© CC BY 2.0: ARTS_fox1fire

Van wapenhandelaar tot anti-corruptie-expert

  • Test

Als wapenverkoper kocht de Amerikaanse Richard Bistrong jarenlang ambtenaren om; van de Verenigde Naties tot de Nederlandse politie. Hij ging 14 maanden de cel in en fungeerde als FBI-informant. Nu reist hij de wereld rond als geëngageerd spreker en debater. Aan FTM vertelt hij hoe corruptie werkt. ‘Ik was ethisch verstomd, ik stond niet stil bij de gevolgen van corruptie.’

‘Richard Bistrong: vicepresident International Sales’ stond op het visitekaartje dat hij jarenlang uitdeelde op internationale wapenbeurzen, in regeringsgebouwen en vergaderzalen in vijfsterrenhotels in vrijwel iedere uithoek van de wereld. Het bleef niet bij het uitdelen van kaartjes en het tekenen van contracten. De wat gladde verkoper Bistrong deelde jarenlang miljoenen uit aan smeergeld om overal ter wereld lucratieve verkoopcontracten voor defensiemateriaal af te sluiten. Ook aan een inkoper bij de Verenigde Naties en een inkoper van de Nederlandse politie. En toen liep hij tegen de lamp.

De in New York geboren Bistrong belandde na zijn studie Internationale Betrekkingen (Universiteit van Virginia) in 1997 als verkoper bij het beursgenoteerde bedrijf Armor Holdings. In zijn catalogus: militaire voertuigen, gepantserde voertuigen en allerhande veiligheidsproducten zoals kogelvrije vesten, wapenstokken, pistoolhouders en pepperspray. ‘Ik had twee klantgroepen,’ vertelt Bistrong via Skype. ‘Ambtenaren van ministeries van Binnenlandse Zaken en ambtenaren van ministeries van Defensie.’

In landen als Nigeria verbleef ik in een beveiligde compound

Twintig jaar lang verkocht hij wereldwijd zijn producten aan veiligheidsdiensten, politie en defensie-onderdelen; van veiligheidstroepen van de Verenigde Naties tot de Koerdische regering en het Georgische leger. Aan de Nederlandse politie leverde hij pepperspray. Gevaarlijke regio’s sloeg hij niet over. ‘Eind jaren negentig kwam ik veel in Bogota, dat toen nog werd geteisterd door kidnappingen. Als ik daar aankwam op de luchthaven werd ik opgepikt door een beveiligingsdienst en ging ik in gepantserde voertuigen naar mijn hotel. In landen als Nigeria verbleef ik in een beveiligde compound.’

De wereld van Peter Stuyvesant

Lange tijd leefde hij echter vooral in de wereld van Peter Stuyvesant; dure hotels, de beste restaurants, sigaren, een bedrijfscreditcard zonder limiet, uitjes naar wintersportoorden, gentlemen’s clubs en uiteindelijk een maandelijkse cocaïneconsumptie van, naar eigen zeggen, 10 à 15 duizend dollar. ‘’s Ochtends kocht ik een zogenoemde eight ball, dat is ongeveer 3½ gram, en ’s avonds eenzelfde hoeveelheid,’ zou hij later verklaren bij de rechtbank.

Zijn thuisbasis was een riante villa van zesduizend vierkante meter in het mondaine Ponte Vedra Beach in Florida. Maar vaak was hij daar niet; hij was meer een citizen-of-the-air die businessclass de hele wereld overvloog om deals te sluiten met overheden. ‘Een typische dag bestond uit een strak schema vol meetings en technische productpresentaties aan overheden en tussenpersonen.’ In de avond kwam de ontlading. ‘Dan ging ik vaak met klanten of tussenpersonen op stap en ja, dat ging gepaard met veel drank, drugs en vrouwen,’ zegt Bistrong, die inmiddels tien jaar ‘clean and sober’ is.

Vaak ging ik met klanten op stap en ja, dat ging gepaard met veel drank, drugs en vrouwen

Ondertussen betaalde hij – via tussenpersonen – steekpenningen om overheidsorders binnen te halen. Onder andere dus aan een inkoper van de Verenigde Naties, aan wie hij in 2001 steekpenningen gaf. Deze inkoper zorgde ervoor – quid pro quo – dat Bistrong de prijzen van concurrenten kreeg toegespeeld bij een aanbesteding voor de aanschaf van kogelvrije vesten. Bistrong sleepte die opdracht à 7 miljoen dollar vervolgens binnen door met de laagste prijs in te schrijven. 

