© AFM

Vertrek Merel van Vroonhoven bij AFM maakt weg vrij voor de boardroomfluisteraar

    Merel van Vroonhoven is per 1 september teruggetreden als voorzitter van de AFM, terwijl ze juist was herbenoemd om rust en continuïteit te brengen. De financiële topvrouw volgt haar verlangen om onderwijzer te worden. Echtgenoot Frans van der Grint, aka de boardroomfluisteraar van Nederland, kan ondertussen als pr-consultant weer alle opdrachten aannemen.

    Sinds 1 september heeft de Autoriteit Financiële Markten geen kapitein meer. Bestuursvoorzitter Merel van Vroonhoven (1968) heeft de financieel toezichthouder verlaten om zich om te scholen tot onderwijzeres in het speciaal onderwijs. In het FD vertelde Van Vroonhoven dat ze zocht naar een manier om iets te betekenen voor kwetsbare mensen, direct en dichtbij. En dus niet van een afstandje, zoals het gaat bij de toezichthouder die consumenten en bedrijven hoort te beschermen tegen financiële instellingen en andere verkopers van financiële wanproducten. 

    Voor deze carrièreswitch oogst ze van alle kanten lof. Gemene deler: dapper dat ze als topvrouw haar hart durft te volgen. ‘Leraren bedanken mij omdat ze het gevoel hebben dat er eindelijk erkenning is voor wat ze doen,’ vertelt ze in april bij Eva Jinek aan tafel. Ook minister van Financiën Wopke Hoekstra strooit met complimentjes voor de voormalig topvrouw van de AFM. Op 10 september twitterde hij: ‘Merel, ik vind het inspirerend hoe jij in je carrière je eigen plan trekt. Rode draad in je carrière is volgens mij dat je steeds dicht bij jezelf blijft en je keuzes niet laat afhangen van verwachtingen van de buitenwereld. Veel succes met de switch naar het speciaal onderwijs.’

    Herbenoeming voor rust en continuïteit

    Ondanks die lovende woorden moet de carrièreswitch van Van Vroonhoven ook bij Hoekstra tot enige verbazing en kopzorgen hebben geleid. Het goed functioneren van de AFM is immers zijn pakkie-an. In maart 2018, een week voor het verstrijken van haar eerste termijn,  werd van Vroonhoven nog weloverwogen herbenoemd voor vier jaar. Rust en continuïteit zouden de doorslag hebben gegeven bij de beslissing van de raad van toezicht om met haar door te gaan. 

    Die rust kon de AFM wel gebruiken. De afgelopen vijf jaar was het een komen en gaan van bestuurders en toezichthouders. Meest opvallend was de korte bestuursperiode van Femke de Vries, die in 2015 overkwam van DNB, maar eind 2017 alweer opstapte. Met het plotselinge vertrek van Van Vroonhoven telt het bestuur nu slechts drie statutaire leden in plaats van vier. 

    De omstreden verkoop van complexe financiële producten aan het mkb, waaraan Follow the Money in het dossier over het derivatendrama veel aandacht besteedde, was voor Van Vroonhoven een hoofdpijndossier. Hoekstra’s voorganger Jeroen Dijsselbloem tikte als minister van Financiën de AFM in 2016 op de vingers vanwege ernstige tekortkomingen. De AFM liet vervolgens haar eigen falen in het toezicht onderzoeken door consultancykantoor Alvarez & Marsal. Dat kantoor concludeerde in 2016 onder meer: ‘In het project zijn medewerkers meer op beschikbaarheid dan op geschiktheid toegewezen. [..] Ten aanzien van de project governance waren verantwoordelijkheden binnen het project niet voor iedereen helder en waren deze verantwoordelijkheden niet expliciet vastgelegd.’ 

