van de achterliggende internationale fiscale afspraken.

Jan van de Streek, hoogleraar belastingrecht in Leiden, weet de redenering van Van der Linde wel te duiden: ‘Als niet-fiscalisten begrijpen Kamerleden het internationale belastingrecht niet. Anders zouden ze volgens hem wel doorhebben dat belastingontwijking “heel logisch is” of “helemaal niet zo erg” en bovendien goed voor het Nederlandse vestigingsklimaat.’ 

Van der Linde is alleszins bereid ook de bewindslieden te onderwijzen. Als hij in januari 2018 twee ambtenaren van de NFIA verzoekt een position paper van AmCham door te spelen aan minister Eric Wiebes van Economische Zaken, merkt hij op: ‘We kennen ’em natuurlijk nog goed uit z’n vorige job maar indien gewenst komen we e.e.a. graag nog eens uiteenzetten!’

AmCham weet als geen ander druk op de ketel te houden. Het ene contactmoment volgt op het andere, en dat jaar in, jaar uit: op mailwisselingen volgt bijvoorbeeld een position paper, gevolgd door nog meer mailverkeer en telefoongesprekken. De officiële (brand)brief die AmCham daarna verstuurt geeft weer aanleiding om met een delegatie naar Den Haag te trekken om de fiscale materie persoonlijk toe te lichten. Ondertussen liggen de volgende AmCham-evenementen met politici en hoogwaardigheidsbekleders alweer in het verschiet. 

AmCham wordt hartelijk bedankt voor haar lobby

Elk jaar publiceert AmCham haar zogeheten Priority Points. In dit wensenlijstje voor de regering somt de lobbyclub puntsgewijs op wat zij graag veranderd zou zien in Nederland. AmCham begon daarmee in 1995, daarvoor trad zij eigenlijk alleen naar voren als daar aanleiding toe was. De plotselinge proactieve houding leidde in Den Haag tot gefronste wenkbrauwen. ‘Alle kranten besteedden er aandacht aan,’ liet voormalig beleidscoördinator bij AmCham Simon Paul in januari 2012 aan Het Financieele Dagblad weten. ‘Het was toen nog een beetje not done. We werden wel onmiddellijk uitgenodigd voor een gesprek bij de minister van Economische Zaken, Hans Wijers.’   

Het document, dat tegenwoordig een pagina of acht telt, is nooit geëindigd in een stoffige la. Integendeel, al gauw werd het een handig houvast waar de regering haar koers op kon afstemmen. De documenten die voor dit onderzoek zijn gewobd laten zien dat ambtenaren de wensen van AmCham jaar in jaar uit klakkeloos overnemen. Bij het maken van samenvattingen voor de minister wordt nooit een kanttekening of kritische noot geplaatst, passages worden hooguit iets anders geformuleerd.    

Het ‘vestigingsklimaat vergt continu onderhoud. Daarom blij met jaarlijkse input van een serieuze partij als de AmCham,’ schrijft een ambtenaar in een advies voor de minister van Economische Zaken Henk Kamp over de in ontvangstname van de Priority Points in mei 2014

Bij die gelegenheid stelt Kamp zowaar dat AmChams oordeel over het verslechterde vestigingsklimaat ‘best wat milder’ had gemogen, maar noemt hij de prioriteiten van AmCham zonder meer ‘constructief’. Dat laat de bewindsman AmCham enkele maanden later nogmaals weten. Een brief uit zijn naam, die door zijn ambtenaren is afgestemd met de ministeries van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Financiën en Buitenlandse Zaken, eindigt met de woorden: ‘Uw “investor’s agenda” vormt voor mij niet alleen een zeer waardevolle toets, maar helpt ook om de richting te bepalen. Ik ben u daarvoor zeer erkentelijk.’ 

