Voedselmultinationals bedreigen Nederlandse zadenrijkdom via octrooirecht

    Het Europees Octrooibureau heeft beslist dat je eigenschappen van klassiek veredelde voedselgewassen kunt octrooieren. Een pijnlijke nederlaag voor de Nederlandse kwekers die nu elkaars gewassen verder veredelen, meldt gastauteur Lise Witteman. Kan hun lobby in Brussel nog iets uitrichten tegen de oprukkende voedselgiganten? Vandaag debatteert de Kamer over dit groene gevaar.

    Een eensgezinde Tweede Kamer kaart vandaag in een debat en binnenkort tijdens een uitgebreider overleg de risico’s aan van buitenlandse multinationals die begerig naar onze voedingsindustrie kijken. De zorgen zijn nog vergroot door een recente uitspraak van het Europees Octrooibureau die de weg effent voor grote overnames op het gebied van Neêrlands kleine trots: de zadenbranche. Maar kan staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken daar überhaupt nog iets tegen beginnen? Nederland is met een rijkdom aan familiebedrijven wereldwijd de grootste exporteur van ‘plantaardig uitgangsmateriaal’; zaden dus.
    De Nederlandse zadenexport  levert jaarlijks zo’n 2,5 miljard euro op
    Dat levert jaarlijks zo’n 2,5 miljard euro op, met een opgaande lijn in groei volgens sectorvertegenwoordiger Plantum. En dat is natuurlijk ook goed nieuws voor de inmiddels meer dan 10.000 banen binnen die sector, nog los van de indirecte werkgelegenheid.

    Kwekersrecht

    Binnen deze succesvolle kwekersbranche gelden nog de door de Duitsers in 1941 geïntroduceerde rechten die er mede voor zorgen dat we wat te kiezen hebben als het gaat om de groente die op ons bord belandt. Immers, wie een nieuw plantenras heeft gekweekt kan weliswaar een paar jaar het alleenrecht claimen op de verkoop ervan, maar intussen mogen andere kwekers het ook doorontwikkelen tot weer een nieuwe variant van die groente. Juist door die gang van zaken lijkt nu een streep gezet met de uitspraak, eind maart, van het Europees Octrooibureau. De Leidse hoogleraar Paul van der Kooij, expert op het gebied van intellectueel eigendom, constateert dat de Nederlandse kwekers daarbij het onderspit hebben gedolven: ‘Deze slag hebben de klassieke veredelaars verloren. De uitspraak maakt het mogelijk dat je een enkele eigenschap van een plant via het octrooirecht beschermt. Het kwekersrecht staat daar los van.’ Vertaald naar de praktijk: wie een octrooi heeft verkregen op een broccoli met bijvoorbeeld een makkelijk te plukken lange steel, kan óf hoge vergoedingen eisen óf verhinderen dat anderen die broccolisoort ook verkopen of doorontwikkelen, zélfs als een kweker bij toeval óók broccoli met een lange steel tussen zijn gewas vindt.

    Octrooien

    Precies dat maakt die octrooien op planteneigenschappen zo opmerkelijk. Het gaat daarbij namelijk over eigenschappen die ook gewoon in de wilde natuur voorkomen en niet over uitvindingen die volledig uit het menselijk brein ontspruiten.
    De zadenmarkt kan in handen van enkele spelers raken, waar zij de diversiteit van het voedselaanbod vrijwel volledig kunnen beheersen
    De zadenmarkt kan daardoor uiteindelijk in handen van nog maar enkele spelers raken, waar zij in theorie de diversiteit van het voedselaanbod vrijwel volledig kunnen beheersen door via overnames en octrooien bezit te nemen van het ene na het andere superieure ras. Om vervolgens de rest uit de markt te concurreren. Van der Kooij: ‘Naarmate er meer sprake is van concentratie van de markt en slechts een klein aantal bedrijven dat beschikking heeft over al die octrooien, ga je richting een monopolie. Als klassieke veredelaar kan je dan nog wel proberen via het mededingingsrecht tegen die economische machtspositie in het geweer te komen, maar dat betekent jaren aan kostbare juridische procedures. Daar zit het midden- en kleinbedrijf natuurlijk niet op te wachten.’ En daarop richt zich dan ook precies de zorg van de gehele Tweede Kamer, verwoordt CDA-Kamerlid Jaco Geurts: ‘Hoewel het nu nog goed gaat met onze kwekers, is de toekomst hoogst onzeker. We krijgen vanuit de kwekersbranche signalen over Amerikaanse en Chinese multinationals die zich steeds agressiever op de Nederlandse zadenmarkt bewegen. Maar het is heel moeilijk om daar precies je vinger op te leggen want dat soort gegevens vind je niet terug in de jaarboeken.’

