Bisschop Hendriks van het bisdom Haarlem-Amsterdam in  in de Sint-Nicolaaskerk in Amsterdam, 2021.

Bisschop Hendriks van het bisdom Haarlem-Amsterdam in in de Sint-Nicolaaskerk in Amsterdam, 2021. © Ramon Mangold

Katholieke kerk lijft steenrijke stichting in na bittere juridische strijd

1 Connectie

Organisaties

Katholieke kerk
92 Bijdragen

Het bisdom Haarlem-Amsterdam heeft de macht gegrepen bij de stichting Het R.C. Maagdenhuis, een filantropische instelling van katholieke signatuur. Daar ging een jarenlange juridische strijd aan vooraf, die onlangs in het voordeel van het bisdom werd beslecht. De kerk wilde greep krijgen op een vermogen van 50 miljoen euro, blijkt uit onderzoek. ‘Dit heeft te maken met een krimpende kerk en krimpende inkomsten.’

0:00

Tom van Meeuwen zal 25 maart 2022 niet snel vergeten. Die dag maakte de Hoge Raad – ’s lands hoogste rechtscollege – bekend dat de stichting Het R.C. Maagdenhuis (RCM) het gevecht met het bisdom Haarlem-Amsterdam definitief verloren heeft. Van Meeuwen wist nu dat het afgelopen was met het zelfstandige bestaan van de goededoelenstichting, die hij al sinds 1992 onbezoldigd bestuurt. Een bittere pil.

Meer dan een decennium heeft het RCM zich tot het uiterste verzet tegen inlijving door de katholieke kerk. Het achtte zich weliswaar katholiek van signatuur – R.C. staat voor ‘Rooms Catholijk’ – maar beschouwde zich niet als onderdeel van de kerk. Voor het bisdom was dat lange tijd geen enkel probleem, tot de kentering kwam, ruim tien jaar geleden.

Als gevolg van de verloren rechtszaak is de stichting nu officieel een kerkelijke stichting. Daarmee komt ook het vermogen van Het RC Maagdenhuis – volgens de jaarstukken ongeveer 50 miljoen euro – onder invloed van de bisschop te Haarlem. Die heeft immers zelf een bestuur benoemd dat nu druk bezig is met de overdracht. 50 miljoen is een zeldzaam grote buit.

Het RCM verbaasde zich over de juridische agressie van het bisdom. Daarvoor buigen vond de stichting geen optie

Dat vermogen dankt het RCM deels aan de verkoop van het beroemde pand Het Maagdenhuis aan het Spui in Amsterdam. Daar werden vanaf 1780 katholieke weesmeisjes opgevangen. Dankzij de verbeterde economische en gezondheidssituatie in de 20e eeuw sloot het weeshuis in 1953 de poorten, waarna het pand werd verkocht. Vanaf 1962 bood het huisvesting aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds 1970 financiert het RCM projecten voor kwetsbare jongeren, ouderen en vluchtelingen.

‘Sociaal-maatschappelijk doel gaat eraan’ 

Over de toekomst van de stichting is Van Meeuwen somber, vertelt hij in het monumentale pand van het RCM aan de Herengracht in Amsterdam. ‘Er is een grote kans dat de panden, die ongeveer 20 miljoen waard zijn, worden verkocht. Ze verkassen naar Haarlem en wijzigen de statuten. Het vermogen zal aangewend worden voor andere doelen. Het sociaal-maatschappelijk doel gaat eraan.’ Zo verwacht hij dat de projecten in Marokko voor kwetsbare kinderen en vrouwen per direct zullen stoppen: dat zijn immers geen katholieken.

Al die tijd verbaasde hij zich over de juridische agressie van het bisdom. Daarvoor buigen vond de stichting geen optie. ‘De stemming in het bestuur was: we laten ons niet chanteren.’ 

Hoe heeft het zover kunnen komen? En wat was het motief van het bisdom om de stichting met alle geweld onder de katholieke vlag te krijgen?