Het laat zien hoezeer de belangen van AmCham en de Nederlandse regering parallel lopen. Welbeschouwd wordt AmCham in Haagse kringen niet gezien als lobbyclub, meer als een vanzelfsprekende en onmisbare partij binnen de BV Nederland. Een partij die zo nu en dan ook uitbundig wordt bedankt voor haar inspanningen. Als secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken Chris Buijink in november 2012 een voordracht houdt tijdens AmChams Going for Gold Dinner, noemt hij de organisatie ‘een extreem waardevolle partner’ wier ‘feedback ons in staat stelt het ondernemingsklimaat verder te verbeteren. Dankzij haar Priority Points en de aanbevelingen van haar Tax Committee’.

Het jaar daarvoor, in 2011, sprak minister van Economische Zaken Maxime Verhagen bij AmChams 50-jarige bestaan in Nederland ook al over ‘weloverwogen advies en feedback’. Mooie woorden voor iets wat de facto neerkomt op een niet-aflatend pleidooi voor minder belastingafdracht door multinationals. 

De woorden van minister van Financiën Wopke Hoekstra tijdens AmChams jaarvergadering in juni 2019 zijn niet minder hartelijk: ‘U [AmCham] bent een fantastische ambassadeur voor het Amerikaans-Nederlandse bedrijfsleven. Dank voor uw toewijding en pleitbezorging. En voor al het geweldige werk dat u doet.’  

Lees verder Inklappen

Drukke bijbaan

Aan gedrevenheid bij Van der Linde zelf geen gebrek, hij zit continu overal bovenop. In februari 2018 ontvangt AmCham een uitnodiging van het ministerie van Financiën voor het bijwonen van een seminar over belastingheffing in de digitale economie, gericht aan AmCham-president Wouter Paardekooper. Maar het is Van der Linde die binnen een half uur op die mail reageert: ‘Dit soort berichten moeten natuurlijk direct naar de voorzitter van de Tax Committee voor optimale response times :-).’

Hoe kan iemand met een veeleisende baan bij een groot internationaal bedrijf zoveel tijd hebben voor een vrijwilligersfunctie elders? Simpel: zijn werkgever staat bij AmCham op de ledenlijst; als hij de belangen van AmCham behartigt, behartigt hij ook die van zijn eigen broodheer. In een mail uit februari 2018 staat het zwart op wit. Een NFIA-medewerker stelt Van der Linde daarin kort voor aan een collega: ‘Hij is tax director bij General Electric, zeer deskundig, aardige vent, heeft van GE behoorlijk veel ruimte gekregen om (drukke) voorzittersrol op te pakken en spreekt periodiek met stas [staatssecretaris] MinFin en fractiespecialisten.’

Over Van der Lindes baas gesproken: in mei 2018 brengt de Amerikaan Pat Brown – op dat moment vicevoorzitter Tax, Industrial & Tax Policy Officer bij General Electric – een bezoek aan Nederland. Van der Linde wil dat het ministerie van Economische Zaken hem ontvangt, hij is immers ‘zeer goed ingevoerd in de Amerikaanse fiscale lobby in Washington en kent de nieuwe Amerikaanse GILTI wetgeving binnenstebuiten.’ Het lijkt Van der Linde goed ‘als Pat voor jullie nog eens zou kunnen schetsen waarom het zo belangrijk is dat Nederland fiscaal bij de les blijft. [..] Ik heb dit aanbod ook aan MinFin gestuurd, wellicht samen optrekken?’

Skin in the game

Wat er van dit voorstel terechtkomt, blijft onduidelijk. Het is in elk geval niet de enige keer dat Van der Linde zich assertief opstelt. Zo tuigt hij binnen het Tax Committee herhaaldelijk werkgroepjes op die zich bezighouden met specifieke beleidsonderwerpen, om vervolgens in Den Haag slagvaardiger voor de dag te komen.    