    Machtig Monsanto

    In dit kader wordt Monsanto, wereldwijd marktleider op het gebied van landbouwzaden, vaak als de grote boeman neergezet. Nog in 2008 nam deze Amerikaanse multinational die bijvoorbeeld al vrijwel het hele maïsaanbod van Noord-Amerika beheerst, het Nederlandse De Ruiter Seeds over voor ruim 800 miljoen dollar. Volgens het bedrijf is het echter volkomen logisch dat er octrooien op planteneigenschappen kunnen worden aangevraagd, zo legde een woordvoerder onlangs uit aan het onderzoeksprogramma Zembla. ‘Voedselproductie is een branche die zich technisch steeds verder ontwikkelt. Het octrooisysteem biedt de mogelijkheid om zowel te innoveren, als de bedenker te beschermen.’ Het is dit mantra waartegen Nederland in de Europese Unie een lobby voert, met de voor Landbouw verantwoordelijke staatssecretaris van Economische Zaken Sharon Dijksma als de grote roerganger. Vorig jaar al sprak ze in een brief aan de Kamer er haar zorgen over uit ‘dat de wereldvoedselvoorziening door allerlei oorzaken in handen dreigt te komen van steeds minder bedrijven met de mogelijke onwenselijke gevolgen daarvan voor innovatie in de plantenveredeling’. En naar aanleiding van de uitzending van Zembla beloofde Dijksma om zich volgend jaar tijdens het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie extra in te zetten om de Europese wetgeving op dit punt ten gunste van de Nederlandse kwekers te wijzigen.

    Snelle actie nodig

    Wat betreft Geurts (CDA) kan dat allemaal nog wel een tandje sneller. 'Maak vaart', zo zal hij in het debat vandaag ook bij haar aandringen. 'In hoog tempo worden nu octrooien aangevraagd. Als je eerst uitgebreide juridische beschouwingen afwacht kan het te laat zijn. Er moet nu al actie ondernomen worden.' Hij vindt dat Nederland samen op moet trekken met andere landen met vergelijkbare belangen: Duitsland en Frankrijk, maar ook Polen. Zelf is hij daar hoopvol over: 'Als we in Nederland hierover brede overeenstemming kunnen bereiken, dan moet dat Europees toch ook lukken?' Prof. Van der Kooij ziet de Nederlandse lobby in Europa met meer scepsis tegemoet. 'Ook in Nederland is nog wel discussie en onderzoek over hoe zo’n uitgebreide kwekersvrijstelling er precies uit zou moeten zien. Laat staan dat we zomaar binnen Europa of op den duur zelfs met Azië en de Verenigde Staten hierover overeenstemming kunnen bereiken.' Of Dijksma zelfs maar gehoor zal vinden voor haar onderwerp is de vraag: 'Bovendien heeft op de enkele genoemde Europese landen na vrijwel niemand überhaupt interesse in die hele kwekersproblematiek. Ik ben benieuwd hoe Dijksma dat op de agenda wil krijgen.”

    Tandeloze sectorafspraak

    Terwijl de staatssecretaris dus pas begint aan dat moeizame Europese proces, hebben de multinationals alle ruimte om via overnames en octrooiaanvragen hun macht gestaag uit te breiden, beaamt Van der Kooij.
    de multinationals hebben nu alle ruimte om via overnames en octrooiaanvragen hun macht gestaag uit te breiden
    Toch benoemt hij wel één lichtpuntje: 'Bij de octrooiverlenende instanties is wel een tendens om kritischer te kijken naar de octrooiaanvragen op het gebied van biologisch materiaal. Dat zou een remmend effect kunnen hebben op de schaalvergroting.' In de tussentijd heeft de kwekerslobby haar hoop gevestigd op het International Licensing Platform, waarbinnen bedrijven hebben afgesproken elkaar toegang te verlenen tot hun octrooien in ruil voor een ‘redelijke’ vergoeding. ‘Een stap in de goede richting’, aldus Plantum. Maar de sector ziet het wel uitdrukkelijk als een tussenoplossing en vindt dat niet de branche, maar de wetgever uiteindelijk met een duurzame oplossing moet komen waarbij toegang tot elkaars veredelingsproducten het uitgangspunt is. Het belangrijkste argument daarvoor ligt voor de hand: aan zo’n sectorafspraak kunnen partijen zich desgewenst ook onttrekken. Er is er dan ook één die schittert door afwezigheid: Monsanto.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Gastauteur

    Gevolgd door 292 leden

    FTM.nl biedt opiniemakers de gelegenheid om – op uitnodiging – een bijdrage aan maatschappelijke discussies te leveren.

    Volg Gastauteur
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren