Het is een wat grijze en natte zondagmiddag in Amsterdam, 12 januari 2020. Els Rijke laat zich er niet door weerhouden en demonstreert in haar eentje voor de toegangspoorten van Artis. Ze spreekt bezoekers aan en houdt een geplastificeerd vel papier omhoog met rode en zwarte woorden. ‘Een dagje dierentuin voor u is voor hen een levenslange gevangenschap’, staat er in het Engels op.

Haar actie, waarbij ze zich laat filmen, eindigt als medewerkers van Artis het welletjes vinden en de politie bellen. De agenten die Rijke aanspreken, noteren dat in hun systeem, de Basisvoorziening Handhaving: ‘Twee personen bij de dierentuin. Mevrouw Rijke met bordjes met anti-dierentuin erop. Meneer was mevrouw aan het filmen. Personen waren meewerkend. Mevrouw Rijke komt verder niet voor.’ 

Niets wijst erop dat er meer aan de hand is. Laat staan dat het microprotest vervelende gevolgen voor Rijke kan krijgen. Wat ze niet kan vermoeden is dat het ‘incident’ de code CTER05 krijgt toebedeeld. Waarbij ‘CTER’ staat voor Contraterrorisme, Extremisme en Radicalisering en ‘05’ duidt op milieu- en dierenextremisme. 

Dat blijkt pas meer dan een jaar later, als ze de gegevens opvraagt die de politie over haar heeft bijgehouden. Follow the Money heeft deze ingezien.  

‘Ik was superverbaasd. Het voelt als willekeur’, zegt Rijke nu. ‘Ze noemen het extremisme, maar mijn acties zijn heel braaf. Als ík deze code al krijg, dan kan dat iedereen overkomen die weleens een bordje omhoog houdt. Om je vervolgens in de gaten te houden.’ 

Ook een mede door Rijke georganiseerd protest tegen vleeswerkingsgigant VION, dat na haar Artis-actie plaatsvond, blijkt naderhand van een CTER05-label te zijn voorzien. ‘Deze demonstratie was zelfs afgestemd met de gemeente Boxtel. Echt heel raar,’ vindt Rijke. 

Duitse recherche

Boos is ze over een bericht dat de politie over haar via Europol naar de Duitse recherche stuurde. Daarin stond, behalve haar foto en geboortedatum, dat Rijke mogelijk deel zou nemen aan een demonstratie tegen VION en de vleesindustrie in Bad Bramstedt in Noord-Duitsland. 

In het Engels schrijft de politie-eenheid Oost-Brabant aan de Duitse collega’s: ‘Wij willen u hierover informeren zodat u alert bent op de mogelijke aanwezigheid van Nederlanders bij deze actie. Mochten zij worden herkend, dan zijn wij hierin uiteraard zeer geïnteresseerd.’

Bij ‘type misdaad’ vermeldt het bericht: terrorisme.

‘Echt bizar. Ik ging daar helemaal niet heen,’ aldus Rijke. Ze kan niet bedenken welke link zij zou kunnen hebben met terrorisme. Naar eigen zeggen is ze een paar keer aangehouden voor burgerlijke ongehoorzaamheid, zoals het niet opvolgen van een bevel van de politie. Verder is ze bekend van de actiegroep Amelisweerd niet Geasfalteerd, tegen de verbreding van de A27 in dat bosgebied. 

‘Dit weerhoudt mensen ervan om zich aan te sluiten bij een protestbeweging’

Ze noemt de handelwijze van de politie verontrustend. ‘Ik weet niet wat de gevolgen zijn in de toekomst. Waarvoor gaan ze dit gebruiken?’ 

Vooralsnog lijken de consequenties voor haarzelf mee te vallen. ‘Wat ik merk is dat politiemensen die me aanspreken, mij bij naam kennen. Ik heb het idee dat ze me dan al in het systeem hebben opgezocht. Dat is wel intimiderend.’

Meer dan over zichzelf maakt ze zich zorgen over de gevolgen voor actiegroepen, en anderen die willen gaan demonstreren. ‘Die gaan zich bedenken. Het wordt eng. Er zijn misschien wel gevolgen voor je baan. Dit weerhoudt mensen ervan om zich aan te sluiten bij een protestbeweging’. 

Rijke waarschuwt dat bewegingen er alleen maar geslotener door zullen worden. ‘Mensen worden voorzichtiger en achterdochtiger, en dat is niet goed.’ 