In november 2015 schrijft hij: ‘Er lijken mogelijkheden te ontstaan om op constructieve wijze onze gezamenlijke AmCham-stem te laten horen voor wat betreft de Nederlandse koers op dit hybride mismatchdossier. Aldus wil ik een klein werkgroepje installeren bestaande uit voornamelijk bedrijfsfiscalisten met skin in the game. Dit werkgroepje is dan een volwaardige gesprekspartner voor verder overleg met MinFin en Belastingdienst over de Nederlandse koers. Graag hoor ik van geïnteresseerden.’ 

Met het oog op richtlijnen van de OESO over belastingheffing in de digitale economie raadt Van der Linde ambtenaren van Financiën in november 2017 aan om een inventarisatie te maken van ‘de verscheidene digitale verdienmodellen om van daaruit verder te werken / analyseren’. Om er zeker van te zijn dat AmCham hierbij een vinger in de pap krijgt, biedt hij het ministerie kennis en expertise aan: ‘Binnen de AmCham hebben we een redelijke verscheidenheid aan digital bedrijven verzameld die ik als werkgroep zou kunnen inzetten om daarbij te assisteren. Is zo’n inventarisatie iets waar jullie in de discussies te Parijs en Brussel baat bij hebben? Zo ja, dan organiseer ik dat en wellicht kunnen we nog voor de kerst eens van gedachten wisselen.’ 

Vroeg zorgen voor ‘agenda denial’

Van der Linde weet precies wanneer hij in actie moet komen. Dat blijkt ook uit een mail aan een ambtenaar van Financiën in november 2016. ‘Druk bezig geweest om de voorstellen uit Brussel te behapstukken en er mening over te vormen vanuit perspectief US Multinationals. Het ligt allemaal heel genuanceerd. Is het voldoende tijdig als AmCham medio volgende week een briefje aan jullie stuurt met attentiepunten ter overweging van het fiche?’ 

In het zogeheten BNC-fiche (Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen) geeft de regering een eerste oordeel over voorstellen van de Europese Commissie. De fiches – ze dienen als de Nederlandse inzet bij onderhandelingen in Brussel – worden opgesteld door beleidsmedewerkers van ministeries. AmCham probeert dus in een vroeg stadium de Nederlandse positie ten aanzien van fiscaal beleid bij te sturen. Lobby voeren op het BNC-fiche is heel ongebruikelijk. Anders dan wetsvoorstellen heeft zo’n fiche geen lobbyparagraaf. De Tweede Kamer komt van beïnvloeding van buitenaf dus niets te weten.


Arnold Merkies, Tax Justice Nederland

"Als je bij Kamerleden moet lobbyen, betekent dat eigenlijk dat je iets moet rechtzetten dat je in een eerder stadium niet voor elkaar hebt gekregen"

Hoe eerder je boodschap bij de juiste mensen terechtkomt, hoe groter de kans dat je beleid weet te beïnvloeden. Het klinkt als een koud kunstje, maar lang niet elke organisatie slaagt hierin. ‘De organisaties met veel lobbymacht zitten helemaal voor in het traject en nemen ook deel aan de kennisgroepen van de Europese Commissie,’ vertelt oud-Tweede Kamerlid Arnold Merkies (SP), nu coördinator bij Tax Justice Nederland. ‘Als je bij Kamerleden moet lobbyen, betekent dat eigenlijk dat je iets moet rechtzetten dat je in een eerder stadium niet voor elkaar hebt gekregen.’

‘De organisaties die wat meer amateuristisch te werk gaan, zeggen meestal ‘‘wij zouden graag dit of dat willen’’. Dat pakken de professionele lobbyorganisaties nooit zo aan, die zeggen ‘‘dit is om die of die reden verstandiger’’ en dan verwijzen ze bijvoorbeeld naar een onderzoek dat ze zelf hebben gepubliceerd,’ legt Merkies uit. 