Kerkelijke organisatie en financiering

Hoe is de rooms-katholieke kerk in Nederland georganiseerd en gefinancierd?

Nederland telt 640 rooms-katholieke parochies. Elke parochie staat onder leiding van een pastoor, die voorzitter is van het parochiebestuur. Elke parochie valt onder een bisdom. Er zijn zeven bisdommen: ’s-Hertogenbosch, Breda, Groningen-Leeuwarden, Haarlem-Amsterdam, Roermond, Rotterdam en het aartsbisdom Utrecht. Elk bisdom staat onder leiding van een bisschop. Met de hulpbisschoppen vormen zij de bisschoppenconferentie. 

De parochies staan een klein deel van hun inkomsten af aan de bisdommen, die op hun beurt een deel van hun inkomsten afstaan aan het Vaticaan. Omdat de parochies krimpen, nemen de inkomsten voor de bisdommen navenant af.

In 1965 telde Nederland ruim vijf miljoen katholieken. Daar is nog maar een fractie van over. In 2018 kwamen er nog zo’n 150 duizend katholieken met enige regelmaat in de kerk, blijkt uit onderzoek van Trouw. De voortgaande ontkerkelijking en de vergrijzing zijn de belangrijkste oorzaken. Een almaar krimpende groep actieve rooms-katholieke gelovigen moet dus de kosten voor het kerkelijk leven bij elkaar zien te krijgen.

Lees verder Inklappen

Officieel is de reden dat de bisschop van Haarlem het bestuur, dat zichzelf via coöptatie verkiest, nooit heeft bekrachtigd, terwijl dat volgens de statuten wel had gemoeten. Daarnaast stelde de bisschop dat het RCM volgens die statuten geen stichting is in zin van het burgerlijk wetboek, maar onder het kerkelijk recht valt. ‘Het bestuurderschap van het Maagdenhuis is een kerkelijk ambt,’ laat het bisdom desgevraagd weten. ‘Het ambt kan alleen door het kerkelijke gezag worden toegekend.’

Achter deze formele verklaring gaan financiële motieven schuil, stelt het aftredende bestuur.

Keerpunt in relatie met de kerk 

Daarvoor wijst Van Meeuwen naar de geschiedenis van de stichting en naar 2011, het keerpunt in haar relatie met de kerk. Het Maagdenhuis – opgericht in 1570 – leidt dan al eeuwen een autonoom bestaan. Bij een statutenwijziging in 1983 werd daarom vastgelegd dat het RCM een grote mate van zelfstandigheid heeft ten opzichte van de bisschop. Die kan alleen bij wanbeleid ingrijpen in het bestuur. Ook wordt vastgelegd dat de bisschop benoemingen van bestuurders moet goedkeuren, maar in de praktijk gebeurt dat niet. Dit leidt niet tot bezwaar van het bisdom. Kritiek op het reilen en zeilen van de stichting is er nooit.

In 2011 komt daar plotseling verandering in. Bisschop Jos Punt wil praten over nieuwe statuten en het benoemen van nieuwe bestuurders. Dat mogen louter ‘belijdende katholieken’ zijn. En hij laat weten dat het hem stoort dat katholiek geld aan ‘niet-katholieken’ wordt besteed, zo blijkt uit de notulen van het RCM. Ook zegt de bisschop dat hij het bestuur naar huis kan sturen – de ‘enkele katholiek’ kan blijven – hoewel er van wanbeleid geen sprake is.

Van Meeuwen en zijn collega’s denken dat er meer aan de hand is dan een – in de ogen van het bisdom – doorgeschoten secularisatie van de stichting. Dat wordt bevestigd in een gesprek in het voorjaar van 2012.

Omdat Punt weigert naar Amsterdam te komen, reizen Van Meeuwen en zijn collega’s af naar Haarlem, waar de bisschop en zijn adjudant Jan Hendriks (de huidige bisschop) klaarzitten om zaken te doen. Hun openingszet: jaarlijkse afdracht van de helft van het giftenbudget – een bedrag van omstreeks een half miljoen euro. Als het Maagdenhuis hier niet mee instemt, dan volgt een rechtsgang, zegt Punt volgens de notulen.