Bistrong wist datzelfde jaar ook bij de Nederlandse politie een aanbesteding te winnen voor een pepperspray-deal. Volgens hem lukte dit met de hulp van Arie P., een Rotterdamse inkoper bij de Nederlandse politie. Het was een lucratieve deal die 2,4 miljoen dollar omzet opleverde en een winst van maar liefst 480 duizend dollar. Bistrong kreeg – zo zou hij later verklaren – via een tussenpersoon bij het Nederlandse handelsbedrijf TBM vertrouwelijke tenderdocumenten toegespeeld. Bistrong gaf de tussenpersoon een commissie van 15 duizend dollar, waarbij hij wist dat een deel ervan bij Arie zou belanden.


Richard Bistrong

"Niemand zit te wachten op een veroordeelde handelaar"

Photo copyright Richard Bistrong

FBI-informant

In 2007 viel Bistrong door de mand bij zijn werkgever; ze ontdekten dat hij ambtenaren had omgekocht en 1,3 miljoen dollar aan kickbacks had ontvangen van afnemers. De FBI greep hem vervolgens ook in de kraag. ‘Ik liep tegen de lamp doordat ze onderzoek deden naar een van mijn tussenpersonen. Zodoende stuitten ze ook op mijn naam,’ zegt Bistrong, die uiteindelijk een deal sloot met de Amerikaanse justitie. Hij bekende schuld in ruil voor een maximale celstraf van vijf jaar. Daarnaast ging hij undercover voor de FBI als onafhankelijk verkoopconsultant. Deze operatie werd ‘African Sting’ gedoopt en had onder andere als doel om andere wapenverkopers in de val lokken. Bistrong ging – met afluisterapparatuur en al – de markt op met een zogenaamd grote wapendeal aan het Afrikaanse land Gabon. Wie de deal wilde binnenhalen, diende ruim 1 miljoen dollar aan smeergeld te betalen. Tientallen hapten toe en werden gearresteerd. Het resultaat was overigens teleurstellend.
Bistrong was niet de enige die werd betrapt. Zijn voormalige werkgever Armor Holdings wist in 2011, toen het inmiddels was overgenomen door het Britse defensieconcern BAE, een schikking van ruim 10 miljoen dollar te treffen met het Amerikaanse Openbaar Ministerie. Het moederconcern BAE zélf is ook veelvuldig in opspraak geraakt voor omkopingspraktijken.  Zij maakten onder meer gebruik van de omstreden Nederlandse wapenhandelaar John Bredenkamp, die ze als tussenpersoon inhuurden.

Anti-bribery consultant

Operatie African Sting duurde vijf jaar. Daarna moest Bistrong nog veertien maanden doorbrengen in een federale gevangenis in Pennsylvania. Zijn huwelijk met een veiligheidsadviseur van Bill Clinton was inmiddels op de klippen gelopen. Hij kwam in december 2013 voorwaardelijk vrij en ging op zoek naar een nieuwe baan. Dat is nogal een uitdaging voor een witteboordencrimineel. ‘Niemand zit te wachten op een veroordeelde handelaar. Ik kon uiteindelijk voor 11 dollar per uur aan de slag in een winkel. Ik ging daar brillen poetsen en deed klusjes als stofzuigen en opruimen.’ 

Al snel maakte hij een betere carrièrestap – eentje die we kennen van de frauderende beurshandelaar Jordan Belfort, beter bekend als ‘The Wolf of Wall Street’. Belfort ging op wereldtournee als motivatiecoach, Bistrong dook het lezingencircuit in als anti-corruptie-expert. Hij legt nu overal ter wereld aan bedrijven en overheden uit hoe corruptie in de praktijk verloopt en hoe ze bestreden dient te worden. ‘Mijn salaris is totaal niet vergelijkbaar met wat ik ooit verdiende als verkoper, maar dit werk geeft mij wel veel meer voldoening.’