Ook bijzonder hoogleraar public affairs aan de Universiteit Leiden, Arco Timmermans, weet hoe het spel gespeeld wordt: ‘Hoe verder in de pijplijn, hoe moeilijker het is om iets tegen te houden. Als je een brief aan de Eerste Kamer moet schrijven om een wet te dwarsbomen, dan ben je te laat.’ Timmermans wijst op het verschil tussen ‘agenda setting’ en ‘agenda denial’, een nog weinig belicht onderwerp waar hij onderzoek naar doet.

In de meeste gevallen wil AmCham niet iets op de agenda krijgen, maar juist ervan afhouden – verandering doet immers pijn wanneer de status quo je bevalt. Bovendien: ‘zodra iets onwelgevalligs op de agenda komt, kan er meer maatschappelijke aandacht ontstaan die niet meer valt te stoppen,’ voegt Timmermans toe.

Voor Van der Linde is het allemaal gesneden koek. Hij laveert voortdurend tussen het vroegste en laatste lobbystadium, want AmCham klopt ook veelvuldig aan bij Kamerleden

Aankloppen bij Kamerleden – ‘AmCham clearly positioned in their minds’

Als lobbyen bij een ministerie geen effect sorteert, kan het lonen om Kamerleden ertoe aan te zetten een (door de lobbyist zelfgeschreven) motie te laten indienen. Zo kan eerder opgelopen ‘schade’ eventueel alsnog worden rechtgezet in het parlement. Het is voor AmCham dus van belang om ook met volksvertegenwoordigers de banden warm te houden. 

In november 2011 gaat er een mail rond binnen het Tax Committee: ‘Onze contacten bij VVD en CDA zijn goed. We gaan nu ook proberen om met de PVV Kamerleden (Van Vliet en Van Dijck) in gesprek te komen over het belang van het fiscale vestigingsklimaat en de belangrijke positie van Amerikaanse bedrijven in Nederland. Als er leden zijn met contacten bij de PvdA, D66 of SP dan hoor ik dat graag.’

Als tijdens een vergadering van het Tax Committee in juni 2013 wordt teruggekeken op een ontmoeting met Wouter Koolmees (D66), Ed Groot (PvdA), Pieter Omtzigt (CDA) en Helma Neppérus (VVD), luidt het deels zwartgelakte commentaar: ‘Balanced discussions XXXXXXX AmCham clearly positioned in their minds.’

Lees verder Inklappen

In juni 2017 refereren ambtenaren van Financiën in een interne mail aan een telefoongesprek met Van der Linde, die over EU-richtlijnen had gebeld. Daarin gaf hij te kennen een broertje dood te hebben aan openbare consultaties over wetsvoorstellen: ‘Van der Linde gaf aan geen voorstander te zijn van consultatie. Dan moest immers het debat publiekelijk worden gevoerd. Hij zou liever apart met FIN medewerkers spreken. Wij hebben aangegeven dat bij een consultatie iedereen de kans krijgt om zich over concept wetgeving uit te spreken.’

Als AmCham in januari 2018 op het ministerie kennis komt maken met de nieuwe staatssecretaris Menno Snel, herhaalt zij haar wens om buiten het zicht van ‘tegenstanders’ haar zegje te kunnen doen, zo staat in een verslag van de ontmoeting. ‘AmCham geeft aan geen gebruik meer te willen maken van openbare internetconsultatie aangezien zij de indruk heeft dat ngo’s daar gebruik van zouden maken bij hun eigen reactie.’

Veranderd sentiment

‘Wat pakken ze het slim aan, hè?’, grijnst hoogleraar Van de Streek, die het aloude adagium ‘kennis is macht’ aanhaalt. ‘Ze willen alles in onderonsjes regelen – old school. Anders zien mensen openlijk waar AmCham vaktechnisch voor pleit: “Hé, hier wordt een aftrekpost gecreëerd!”. Ja, dat wordt dan natuurlijk tegen hen gebruikt. Overigens niet alleen door ngo’s, ook door belastingwetenschappers zonder dubbele petten. Maar nu voelt AmCham zich als tweederangs burger behandeld: ze moeten samen met anderen reageren terwijl ze vroeger al bij het brainstormen aan tafel zaten.’

‘Nee, AmCham vindt dit niet leuk,’ zegt Arjan Lejour, hoogleraar belastingen en openbare financiën in Tilburg, ‘maar het sentiment is veranderd. Het gaat niet alleen meer over het vestigingsklimaat, wat lang een onschuldig motief leek. Er zijn nu ook andere afwegingen. Wil je invloed hebben, moet je wel aan de consultaties mee doen.’ Dat beaamt Van de Streek: ‘want anders word je niet bij het [wetgevende] proces betrokken. Dus dan sturen ze eerst een nietszeggend briefje, om vervolgens aan tafel alsnog te pleiten voor wat ze echt willen.’

Tik op de vingers

Eén keer wordt Van der Lindes mondigheid zelfs Financiën te gortig. In een mail uit februari 2017 aan tal van mensen bij dat ministerie, waaronder medewerkers van de Belastingdienst, vertellen twee ambtenaren dat hun afdeling heeft gebeld met Van der Linde. Aanleiding daarvoor was zijn bezorgde mail rechtstreeks aan staatssecretaris Eric Wiebes. Er was bij Van der Linde paniek ontstaan over een aangenomen PvdA-motie. Daarin roept de Tweede Kamer de regering op om kort daarna in Brussel in te stemmen met een voor AmCham veel te vroege implementatiedatum van ATAD 2. ATAD 2, oftewel de tweede Europese anti-belastingontwijkingsrichtlijn, is het door AmCham gevreesde instrumentarium dat de lucratieve cv/bv-structuur om zeep heeft geholpen.  

‘Wij hebben hem aangegeven dat we deze dagen niet ingaan op persoonlijke mails en verzoeken voor een gesprek van AmCham/het bedrijfsleven aan beleidsmedewerkers,’ schrijven de ambtenaren. ‘Wij hebben aangegeven dat we in beginsel niet op vertrouwelijke gelekte teksten kunnen reageren en daarover ook niet met AmCham of wie dan ook kunnen communiceren. We hebben Van der Linde er overeenkomstig de opmerkingen van de staatssecretaris wel op gewezen dat de tekst tussen haken die hij blijkbaar heeft gezien geen voorstel is.’ Met de gelekte teksten bedoelen de ambtenaren de compromisvoorstellen uit Brussel over de inwerkingtreding van het laatste deel van ATAD 2.

Uit de afsluiting van de mail blijkt dat Van der Linde een reprimande heeft gekregen: ‘Tot slot hebben we Van der Linde erop attent gemaakt dat iedere brief, e-mail of e-mailwisseling gewobd kan worden en ook daadwerkelijk wordt. Hij gaf daarop aan in het vervolg een wat formelere toon aan te zullen slaan in zijn correspondentie.’

Toontje lager zingen

AmCham krijgt lang niet altijd haar zin, maar haar nauwe band met het openbaar bestuur steekt schril af tegen de kloof die bestaat tussen de burger en de overheid. De burger wordt gezien als klant, wordt gewantrouwd, kan steeds moeilijker zijn recht halen en wordt in het ergste geval slachtoffer van de Haagse beleidsmolens zonder iets te hebben misdaan. Waar toeslagenouders in diepe (financiële) ellende zijn gestort door handelen van de Belastingdienst, praat AmCham met diezelfde Belastingdienst over gunstig fiscaal beleid voor multinationals, waaraan de fiscus bovendien aantrekkelijke belastingafspraken op maat (rulings) afgeeft.

‘Wat AmCham doet, liegt er niet om. Ik vind het een grens over gaan,’ zegt Arco Timmermans. Nu de maatschappelijke discussie erover gaat dat het allemaal een stuk eerlijker moet, is het van de agenda houden van strenger belastingbeleid door bedrijven gewoon niet meer acceptabel, stelt de lobbyhoogleraar. ‘Het openbaar bestuur kan zich niet meer veroorloven daarin mee te gaan, ongeacht waarmee gewiekste fiscalisten, juristen en marketeers komen aanzetten. Lobbyclubs die hier telkens opnieuw over beginnen, mogen wel een toontje lager zingen. Sommige bewegen uit zichzelf een andere richting op, maar de meeste hebben toch een schop onder de kont nodig.’