    Van Vroonhoven gaf de fouten van de AFM toe en beloofde verbetering

    Van Vroonhoven gaf de fouten toe en de toezichthouder beloofde verbetering. Desondanks liep de afhandeling van de schadeclaims door de banken in de daaropvolgende jaren flinke vertraging op. Begin 2019 wachtten drieduizend Rabobank-klanten nog op definitieve schadevergoeding, maar de AFM hield zich afzijdig. Volgens ingewijden ging met het vertrek van De Vries bovendien veel dossierkennis over het derivatendrama verloren. 

    Ook in de rest van de organisatie bleef continuïteit ver te zoeken. Tim Mortelmans, hoofd toezicht in de rentederivaten-affaire, stapte op 1 september 2017 over naar de Rabobank, de grootste derivatenverkoper aan het mkb. Jeroen van de Weijer, die in juli 2018 werd gepromoveerd tot hoogste projectmanager rentederivaten, stapte in februari 2019 alweer op. Op 24 juli plaatste de AFM een externe advertentie voor een ‘analist rentederivaten’. De toezichthouder lijkt nog altijd moeite te hebben die specifieke kennis in huis te halen: op 3 september werd dezelfde oproep opnieuw geplaatst.  

    Veel schoonheidsfoutjes blijven onopgemerkt

    Naast de rentederivaten had Van Vroonhoven te maken met een tweede probleemdossier: tekortschietende accountants. De AFM deelde enkele boetes uit aan accountants, maar de rechter vernietigde de boetes die ze had opgelegd aan EY en PwC. Reden: ze waren gebaseerd op steekproeven en gaven daarmee geen goed beeld van het kwaliteitsbeleid van accountantsorganisaties. Een flinke tegenslag voor de toezichthouder. 

    Waar de AFM over het algemeen juist uiterst terughoudend is met boetes, werd ze nu ze een keer wél daadkrachtig optrad meteen door de rechter teruggefloten. En dat terwijl de Monitoring Commissie Accountancy in mei 2018 onder de ronkende titel ‘Doorpakken!’ nog concludeerde dat hervormingen binnen die sector mondjesmaat zijn doorgevoerd. Minister Hoekstra stelde zelfs een onafhankelijke commissie in die moet onderzoeken welke ingrepen in de structuur en verdienmodellen van de accountants vereist zijn om de kwaliteit van wettelijke controles te verbeteren. 

    Het ingrijpen van de rechterlijke macht onderstreept het magere mandaat en de schaarse middelen waarmee de AFM wordt geacht de financiële sector in het gareel te houden. De AFM opereert vanwege de beperkte capaciteit eigenlijk altijd steekproefsgewijs. Daardoor blijven veel schoonheidsfoutjes evenwel onopgemerkt, zoals bijvoorbeeld de miljardencorrecties bij de ING in 2016.

    ‘De financiële wereld waarop wij toezicht houden, verandert sneller dan in 2016 was voorzien,’ zei de AFM bij de herbenoeming van Van Vroonhoven. ‘De stappen die wij moeten zetten om het toezicht te vernieuwen en te versterken zijn daardoor uitdagender geworden.’

    Een jaar later bevindt de AFM zich volgens Van Vroonhoven alweer ‘in rustig vaarwater’. Bij de aankondiging van haar afscheid in april zei ze: ‘Er is een heldere strategie. Er zit een capabel bestuur. Met Jos Heuvelman en Hanzo van Beusekom is het team vorig jaar uitgebreid, zij zijn effectief geland. Ik kan met een gerust hart mijn eigen verlangen volgen.’  

    Spindokter en toezichthouder op één kussen 

    Van Vroonhoven presenteert haar vertrek als een adequaat getimede invulling van haar hartsverlangen om onderwijzer te worden. Het contrast met de ambitieuze carrièrekeuzes die de financieel topvrouw eerder maakte kan niet groter. Van Vroonhoven was voor haar toetreding tot de AFM vijf jaar bestuurder bij de Nationale Spoorwegen en kende daarvoor een lange carrière binnen de ING Groep. Tussen 2002 en 2007 was ze directielid van verzekeringstak Nationale Nederlanden die in 2014, op last van de het Directoraat-generaal Concurrentie van de Europese Commissie, zelfstandig verder ging. 