Bisschop Jos Punt

Zelf geef ik er nog steeds de voorkeur aan om deze kwestie in overleg, zonder mensen te beschadigen, op te lossen

Van Meeuwen wijst de eis resoluut af, waarna de geestelijke een nieuwe suggestie doet: de stichting doet afstand van de helft van haar vermogen. Onacceptabel, zegt de voorzitter opnieuw. Enkele minuten later doet Punt een laatste bod: eenderde van het vermogen voor de kerk, tweederde voor de stichting. Over de mogelijke schikking mag het bestuur niet praten, die mag nooit naar buiten komen, herinnert Van Meeuwen zich. Aan het gesprek heeft hij geen goede herinneringen: ‘Ze strooiden met canonieke termen. We werden als kleine jongetjes behandeld.’

Na rijp beraad besluit het RCM de poot stijf te houden. Met soortgelijke argumenten heeft het bisdom ’s-Hertogenbosch eerder getracht de Heilig Land Stichting te confisqueren, maar die wist zich met succes juridisch te weren. Een escalatie dreigt nu.

Bisschop Punt schrijft in maart 2012 een brief aan het RCM: ‘In mijn beleving heeft het bestuur zich vriendelijk maar uiterst “onbeweeglijk” opgesteld. Mijn adviseurs opteren daarom nu voor een gerechtelijke procedure. Zelf geef ik er nog steeds de voorkeur aan om deze kwestie in overleg, zonder mensen te beschadigen, op te lossen. Wel verzoek ik u vriendelijk, doch dringend, om nu op zeer korte termijn constructieve voorstellen aan te reiken.’

Het zal nog enkele jaren duren voordat de gang naar de rechter wordt ingezet.

De Commissie-Deetman

De inkomsten van de kerk staan in 2011 al langer onder druk door de ontkerkelijking. De vooruitzichten zijn niet goed. Rogier Moulen Janssen, oud-secretaris Projecten van de Konferentie Nederlandse Religieuzen en vertrouwd met de christelijke charitas, zegt tegen FTM dat de ‘krimpende kerk’ en ‘krimpende inkomsten’ de directe oorzaak zijn van de toenemende belangstelling van de kerk voor fondsen. ‘Vroeger was er geen interesse voor. Daarom hebben die stichtingen zich zelfstandig ontwikkeld. Nu zijn de inkomsten substantieel teruggelopen. Het is in dat licht begrijpelijk dat de bisdommen de banden aanhalen.’ 

Deetman adviseerde eind 2010 om de slachtoffers van het misbruik financieel te compenseren. Een forse rekening dreigt te ontstaan

In 2011 doemt ook een meer acute bedreiging voor de kerkelijke kas op: de bevindingen van de Commissie-Deetman over misbruik van minderjarigen binnen de kerk (1945-2010). Deetman startte zijn onderzoek begin 2010 en adviseerde in een voorlopig rapport eind dat jaar om de slachtoffers financieel te compenseren. Gezien de vermoede omvang van het misbruik dreigt een forse rekening te ontstaan. Achteraf denkt Van Meeuwen dat Deetman de trigger was voor de bemoeienis van het bisdom. Vragen hierover wil de kerkelijke instelling niet beantwoorden.

Hoe het ook zij, in 2013 start het bisdom de verkoop van het zogeheten Bisschoppelijk Paleis, een riante stadsvilla en rijksmonument. ‘Met de opbrengst [..] wil bisschop Jos Punt de toekomst van het bisdom en haar (pastoraal) personeel veilig stellen,’ schrijft het Haarlems Dagblad die zomer; meer bewijs dat het Bisdom veel geld nodig heeft.