Arjan Lejour kan zich daarin vinden. ‘AmCham is heel brutaal en trekt een te grote broek aan. Ik was me hier niet zo van bewust en kijk ervan op,’ zegt hij, doelend op de retoriek die AmCham sinds jaar en dag aan haar lobby koppelt. ‘Dreigen Nederland te verlaten zodra er iets aan wetgeving wordt aangepast – dat is gewoonweg stuitend. Gezien de beperkte omvang van de meeste wetsaanpassingen slaat dat nergens op. Ja, bedrijven worden wel iets geraakt, maar dat is geen reden om meteen weg te gaan.’  

Pertinent onjuiste berichtgeving

Zelf wijst AmCham met de beschuldigende vinger in een heel andere richting. Beducht als de club is voor reputatieschade, houdt zij permanent in de gaten wat er in de internationale media wordt bericht over onder meer belastingontwijking en belastingparadijzen – zaken waarmee zij absoluut niet wil worden geassocieerd. Komt AmCham in de pers iets tegen dat haar niet zint, dan wil zij nog wel eens de tegenaanval inzetten

Dat blijkt bijvoorbeeld uit een gezamenlijke notitie van AmCham, VNO-NCW en de NOB uit april 2015 ter voorbereiding op een Catshuissessie met Mark Rutte en diverse ministers. De organisaties maken zich niet alleen zorgen over de gevolgen van internationale belastingrichtlijnen, zij hekelen ook het slechte werk van het journalistengilde, dat eens goed van repliek moet worden gediend. 

In de notitie staat dat afspraken moeten worden gemaakt tussen het kabinet en het bedrijfsleven om ‘pertinent onjuiste berichtgeving in de media te weerspreken’ omdat ‘onjuiste beelden die soms rechtstreeks worden overgenomen in het politieke debat, leiden tot self-inflicted imagoschade’. Dit is een veelgehoorde klacht onder fiscalisten, die (internationaal) nieuws over belastingontwijking door multinationals veelal afdoen als ‘fake news’. 

Conceptnotulen van een vergadering van het Tax Committee zes maanden later (november 2015) laten zien dat AmCham er in ieder geval zelf echt werk van maakt. Besloten wordt dan om een actieve mediastrategie te ontwikkelen en contacten binnen de media te gebruiken om een krachtige boodschap uit te dragen ‘tegen de misvatting dat multinationals geen belasting betalen, wat evident niet waar is. AmCham zal hieromtrent contact opnemen met VNO-NCW en bezoeken brengen aan de comités die bij verschillende politieke partijen verantwoordelijk zijn voor het opstellen van de verkiezingsprogramma’s’.   

Contacten binnen de media – of, zoals Van der Linde hen in april 2018 in een mail aan een ambtenaar noemt, het ‘bevriende journaille’ – lijkt AmCham vooral te hebben bij De Telegraaf en Het Financieele Dagblad. In januari 2012 krijgt AmCham in het kader van haar vijftigjarige bestaan in Nederland ruim baan om in een serie artikelen in het FD (artikel 1, artikel 2, artikel 3) te spreken over het fiscale vestigingsklimaat in Nederland. Als Wouter Paardekooper daarvoor input verzamelt onder de leden van het Tax Committee, stelt hij hen gerust: ‘De nadruk komt te liggen op de vraag wat Nederland aantrekkelijk maakt voor het grote Amerikaanse bedrijfsleven. We spreken nadrukkelijk over de bedrijven met substantiële operaties in Nederland (het typische profiel van de corporate members die actief zijn in de AmCham), niet over brievenbusfirma’s.’