    De carrièreswitch van Van Vroonhoven was in 2018 niet de enige opvallende gebeurtenis in haar leven. Op 6 juli 2018 stapte ze in het huwelijksbootje met Frans van der Grint, toen strategie-directeur bij public relations kantoor Hill+Knowlton. Van der Grint was de pr-adviseur van Willem-Alexander in de affaire rond zijn vakantiewoning in Mozambique, maar hij staat vooral bekend als de belangrijkste boardroomfluisteraar van het Nederlandse bedrijfsleven. 

    Zo adviseerde hij de directie van Imtech toen analisten van ABN Amro hadden ontdekt dat er op grote schaal werd gefraudeerd. Imtech startte onder zijn hoede zelfs een lastercampagne tegen de betreffende analisten van de bank, die aanleiding gaf voor de AFM (toen nog niet onder leiding van Van Vroonhoven) om een onderzoek naar marktmanipulatie te starten. Van der Grint was ook betrokken bij overnames van uitgever TMG, bierbrouwer Grolsch en koffiebrander Douwe Egberts. Hij adviseerde KPN toen de telecomaanbieder dreigde te worden overgenomen door de Mexicaanse miljardair Carlos Slim. 

    Klanten van Hill+Knowlton vonden het volgens Quote ‘ingewikkeld’ dat hun adviseur in bed lag met de toezichthouder

    Enkele maanden na het huwelijk, in oktober 2018, verliet Van der Grint zijn werkgever. Zijn vertrek kwam destijds, net als dat van Van Vroonhoven, als een verrassing. Zakenblad Quote suggereerde dat Van der Grints vertrek mogelijk met de positie van zijn echtgenote te maken had. Klanten van Hill+Knowlton, met name de compliance-afdeling van ABN Amro, vonden het volgens Quote ‘ingewikkeld’ dat hun adviseur in bed lag met de toezichthouder. Hill+Knowlton-ceo Jack de Vries verzekerde Quote echter dat het vertrek van Van der Grint niets met diens huwelijk te maken had. Het pr-bureau had daarvoor bovendien voorzorgsmaatregelen genomen. ‘Mocht het zo zijn dat er een dossier is waar de AFM zich mee bemoeit, dan is afgesproken dat Frans dat aan een collega overlaat.’ 

    Van der Grint startte in november 2018 samen met Sabine Post-de Jong en Jeroen van Seeters, twee andere topadviseurs van Hill+Knowlton, een nieuw bureau voor strategisch communicatieadvies: Confidant Partners. Ze richten zich op advies aan bestuurders, commissarissen en directeuren, net als zijn vorige werkgever. Afgelopen jaar adviseerde Van der Grint private-equitypartij Apollo. Na de kredietcrisis kocht Apollo Amerikaanse levensverzekeringen op en investeerde het pensioengeld van miljoenen mensen op het juiste moment in onconventionele kredietproducten. Dat leverde de aandeelhouders miljarden op. Dat trucje probeert Apollo, onder de vlag van dochter Athora, opnieuw te doen in Europa. Samen met Nationale Nederlanden (NN), oud-werkgever van Van Vroonhoven, nam Athora afgelopen zomer Vivat over van het Chinese Anbang. Vivat is met merken als Zwitserleven en Reaal de vijfde grootste verzekeraar van Nederland. Het FD maakte een uitstekende reconstructie van die overname. Dankzij de ‘spin’ van Van der Grint, die Athora wegzette als een ‘gespecialiseerd verzekeringsbedrijf’, bleef publieke verontwaardiging over de nieuwe eigenaar van Vivat uit. De Amerikaanse private-equitypartij, gevestigd op Bermuda, doet zo zijn intrede op de Nederlandse verzekeringsmarkt.