‘Enkele tienduizenden’

Rijke is een van de vele Nederlanders die, doorgaans zonder het zelf te weten, voorkomen in een CTER-registratie van de politie. Het kan daarbij gaan om milieu- en dierenextremisme (CTER05), zoals in het geval van Rijke, maar ook om bijvoorbeeld links extremisme (CTER04) of jihadistisch terrorisme (CTER02). 

De aantallen zijn groot. In een document uit 2018 dat onlangs is verkregen met een beroep op de Wet open overheid (Woo) staat dat ‘op dit moment enkele tienduizenden personen zijn opgenomen in de “CTER-bak”.’ Hierbij werd opgemerkt dat ‘hier een schoning op zal moeten plaatsvinden.’ Vijf jaar later blijkt – na enig aandringen –  uit antwoorden van de politie op vragen van Follow the Money, dat er nog altijd tienduizenden mensen in de politiesystemen staan met minimaal een CTER-registratie. Dat kunnen mensen zijn die de aandacht van de politie trekken, maar ook om hun contacten en familieleden. Volgens de politie vindt er automatisch opschoning plaats, maar komen er ook steeds nieuwe personen bij. 

Van de tienduizenden mensen in het register zijn er maar enkele honderden daadwerkelijk in beeld als potentieel gevaarlijk. Zij staan op de zogeheten afstemmingslijst. Dat is het overzicht van de politie met personen die mogelijk betrokken zijn bij het plegen of beramen van terroristische misdrijven.

Zij worden volgens de politie ‘actief of passief’ gemonitord. Volgens de politie is minimaal sprake van ‘radicaal gedachtegoed of betrokkenheid bij radicale personen en netwerken’. Ook kunnen er signalen zijn dat iemand zich afzet tegen de ‘westerse samenleving’ of de ‘democratische rechtsorde’ wil ondermijnen. 

Artikel 10

De grote aantallen zijn niet per ongeluk ontstaan.

Al in 2002 werd de wens geuit om een zogeheten themaregister over ‘groepen onverdachte personen’. Het idee stond in het rapport van de werkgroep Gegevensuitwisseling en Terrorismebestrijding uit 2002, ingesteld naar aanleiding van de terreuraanslagen van 9/11 in de Verenigde Staten. In de werkgroep zaten onder meer de politie en de inlichtingendiensten. Toenmalig minister van Justitie Piet Hein Donner nam het voorstel over. 

Tegenwoordig wordt dit ook wel het artikel 10-register genoemd, naar artikel 10 van de Wet politiegegevens dat de juridische basis vormt om dit te kunnen doen.

Universitair hoofddocent Jelle van Buuren van de Universiteit Leiden is expert op het gebied van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. ‘Waar het om gaat, is het verruimen van de mogelijkheden om personen in het politieregister op te nemen zonder dat er sprake is van een verdenking, en die gegevens langdurig te kunnen bewaren en delen,’ zegt hij. ‘Door de gegevens gedurende langere tijd te analyseren kan er inzicht worden verkregen over deze misdrijven, en kunnen betrokkenen in beeld komen.’

De ondergrens voor de registraties ligt daarom erg laag. ‘Ook onverdachte personen die voldoen aan bepaalde kenmerken, niet zijnde verdachten, kunnen worden opgenomen’, staat in een memo van de politie met de titel ‘Gedragscode CTER-registraties’ dat is verkregen met de Wet open overheid. 

Kritiek en zorgen

Het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) was in 2005 zeer kritisch over het voorstel om het register mogelijk te maken. ‘De noodzaak is allerminst aannemelijk en de waarborgen zijn onvoldoende,’ aldus de privacytoezichthouder in het advies aan de Tweede Kamer. 

Het CBP noemde het risico ‘onaanvaardbaar groot’ dat ‘dat burgers op grond van onvoldoende betrouwbare informatie en zonder duidelijke aanleiding met de politie te maken zouden krijgen. ‘Bovendien kan dit misbruik van antiterrorismemaatregelen in de hand werken.’ 

Hoogleraar staats- en bestuursrecht Jon Schilder aan de VU houdt zich bezig met de fundamentele rechten van burgers in de democratische rechtsstaat. Schilder ziet dat er voldoende juridische basis is voor de verwerkingen van persoonsgegevens in het register. Tegelijkertijd geeft het volgens hem een ‘onbevredigend gevoel’, omdat volgens hem de rechtspositie van burgers beperkt is. 

‘Burgers weten niet wat er allemaal over hen wordt opgeslagen en gedeeld met anderen’

‘Zij hebben geen enkele controle op de registratie, weten ook niet wat er allemaal over hen wordt opgeslagen en gedeeld met anderen,’ aldus Schilder. ‘Het blijkt dat het om erg grote getallen gaat en om gegevens van veel mensen die op geen enkele manier een bedreiging vormen voor onze rechtsstaat.’ 