Ze schermden de illegale component af met legale dienstverlening

 

Het betalen van smeergeld verliep in jouw geval vaak via lokale tussenpersonen in de landen waar je zakendeed. Wat is eigenlijk de toegevoegde waarde van zulke bedrijven?

Bistrong: ‘Als een westers bedrijf niet de middelen heeft om in een nieuw land een heel nieuw kantoor op te zetten, dan wordt er vaak een lokale tussenpersoon ingeschakeld. Deze bieden allerlei legitieme diensten aan, zoals het vertalen van documenten, het doen van marktonderzoek, het regelen van vergunningen en het vinden van afzetkanalen. Het is volstrekt normaal dat zulke zakelijke tussenpersonen ook een commissie of succes-fee bedingen. Maar mijn ervaring is dat ze een deel van de ontvangen commissie óók gebruiken om steekpenningen te betalen. Ze vermengen dan hun legitieme diensten met corruptiepraktijken. Het waren ook geen Panama Papers-achtige constructies, ze maakten gewoon gebruik van een eigen bankrekening in hun eigen land en schermden de illegale component af met hun legale dienstverlening.’

Werd jij expliciet op de hoogte gesteld van de strafbare component?

‘Ja, ze lieten mij altijd weten dat het betalen van steekpenningen een van de ingrediënten was voor succes. Smeergelden werden dan kleurrijk verpakt onder de noemer ‘tol’, ‘mensen gelukkig maken’ en ‘het zorgen voor mensen’. Ik kreeg echter niet te horen wíe ze precies omkochten en voor hoeveel.’

Waarom deelden ze zulke belastende informatie met jou?

‘In alle delen van de wereld is er een concurrentiestrijd tussen intermediairs; ze willen allemaal een overeenkomst afsluiten om wereldmerk X of wapenproducent Y te vertegenwoordigen in hun land. Door hun werkwijze expliciet met mij te delen, konden ze mij de indruk geven dat zij alles uit de kast haalden om te winnen. Oftewel, ik hoefde niet naar een concurrent te stappen, want zij waren de sleutel tot succes. Wij gaan voor je winnen!’


Richard Bistrong

"Ik was betrokken bij de omkoping van een official van de VN"

Ik kan me voorstellen dat een verkoopdirecteur zulke details liever niet wil horen.

‘Klopt, toen ik nog actief was als verkoopdirecteur, en later als undercover FBI-informant, heb ik medewerkers van westerse multinationals voorbij zien komen die tegen hun tussenpersonen zeiden dat ze niet wilden weten waar de commissie voor gebruikt werd. Wat ik niet weet, kan mij ook geen pijn doen.’

Kwam je meteen al met corruptie in aanraking of ging daar een periode overheen?

‘Toen ik begon als verkoper, werkte ik direct al met verschillende tussenpersonen die aangaven dat ze "tol" gingen betalen aan ambtenaren. Daar kwamen ze zelf mee. Ik knikte tijdens zulke gesprekken, waardoor ik eraan meewerkte en in overtreding was. Ik heb natuurlijk niet veertien maanden in een federal prison gezeten voor knikken, maar ik accepteerde wel vanaf het begin dat steekpenningen onderdeel uitmaakte van internationaal zakendoen. Ik zag dat als de norm. Maar ik dacht niet: “O my god, ik ben de FCPA (Foreign Corrupt Practices Act, Amerikaanse corruptiewetgeving, red.) aan het overtreden.” Zulke tussenpersonen waren vaak ook charmante mensen met wie ik bevriend was. Ik kwam bij ze thuis, kende hun vrouw en kinderen. Het was een erg verleidelijke wereld.’

Hoe wordt de hoogte van steekpenningen bepaald?

‘Over de hoogte van de totale fee wordt onderhandeld, maar ik wist niet hoeveel het kostte om een ambtenaar om te kopen. Hoge commissies van dertig à veertig procent is een rode vlag, de kans is dan groot dat er een illegale component is. Veel bedrijven gaan er echter van uit dat als de commissies laag zijn, er dan geen omkoping plaatsvindt. Maar dat is niet het geval; ik was betrokken bij de omkoping van een official van de Verenigde Naties met betrekking tot een wapendeal voor vredestroepen. Dat verliep via een tussenpersoon die een commissie kreeg van minder dan vijf procent.’

Kon je de omkopingspraktijken voor jezelf goedpraten?