Een ander voorbeeld: in juni 2019 vindt in de Tweede Kamer een debat plaats over de belastingplicht van multinationals. Verschillende Kamerleden dienen moties in, waaronder PvdA’er Henk Nijboer. Hij wil dat de opbrengsten van maatregelen om belastingontwijking tegen te gaan niet terugvloeien naar het bedrijfsleven, maar ons allemaal ten goede komen. 

Dat schiet Van der Linde in het verkeerde keelgat. De volgende dag schrijft hij aan het Tax Committee: ‘N.a.v. van het debat gisteren over MNCs [multinationals] en eerlijke heffing, en vooral de in stelling gebrachte motie van Nijboer over aanwenden opbrengsten voor “goede doelen”, heb ik in en na overleg met Patrick [Mikkelsen] en het bestuur bijgaand stuk opgesteld. We hebben akkoord met FD om dit op de opiniepagina vh FD te plaatsen op dinsdag (op die dag wordt er ook gestemd over die moties. Nee, we hebben geen illusies).’ 

Het enige Wob-document (op een totaal van 500) dat door het ministerie van Economische Zaken integraal is geweigerd, is opvallend genoeg de conceptversie van het verder weinig verrassende opiniestuk dat Van Der Linde ter revisie toestuurt aan ruim veertig multinationals, alsook de NFIA.  

Wisseling van de wacht

In de Wob-documenten duikt de naam van AmChams uitvoerend directeur Patrick Mikkelsen minstens zo vaak op als die van Van der Linde. Mikkelsen is een duizendpoot die als eerste aanspreekpunt van zijn organisatie verantwoordelijk is voor een breed scala aan taken. Dat varieert van contact onderhouden met Jan en alleman, met een handjevol collega’s grote evenementen op poten zetten, voor afspraken naar de VS vliegen en – uiteraard – zich tegen uiteenlopende (fiscale) beleidsaangelegenheden aan bemoeien, per brief, of ter plekke, in Den Haag of elders. 

Op verzoek van minister van Economische Zaken Henk Kamp draait Mikkelsen vanaf september 2014 mee in de dan net opgerichte werkgroep Vestigingsklimaat van de Dutch Trade and Investment Board (DTIB). Daarnaast zit de uitvoerend directeur van AmCham standaard in het bestuur van de Atlantische Commissie, een platform voor discussie over Europees-Amerikaanse betrekkingen. 

In een mail uit 2014 geeft de NFIA-ambtenaar die altijd deelnam aan de Tax Committee-vergaderingen een beschrijving van Mikkelsen. In de Wob-documenten is die voor de helft zwartgelakt. Leesbaar is nog: ‘hij is goed in communicatie, spinning, lobbyen en heeft een zeer uitgebreid netwerk’. 

Na achteneenhalf jaar en met een AmCham Medal of Honor op zak voor zijn verdiensten was het mooi geweest: per 1 januari 2021 is Mikkelsen opgevolgd door Marc ter Haar, voormalig hoofd strategisch relatiebeheer bij EY. 

Overigens zwaaide Wouter Paardekooper (20 jaar lang werkzaam bij Baker McKenzie, nu onafhankelijk adviseur) in 2019 al af als president van AmCham. Die functie wordt nu bekleed door Jasper van Ouwerkerk (partner bij McKinsey & Company). Met Ter Haar, Van Ouwerkerk en Lodewijk Berger aan het hoofd van het Tax Committee is AmCham Nederland op haar zestigste verjaardag een nieuwe fase ingegaan

Follow the Money richt de blik nog wat langer in de achteruitkijkspiegel. Waar heeft AmCham zich de afgelopen tien jaar nu eigenlijk zo druk over gemaakt? In de volgende artikelen aandacht voor haar inhoudelijke lobby. AmCham heeft een aantal flinke klappen moeten incasseren, maar heeft er zelf ook een paar uitgedeeld.