    ‘Confidant’ met korte lijntjes

    Waar Hill+Knowlton ervoor waakte dat Van der Grint zich niet begaf op gebieden die mogelijk te dicht bij het toezicht van de AFM liggen, kwam hij met het aannemen van deze opdracht aardig in die buurt. Weliswaar moet De Nederlandsche Bank (DNB) de Vivat-deal goedkeuren en niet de AFM, maar de lijntjes binnen het financieel toezicht zijn kort. Beide toezichthouders waken over de financiële stabiliteit en staan in nauw contact over zaken die daaraan raken. Else Bos, sinds 1 juli 2018 voorzitter toezicht bij DNB, die de Vivat-deal moet goedkeuren, zat afgelopen jaren bijvoorbeeld samen met Merel van Vroonhoven in het Financieel Stabiliteitscomité. Dat comité heeft als officiële taak risico’s voor de financiële stabiliteit in Nederland te signaleren en daarover aanbevelingen te doen. 

    De overname van Vivat door een private-equitypartij is mogelijk zo’n risico voor de Nederlandse financiële stabiliteit. Private-equitypartijen als Apollo hebben de reputatie hun eigen belangen voor die van hun ‘prooi’ te stellen. Regelmatig stoppen ze buitenlandse bedrijven na overname vol met schulden, breken ze bedrijven op of herstructureren ze om toezicht te omzeilen. Daarom worden deze partijen ook wel ‘aasgierfondsen’ genoemd. Oppositiepartijen GroenLinks en PvdA uitten in april 2019 dan ook hun zorgen over de mogelijkheid dat private-equitypartijen de nieuwe eigenaar van de Nederlandse verzekeraar zouden worden. DNB zei in juli echter geen principiële bezwaren te zien. Athora en NN hebben er alle vertrouwen in dat ze binnenkort de goedkeuring van DNB zullen krijgen om Vivat over te nemen.

    Ik beantwoord geen vragen over Merel. Dat heb ik nooit gedaan en ga ik nu ook niet doen 

    Follow the Money vroeg Frans van der Grint of de (voormalige) positie van zijn echtgenote heeft meegespeeld in overwegingen om bepaalde opdrachten, met name de Vivat-deal, wel of niet aan te nemen. Van der Grint begreep waar de vraag vandaan kwam, maar wilde niet antwoorden. ‘Ik ga niet in op deze vragen in de context van het vertrek van mijn vrouw bij de AFM. Ik beantwoord geen vragen over haar. Dat heb ik nooit gedaan en ga ik nu ook niet doen. Als je iets wil weten over Merel moet je het via de AFM proberen.’ Wel kon hij meedelen dat het oordeel van DNB over de Vivat-deal wordt verwacht in het eerste kwartaal van 2020. ‘Dat is de gebruikelijke termijn voor dit soort processen.’ 

    De AFM heeft deze vraag en vragen over de timing van haar vertrek voorgelegd aan Van Vroonhoven. Zij heeft daarop niet gereageerd. 

    Van Vroonhoven zal, nu ze is afgetreden als voorzitter van de AFM, ook haar plaats in het Financieel Stabiliteitscomité afstaan. Van der Grint hoeft dus niet meer te aarzelen met het aannemen van opdrachten omdat ze mogelijk zijn echtgenote in diskrediet brengen, of de schijn van belangenverstrengeling kunnen wekken. Nu Van Vroonhoven invulling geeft aan haar roeping als onderwijzer, is het niet langer een probleem wanneer het motto van Van der Grifts nieuwe bedrijf ook binnenshuis wordt uitgedragen: ‘Confidant: A close friend or associate to whom secrets are confided or with whom private matters and problems are discussed and entrusted.’  

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Thomas Bollen

    Gevolgd door 1775 leden

    Onderzoekt als financieel econoom de 'economische religie' om nuttige inzichten van dogma's te scheiden.

    Volg Thomas Bollen
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren