Na het in de ban doen van vet — Let op vet! — en de oorlogsverklaring aan cholesterol — Hoe lager, hoe beter — zijn er creatieve en vooral lucratieve oplossingen bedacht voor deze veronderstelde gevaren. Een recente ontwikkeling is de opkomst van functional foods, en al iets langer zijn er de statines, de cholesterolverlagende medicijnen. Wat is het effect van deze middelen? En wat kosten ze?

    De kosten voor cholesterolverlagende medicijnen dalen. In Nederland gebruiken bijna twee miljoen mensen dergelijke medicijnen, voor een bedrag van ruim 210 miljoen euro, de helft minder dan in 2007. Terwijl de kosten dalen, mede omdat er door het verlopen van patenten steeds meer merkmedicijnen goedkoop kunnen worden nagemaakt, vertoont het aantal gebruikers een gestaag stijgende lijn. Dat is ook wereldwijd te zien, mede omdat steeds meer mensen in aanmerking komen voor statines. Als de Amerikaanse richtlijnen, die verder gaan dan de Europese, zouden worden overgenomen, zou wereldwijd een miljard mensen in aanmerking komen voor de cholesterolverlagende statines, schrijft de goed-ingevoerde arts-onderzoeker John Ioannidis. Statines waren en zijn een grote hit voor de farmaceutische industrie. In het jaar 2020 zullen we er naar schatting duizend miljoen dollar aan hebben besteed. De vraag is dan ook gerechtvaardigd wat het voorschrijven van dergelijke medicijnen heeft opgeleverd.

    ‘Tijd om de LDL-hype af te sluiten’

    Huisarts Hans van der Linde weet niet alleen veel over cholesterol en statines, maar heeft zich ook verdiept in de marketing erachter. Hij geeft er nascholing over aan artsen, die op die manier punten kunnen behalen die ze verplicht zijn te verzamelen. Hij lijkt de aangewezen persoon om de vraag aan voor te leggen wat de baten zijn bij de kosten van de grootste hit van Big Pharma tot nu toe, de statine.


    Hans van der Linde, huisarts

    "Geen enkel Kamerlid vroeg ooit hoeveel gezondheid we in ruil voor die twee miljard euro hebben teruggekregen"

    ‘Decennialang een felle bijter’, kopte Het Financieele Dagblad onlangs over Van der Linde (72), die regelmatig is te zien in de media, bijvoorbeeld als gast bij Pauw en Witteman, als spreker in de aflevering Dodelijke Bijwerkingen van televisieprogramma Zembla en als schrijver van stevige artikelen in De Telegraaf. Bij menigeen veroorzaakt de arts enige congnitieve dissonantie met zijn VVD-lidmaatschap, zijn twaalfjarige deelname aan het College voor Accreditering (met cholesterol in de portefeuille) en zijn bijdragen aan vakblad Medisch Contact, die hij probleemloos combineert met een uitermate kritische opstelling tegenover de farmaceutische industrie. ‘LDL-hype’, ‘belangenverstrengeling’ en ‘volledig corrupt’ — het zijn slechts enkele van de termen die hij bezigt bij onze ontmoeting eerder deze maand.

    In Nederland hebben we ‘twee miljard over de balk gegooid met te dure statines'

    In 2015 schrijft Van der Linde in een van zijn nieuwsbrieven, refererend aan twee in Nederland veel gebruikte statines tegen het ‘slechte’ LDL-cholesterol: ‘Nu het patent van Lipitor verlopen is en het patent van Crestor ook bijna, lijkt de tijd rijp om de LDL-hype af te sluiten. Tegen de marketingstroom met onbeperkte fondsen en niet-bonafide wetenschappers met conflicterende belangen was de afgelopen tien jaar niet op te roeien,’ schrijft hij. Wereldwijd gaat het volgens Van der Linde om ‘enkele honderden miljarden’ die aan de twee middelen zijn besteed — en niet altijd op de meest verstandige manier. In Nederland hebben we ‘twee miljard over de balk gegooid met te dure statines,’ zegt hij. Dat geld had niet hoeven worden uitgegeven als we, net als in de supermarkt, niet voor het merkproduct hadden gekozen, maar voor de goedkopere variant van het middel. Lipitor en Crestor waren driemaal zo duur als het goedkope simvastatine. ‘Geen enkel Kamerlid vroeg ooit hoeveel gezondheid we in ruil voor die twee miljard euro hebben teruggekregen.’

    ‘Meesterijke marketingvondst’

    In een van zijn altijd pittige nieuwsbrieven schrijft Van der Linde begin april 2016 over het eerste deel van de strategie van de industrie, die leidde tot de extra uitgaven: ‘LDL was de meesterlijke marketingvondst waarmee Lipitor en Crestor werden gepromoot.’ Hoe lager het cholestorol, hoe beter, was daarbij het adagium. Hij noemt het een ‘oneliner’ die er door ‘de farmamarketing is ingepompt’, terwijl het bewijs ervoor ontbreekt. Daarbij wijst hij naar het zogenoemde Ideal-onderzoek. ‘Dat heeft al in 2007 onomstotelijk het bewijs geleverd dat een sterke LDL-verlaging niet leidt tot minder morbiditeit en mortaliteit.’ In het verlengde daarvan pleit hij er daarom voor om de lage streefwaarden voor LDL los te laten. Daarin staat Van der Linde niet alleen: ook hoogleraren cardiologie Maarten Simoons en Jaap Deckers pleiten hiervoor. Zij doen dit opmerkelijke voorstel in artikelen die zijn gepubliceerd in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde en het European Heart Journal: laat de streefwaarden voor LDL los, want ze zijn ‘arbitrair en meestal niet haalbaar’.


    Hans van der Linde

    "LDL was de meesterlijke marketingvondst waarmee Lipitor en Crestor werden gepromoot"

    De streefwaarden staan sinds 2006 in de richtlijn CVRM van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en zijn volgens Van der Linde ontstaan onder druk van artsen met conflicterende belangen. In een artikel van Medisch Contact uit 2008 zegt Lex Goudswaard, hoofd afdeling Richtlijnontwikkeling en Wetenschap van het NHG: ‘De belangen van sommige werkgroepleden waren onduidelijk en niet te controleren. Dat moet de volgende keer beter.’ Van der Linde concludeert: wel statines voorschrijven aan hartpatiënten, maar geen onhaalbare streefwaarden hanteren.

    Appels en peren

    Van alle deelnemers — patiënten met een hoog risico op hart- en vaatziekten — kon slechts 1,1 procent een risicovoordeel noteren

    Na het blootleggen van het eerste deel van de marketingstrategie (‘hoe lager, hoe beter’) laat Van der Linde de tweede ‘misleiding’ zien. Hij verwijst daarvoor nogmaals naar de Ideal-studie, mogelijk gemaakt door Lipitor-fabrikant Pfizer. De onderzoekers vergeleken het effect van 20 mg simvastatine (Zocor, van fabrikant Merck) met 80 mg van het Pfizer-product atorvastatine (Lipitor). Appels en peren, noemt Van der Linde dit, maar desondanks pakte het onderzoek niet voordelig uit voor Lipitor. Ja, het LDL was lager, maar het leidde niet tot minder sterfte. Lipitor is ook onderzocht in een eerdere studie, Ascot genaamd. Pakte dat beter uit? Niet echt, zegt Van der Linde. Van alle deelnemers — patiënten met een hoog risico op hart- en vaatziekten — kon slechts 1,1 procent een risicovoordeel noteren. Dat is één op de negentig deelnemers aan het onderzoek. De 89 anderen hadden dat voordeel niet, maar liepen wel de kans op ‘soms niet geringe’ bijwerkingen. Die waren er ook bij het Ideal-onderzoek: van de deelnemers daaraan moest bijna tien procent stoppen als gevolg van de bijwerkingen, tegenover vier procent in de simvastatine-groep. Toch werd Lipitor enthousiast onthaald door veertien specialisten, onder wie zes hoogleraren, op een dvd van fabrikant Pfizer die werd verspreid onder Nederlandse huisartsen. Van der Linde, in het vakblad Medisch Contact: ‘Net als op de commerciële website cardiology.nl wekken deze opinieleiders op de dvd de suggestie dat de Ideal­studie de superioriteit van Lipitor aantoont.’

    ‘Crestor voldoet van geen kant’

    Misschien was Lipitor achteraf niet de beste keuze, maar was het dan wel verstandig om Crestor voor te schrijven? Het middel werd opgenomen in de standaard van het Nederlands Huisartsen Genootschap en de richtlijn van het inmiddels ter ziele gegane kwaliteitsinstituut CBO. Crestor, van fabrikant AstraZeneca, werd ten onrechte opgenomen, schrijft Van der Linde in Medisch Contact: ‘Het middel voldoet van geen kant aan de vereisten voor een preventief geneesmiddel: geen bewezen veiligheid en werkzaamheid.’ De Amerikaanse cardioloog Eric Topol laat zich er ook over uit. Hij zegt in de New York Times, wijzend op onderzoek uit 2010, dat één op de tweehonderd Crestorgebruikers diabetes ontwikkelt — overigens net als bij Lipitor en Zocor. Nieuw onderzoek bevestigt de uitspraken van Topol. Tegelijk is het zo, schrijft Topol, dat twee op de honderd mensen die preventief statines slikken, daar een hartaanval of een ander ernstig hartprobleem mee voorkomen. Maar ook dat heeft weer zijn schaduwzijde: alle honderd staan bloot aan de mogelijke bijwerkingen.

    ‘Weggegooid geld’

    Het succes van Lipitor was niet alleen te danken aan het enthousiaste onthaal door ‘professoren en medische opinieleiders die profijtelijke relaties hebben met de industrie,’ maar ook aan de deelname van artsen aan door de farmaceutische industrie georganiseerde nascholingen en congressen, zegt Van der Linde. De uitkomst van deze som is, samen met het veelvuldig gebruik van die andere merk-statine Crestor, dat er twee miljard euro onnodig is uitgegeven.

    Nu we toch vingers op zere plekken leggen: hoe zit het eigenlijk met die andere bekende statine, het combinatiepreparaat Inegy van fabrikant MSD? ‘Volledige onzin. Weggegooid geld’, zegt Van der Linde. In zijn nieuwsbrief en in een reactie op de website van Medisch Contact schrijft hij eerder deze maand: ‘Het Geneesmiddelenbulletin en het NTvG veegden de vloer aan met Ezetimib en Inegy.’ Inegy, dat ook wordt verkocht onder de naam Vytorin, levert de fabrikant zo’n twee miljard dollar per jaar op, ‘zonder ook maar 1 positieve studie en zonder ook maar het begin van een aanwijzing dat mensen er baat bij hebben,’ aldus Van der Linde. ‘De IMPROVE-IT studie was het laatste gepubliceerde onderzoek en het resultaat was verbijsterend. Lees het Geneesmiddelenbulletin van september 2015. Farmamarketing dendert voort en Medisch Contact publiceert hun misleidende studies al jaren in de rubriek “Nieuws”. MC zou er goed aan doen om haar berichten over geneesmiddelen te laten superviseren door artsen die vertrouwd zijn met de listen van farmamarketing.’

    Dan maar alle statines overboord? Niet als het aan Hans van der Linde ligt: ‘Statines verlengen het leven van patiënten met hart- en vaatziekten, maar niet door cholesterolverlaging. Statines hebben ook andere effecten, en één daarvan is het ontstekingsremmende effect. Dat speelt een belangrijke rol bij het voorkómen van gevaarlijke bloedstolsels.’

    Creatief en lucratief

    Niet alleen de farmaceutische industrie sprong in op het in de ban doen van vet en cholesterol, ook de voedingsindustrie dacht creatief mee. Het leidde onder andere tot het concept functional foods, voeding met een toegevoegde waarde — bijvoorbeeld het verlagen van je cholesterol. Dat kan dankzij de plantensterolen van Becel ProActiv, bekend als winnaar van het Gouden Windei ‘vanwege zijn misleidende claims’ aldus Foodwatch, de initiatiefnemer van de prijs. Foodwatch: ‘Unilever (de fabrikant van ProActiv, red.) zet alles in om — zonder de kosten van langdurig medicijnonderzoek — een medicinale werking van Becel ProActiv te suggereren.’ Ondanks de kritiek sloeg het product aan, mede dankzij het logo van de Hartstichting op het kuipje en omdat zorgverzekeraar VGZ de kosten vergoedde.

    Ook buiten onze landsgrenzen viel de veredelde margarine op. De Duitse tak van consumentenorganisatie Foodwatch spande een zaak aan tegen Unilever, niet omdat de sterolen in het smeersel het cholesterol niet zouden doen dalen — dat daalt namelijk prima als je er maar voldoende van eet — maar omdat het product niet leidt tot minder hart- en vaatziekten en slechts bijwerkingen geeft. Bij de argumentatie verwijst Foodwatch naar Frans en Duits onderzoek. De Franse Voedsel- en Warenautoriteit Anses schrijft in een rapport dat de plantaardige stoffen in de boter geen bijdrage leveren aan het voorkomen van hart- en vaatziekten, en het Duitse Instituut voor Risicoinschatting BfR zegt dat mensen zonder cholesterolproblemen de sterolenmargarine maar beter kunnen mijden. Zij zouden geen baat hebben bij de potentiële positieve effecten en slechts de kans lopen op bijwerkingen. In een latere publicatie, op basis van Nederlands onderzoek, uit het instituut zelfs zijn zorg dat gezonde mensen door de plantensterolen een verhoogd risico hebben op hart- en vaatziekten. Unlilever ontkent, en het juridische gevecht duurt voort.

    Tegelijk laat het bedrijf zich niet ontmoedigen. Het heeft zich met Danone, Cargill, BASF en nog twee andere bedrijven verenigd in de International Plant Sterols and Stanols Association, IPSSA: ‘We zijn ervan overtuigd een actieve bijdrage te kunnen leveren aan het verlagen van het risico op hartziekten en aan een gezond leven voor iedereen,’ aldus de beginselverklaring. De in Brussel gevestigde organisatie lijkt met enige spijt te constateren dat ‘de bekendheid bij het publiek van de rol van plantensterolen en plantenstanolen en hun bijdrage aan een gezond leven nog beperkt is.’

    Toegevoegde vitamines

    Oliver Huizinga leidt in Duitsland voor Foodwatch de strijd tegen Unilever. Hij weet er dan ook alles over, en over aanverwante zaken. Zoals dat de namaakboter door de concurrentie flink wordt gekopieerd, wat aangeeft dat het een commercieel interessante markt is — in Nederland kost een kuipje Becel ProActiv 5,30 euro. En het is niet bij boter gebleven, er is in de ProActiv-lijn ook een ‘melkdrank’ en een ‘yoghurtdrink’.

    Het echte geld zit volgens Huizinga in de voedingsmiddelen met toegevoegde vitamines: veel goedkoper en makkelijk scoren

    Toch zit voor de opponent van Foodwatch de meest interessante handel niet in de functional foods, ook al was die in 2013 al goed voor 38 miljard euro. Het echte geld zit volgens Huizinga in de voedingsmiddelen met toegevoegde vitamines: veel goedkoper en makkelijk scoren. Tegelijk waarschuwt hij ertegen, op basis van onderzoek van Foodwatch waaruit blijkt dat driekwart van deze voedingsmiddelen ongezond is — hoewel ze een gezondheidsclaim mogen voeren — en dat de meeste van deze producten zijn gericht op kinderen. Er wordt onvoldoende tegen opgetreden in Europa, vindt Huizinga, wiens organisatie eerder deze maand in een persbericht kopte: ‘Europarlement wil geen verbod vitamineclaims op junkfood’. Voor Foodwatch is het duidelijk: ‘Het Europees Parlement kiest hiermee de kant van de voedselindustrie’.

    Een biljoen dollar zullen we in 2020 besteed hebben aan statines en tientallen, zo niet honderden miljarden aan cholesterolverlagende voeding. ‘Door de plee,’ zegt Van der Linde bondig in een reactie op deze cijfers. Toch wil hij een uitzondering maken voor het relatief goedkope simvastatine. ‘Dat middel heeft bestaansrecht, al zou het best eens kunnen blijken dat een aspirientje beter helpt dan simvastatine. Allebei werken ze ontstekingsremmend. Hoe dan ook, de cholesterol-hype is op z’n retour.’

    Kosten hart- en vaatziekten

    In Amerika zijn volgens de laatste cijfers hart- en vaatziekten doodsoorzaak nummer één. Iets beeldender: elke 34 seconden vindt er een hartaanval plaats en iedere minuut sterft er iemand aan de gevolgen van hartziekten. Ter vergelijking schrijft de Amerikaanse Hartstichting erbij dat hart- en vaatziekten meer levens eisen dan alle vormen van kanker bij elkaar opgeteld. Ook de kosten die hart- en vaatziekten veroorzaken in de VS zijn indrukwekkend: tussen 2010 en 2030 stijgen ze van $272 miljard naar $818 miljard.

    Als we naar Nederland kijken, kunnen we concluderen dat er op het gebied van hart- en vaatziekten veel vooruitgang is geboekt. Cijfers van het CBS over de periode van 1970-2014 laten bijvoorbeeld zien dat sterven aan een acuut hartinfarct een duidelijke dalende lijn vertoont. Hart- en vaatziekten zijn van de eerste plaats verstoten door kanker, vooral bij mannen. Bij vrouwen gaan beide doodsoorzaken nog gelijk op. Hart- en vaatziekten zijn dus nog wel een grote bron van zorg, en van kosten: jaarlijks zijn we er in EU bijna tweehonderd miljard euro aan kwijt. Van dat bedrag gaat meer dan de helft op aan ziektekosten. De rest ervan is te verdelen tussen productiviteitsverliezen en de informele zorg voor patiënten. In Nederland staan, na de categorie psychische stoornissen, de kosten voor hart- en vaatziekten op de tweede plaats, met 8,3 miljard euro.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Daan de Wit

    Journalist in hart en nieren. Altijd op zoek naar het nieuws achter het nieuws: hoe zit het echt? <br /> <br /> Een van zij...

    Volg Daan de Wit
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    De cholesterolmythe

    Gevolgd door 280 leden

    Voor Follow the Money bouwt onderzoeksjournalist en auteur Daan de Wit aan een dossier met een grote maatschappelijke en jour...

    Volg dossier