Inlichtingenexpert Van Buuren stelt ook vast dat de registraties juridisch zijn toegestaan. ‘Springend punt is natuurlijk dat er íets van een reden moet zijn om subjecten te registreren, maar wat dat in praktijk is, blijft onduidelijk. In de woorden van de politie zelf: een lage ondergrens.’

Van Buuren: ‘Hiervoor is de politiek verantwoordelijk, ook al heeft de politie wel zelf om deze uitbreiding gevraagd’. 

‘Geen consequenties’ 

Follow the Money vroeg de politie om een reactie. De politie houdt zich op de vlakte over het aantal personen dat in CTER-registraties staat vermeld. ‘Het is niet aan de politie hier iets van te vinden,’ aldus een woordvoerder. Ook kan de politie niets zeggen over de registraties van Els Rijke. ‘We kunnen niet ingaan op individuele casussen.’

Wel legt de politie uit waarom zij het nodig vindt om zoveel gegevens over onverdachte burgers te verzamelen. ‘Ons intelligence-proces is gericht op inzicht krijgen in personen die zich mogelijk bezig (gaan) houden met het beramen of plegen van misdrijven die de rechtsorde ernstig bedreigen of een ernstige schending van de openbare orde veroorzaken. Om zicht te krijgen op het proces van radicalisering is het noodzakelijk dat gegevens in een vroegtijdig stadium worden verzameld en geanalyseerd, zodat bijvoorbeeld verdergaande radicalisering of een aanslag kan worden voorkomen.’

Ook laat de politie weten: ‘Als opname in het artikel 10-register plaatsvindt, is dat omdat die persoon als CTER-waardig wordt geduid of een contact daarvan is. De politie handelt hiermee binnen de kaders van de wet.’ 

Meer dan de helft van de CTER-registraties wordt volgens de politie uiteindelijk als ‘niet CTER-waardig’ beoordeeld en krijgt geen verdere opvolging. Deze beoordeling vindt plaats door de zogeheten Intelcel CTER. De oorspronkelijke registraties blijven wel bestaan, maar krijgen volgens de politie de code CTER08: niet CTER-waardig.

Volgens de politie zijn er geen gevolgen voor burgers als zij niet betrokken zijn bij strafbare feiten. ‘De burger ervaart geen praktische consequenties van het feit dat hij of zij betrokken is geweest bij een incident waaraan een projectcode CTER is gekoppeld’. 

Inzageverzoeken

Dat er geen praktische consequenties zouden zijn, daar denkt activist Frank van der Linde anders over. Hij voert bijna fulltime strijd om uit de politiesystemen te komen – sinds enkele jaren met succes. 

Er waren talloze inzageverzoeken, bezwaarschriften en procedures bij de rechter voor nodig om de vele registraties met de projectcode CTER04, ‘links extremisme’ die er over hem waren, te laten verwijderen. Informatie over Van der Linde bleek bovendien gedeeld te zijn met onder meer Europol en de Duitse politie. 

Van der Linde, voormalig directeur van de ngo Fairfood International en oud-medewerker van mensenrechtenorganisatie Amnesty International, is radicaal-links. Hij zet zich op alle mogelijke manieren af tegen wat in zijn ogen extreemrechts is. Maar ook tegen bijvoorbeeld de bezetting van Palestijns gebied door Israël en milieuvervuilende industrieën. 

‘Informatie over Van der Linde werd gedeeld met Europol en de Duitse politie’

Bij de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema belde hij een keer ’s avonds laat aan toen het hem niet lukte om hulp te organiseren voor een dakloze man, om via de intercom van de ambtswoning zijn beklag te doen. 

‘Hallo? Ik ben Frank van der Linde. Er ligt een dakloze op straat, die is verkleumd en ziek.’ 

Waarop Halsema antwoordde dat Van der Linde haar kinderen wakker had gemaakt en niet goed bij zijn hoofd was. Hij haalde er de krant mee.

Van der Linde staat bekend als radicaal, volhardend en confronterend. Hoewel hij ver gaat om zijn punt te maken, was van geweld nooit sprake. 

Toch was hij van 2017 tot 2019 als potentiële extremist opgenomen in een antiradicaliseringsprogramma van de gemeente, de politie en het OM en werd hij in de gaten gehouden. In mei van dit jaar erkende burgemeester Halsema dat dit onterecht was geweest en bood ze Van der Linde per brief excuses aan en een schadevergoeding. ‘De gemeente heeft u niet goed behandeld.’