Juridische strijd barst los

Gelijktijdig ontbrandt de juridische strijd. Het bisdom start een kort geding waarin het eist dat het bestuur meewerkt aan het inschrijven van het RCM als kerkelijke stichting in het handelsregister van de Kamer van Koophandel en de overdracht van bestuurstaken aan het per decreet benoemde bestuur. De rechter wijst de vorderingen af.

Daarna zoekt de bisschop zijn juridisch heil in Rome, waar de partijen twee jaar procederen bij de Vaticaanse rechtbank. Voor Van Meeuwen was het een bijzondere ervaring: ‘We moesten een Italiaanse advocaat nemen. Die sprak geen Engels en nam de telefoon niet op.’ Na twee jaar perst de ‘Congregatie voor de Clerus’ er een vonnis uit – in het Latijn. Na vertaling blijkt: het bisdom Haarlem wint op alle punten. Het nieuwe bestuur is volgens het Vaticaan het enige rechtsgeldige bestuur.

Dit beweegt bisschop Punt om een laatste poging te doen om te schikken. Begin 2017 komen de partijen weer samen, dit keer in de St.-Bavokerk te Haarlem. ‘De sfeer was ontspannen en plezierig,’ schrijft het RCM in de notulen. ‘Koffie werd ingeschonken en koekjes gepresenteerd.’

De rechtbank oordeelt in 2018 dat het RCM een gewone, private stichting is in plaats van een kerkelijke entiteit

Hoe vriendelijk ook, Punt maakt het gezelschap wel duidelijk dat de onbuigzame houding van het RCM de oorzaak is van de situatie. Hij stelt wederom voor het ‘kerkelijk vermogen’ te splitsen – een compromis dat hij bij de Paus zal bepleiten ‘vanwege de goede vrede’. Vóór Pasen moet het RCM aangeven of het al dan niet akkoord gaat. Bij afwijzing van het compromis volgt een ‘bodemprocedure’.

Even lijkt dat de goede kant op te gaan voor het Maagdenhuis. De rechtbank oordeelt in 2018 dat het RCM een gewone, private stichting is in plaats van een kerkelijke entiteit. Maar in hoger beroep oordeelt het Gerechtshof in de zomer van 2020 dat het RCM onderdeel is van de kerk, hoofdzakelijk vanwege de formulering in de statuten.

Het bisdom wil nu snel de controle overnemen en eist inzage in de administratie. Maar het RCM weigert medewerking te verlenen, in afwachting van cassatie (hoger beroep) bij de Hoge Raad. Dat leidt nog tot een kort geding dat het nieuwe, door het bisdom ingestelde bestuur verliest.

‘Het is niet meer van deze tijd’

In de tussentijd is het wachten op de Hoge Raad, dat op 25 maart jongstleden oordeelde dat op de uitspraak van het Gerechtshof niets valt af te dingen. Daarmee valt het doek voor het bestuur, de strijd is verloren.

Rogier Moulen Janssen betreurt dit. Hij vindt dat stichtingen ‘onafhankelijk’ moeten kunnen functioneren. Daarom hoopt hij dat het RCM ook onder de nieuwe leiding de samenwerking met andere fondsen voorzet. ‘Het bestuur moet zich conformeren aan maatschappelijke ontwikkelingen.’

‘Het bisdom lijkt het contact met de maatschappij verloren te hebben’

Eduard Kimman, voormalig secretaris-generaal van de Nederlandse Bisschoppenconferentie, ziet dat ook zo. ‘Waarom moeten ze zich met die besturen bemoeien? Het is niet meer van deze tijd. Het bisdom lijkt het contact met de maatschappij verloren te hebben. Ze moeten maar uitleggen waarom ze die invloed moeten hebben bij zulke instellingen.’

Dat wil het bisdom niet. Vragen van Follow the Money over het verloop van de schermutselingen, de financiële situatie en de nieuwe koers worden niet beantwoord. Er volgt slechts een opsomming van het verloop van de procedure. Over het beleid van de stichting zegt het bisdom: ‘Een en ander dient op Rooms Katholieke grondslag plaats te vinden.’