‘Ik had geen slapeloze nachten, want ik leverde niks in op de kwaliteit van het product. Ik dacht: de eindgebruiker krijgt een geweldig product, ik haal mijn verkooptargets en mijn bonus, het bedrijf haalt meer omzet, onderbetaalde ambtenaren verdienen een extraatje en de tussenpersonen blijven in business. Er zijn geen slachtoffers. Ik was ethisch verstomd, ik stond niet stil bij de gevolgen van corruptie. Ik was onlangs bij Transparency International [een anti-corruptie-organisatie, red.] en zij bespraken de negatieve gevolgen ervan op het gebied van economische ontwikkeling en mensenrechten. Maar toen ik nog actief was in het veld, dacht ik daar niet over na. Ik ging ’s avonds echt niet kijken op de website van Transparency International.’

Je hebt er uiteindelijk ook zelf volop van geprofiteerd, hoe werkte dat?

‘Er waren tussenpersonen die ik betaalde en die vervolgens weer kickbacks aan mij gaven. Ze zeiden dan: “Als wij deze klus winnen, dan win jij ook.” Het begon met etentjes, daarna samen op wintersport en vervolgens escaleerde het naar geldbedragen waarvoor ik uiteindelijk een Zwitserse bankrekening opende.’

Je werkt nu als anti-omkoopconsultant. Welke misverstanden over corruptie kom je tegen?

‘Bij corruptie denken mensen vooral aan ministers in verre landen die commissies afdwingen bij het vergeven van overheidsopdrachten en de gelden vervolgens anoniem wegzetten in belastingparadijzen. De steekpenningen zijn dan bedoeld om een contract te winnen. Maar corruptie kent meerdere vormen. Er is ook veel petty corruption, waarvan het doel is om niet te verlíezen. Kijk, in veel landen ontstaat er een probleem als goederen bij de landsgrens arriveren. Iedere benodigde handtekening of stempel van een ambtenaar, van de douane tot de inspectie, kan betekenen dat een onderbetaalde ambtenaar een kruis zet door een gewonnen contract. De steekpenningen worden dan niet betaald om een contract te winnen, maar moeten er juist voor zorgen dat het reeds gewonnen contract niet verloren gaat.’

Via steekpenningen kan op korte termijn succes worden behaald, maar ze zorgen op de lange termijn voor veel ellende

Waar waarschuw je bedrijven nu voor die werken met tussenpersonen?

‘Ik vertel dat ze precies op de hoogte moeten zijn van waar de commissies en succes-fees uiteindelijk belanden. Dat vergt onderzoek. Als een bedrijf bijvoorbeeld wil uitbreiden naar pakweg Jordanië, dan moeten ze zich eerst afvragen: wat is het marktpotentieel? En hoeveel moeten we investeren – in het kader van compliance en due diligence – om dat marktpotentieel te benutten via legitieme tussenpersonen, zodat we daar een duurzaam verdienmodel hebben? Via steekpenningen kan weliswaar op korte termijn succes worden behaald, maar ze zorgen op de lange termijn voor veel ellende.’

Die ellende lijkt toch vaak mee te vallen. Rolls-Royce kocht begin dit jaar strafvervolging af in een grote corruptiezaak. In Nederland vond hetzelfde plaats bij bedrijven als Pon en SBM Offshore. Verantwoordelijke bestuurders worden vrijwel nooit vervolgd in corruptiezaken. Hoe kijk jij daar tegenaan?

‘Het is vreemd dat niemand in de hoogste echelons verantwoordelijk wordt gehouden voor het feit dat er onder hun bewind een systeem kan bestaan waarin omkoping op grote schaal kan plaatsvinden. Hetzelfde zagen we bij de verantwoordelijken bij banken die schadelijke hypotheekproducten op de markt brachten. Dat is geen goede ontwikkeling.’

Over de auteur

Dennis Mijnheer

Gevolgd door 224 leden

Ontspoorde Bedrijfskundige die alles wil weten van mannen en vrouwen met witteboorden. Tags: fraude, witwassen, omkoping

Lees meer

Volg deze auteur

Dit artikel krijg je cadeau van Follow the Money.

Diepgravende onderzoeksjournalistiek kost tijd en geld. Steun ons en

word lid