Contact

Els Rijke kan het niet bewijzen, maar ze kan maar een verklaring bedenken waardoor haar geweldloze en in haar eigen woorden zelfs ‘suffe’ actie bij Artis een CTER-label kreeg: haar contact met Van der Linde. 

Hij was de ‘meneer’ die haar filmde tijdens haar protest en werd omschreven in de politiemutatie: ‘Bij haar was Frank van der Linde met circa 90 registraties veelal gerelateerd aan demonstraties en protesten.’

Later bleek Van der Linde ook voor te komen in de CTER-registratie van de demonstratie bij vleesverwerkingsconcern VION, die mede door Rijke was georganiseerd. Politiemedewerkers die meekeken met een livestream van de actie op YouTube dachten hem daar te hebben waargenomen.  

Volgens Van der Linde was hij helemaal niet bij de demonstratie in Boxtel. En de politie had ook niet de identiteit gecontroleerd van de man die op de beelden was aangewezen als Van der Linde.

De politie kon daarop niet anders dan gehoor geven aan een verzoek van Van der Linde om de informatie over hem te verwijderen. 

Ook moest de politie erkennen dat er ook geen goede reden was om de vreedzaam verlopen demonstratie een CTER-registratie ‘dier- of milieuextremisme’ te geven en verwijderde deze. ‘De betrokken verbalisanten hebben overlegd en zijn tot de conclusie gekomen dat de projectcode CTER05 onterecht aan de mutatie gekoppeld is.’

Uit de systemen 

Zo laag als de lat ligt om met een CTER-registratie in de politiesystemen te komen, zo moeilijk is het om die weer ongedaan te laten maken. 

Burgers worden niet geïnformeerd als hun naam voorkomt in een CTER-registratie. Zij kunnen dus niet weten of de vastgelegde informatie over hen klopt, of die verder is verspreid en wat de mogelijke gevolgen daarvan zijn.  

‘Als je al iets uit je dossier te zien krijgt, dan schrik je van de fouten. De politie handelt op basis van die foute informatie’ 

Om daarachter te komen is een lange adem nodig; doorgaans moet er flink over worden doorgevraagd en -geprocedeerd. 

Frank van der Linde is inmiddels ervaringsdeskundige. Hij helpt niet alleen zichzelf maar ook anderen hun politiedossiers op te vragen en op te schonen: ‘De Nederlandse politie verzamelt ongelofelijk veel data over Nederlanders die opvallen bij de autoriteiten, al is het maar een beetje en om wat voor reden dan ook. En je krijgt daar bijna geen toegang toe. En als je al iets uit je dossier te zien krijgt, dan schrik je van de fouten. Dat is heel gevaarlijk, want op basis van die deels foute informatie handelt de politie.’ 

De ernstigste fout die hij in zijn eigen CTER-dossier aantrof was een bericht uit 2017 over een ruzie die hij online uitvocht met weblog GeenStijl. Waarbij het medium een link naar Van der Lindes huisadres publiceerde, en hij op zijn beurt het adres van de hoofdredacteur op Twitter plaatste. Van der Linde had volgens de politie op sociale media gezegd dat bij een aanslag op de woning van de toenmalige hoofdredacteur diens kinderen wat hem betreft collateral damage waren. 

In werkelijkheid, blijkt uit de stukken, had Van der Linde gezegd dat het collateral damage zou zijn als de kinderen tijdelijk elders moesten logeren. Maar de politie deelde het foutieve bericht met de gemeente, en vervolgens speelde het een rol in de procedure om Van der Linde op te laten nemen in het antiradicaliseringsprogramma. Dit blijkt uit documenten die Van der Linde heeft verkregen en Follow the Money heeft ingezien.  

‘Het vraagt een nog diepgaander besef van hoe wij als politie met informatie en algoritmen omgaan’ 

Pas in 2022 lukte het Van der Linde om het bericht te laten rectificeren, nadat hij hier al in 2019 een verzoek voor had ingediend. Daar was een uitspraak van de rechter voor nodig. 

Van der Linde: ‘Ik ben er enorm van geschrokken en zal hiertegen blijven strijden.’

Van de Linde heeft de afgelopen jaren nog veel meer inzage- en rectificatieverzoeken gedaan. Uit intern mailverkeer uit 2021 over een van die verzoeken blijkt dat deze de politie voor problemen stellen, maar ook tot nadenken stemmen. ‘Ook als het geen CTER blijkt, blijft de code bestaan. Als er meer van dergelijke verzoeken komen kan dit een grote impact hebben. Het vraagt een nog diepgaander besef en uitwerking van hoe wij als politie überhaupt met (persoons)informatie en algoritmen omgaan.’