Inval ABN Amro / Frankfurt, 27 feb. 2020
© FTM

The CumEx Files

Hoe banken en brokers miljarden roofden van Europese belastingdiensten. Lees meer

In heel Europa zijn landen jaren achtereen doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden. In Duitsland loopt een strafrechtelijk onderzoek naar diverse banken en bankiers. ‘Georganiseerde misdaad in krijtstreeppak,’ noemt een kroongetuige het. Ook in Nederland is de Belastingdienst jarenlang slachtoffer geweest van dividendstrippende bankiers.

The CumEx-files is een onderzoek van 19 Europese journalistieke organisaties en wordt gecoördineerd door het Duitse nieuwsmedium CORRECTIV. Meer weten: cumex-files.com

35 Artikelen

Zorgen om voortgang in Duitse CumEx-strafzaken

Begin dit jaar behaalde de Duitse justitie een grote overwinning: de eerste strafzaak tegen verdachten van CumEx-handel werd met een veroordeling afgesloten. Naar verwachting zouden daarna snel meer zaken volgen: er staan inmiddels meer dan duizend verdachten en honderd financiële instellingen opgelijnd. Experts maken zich zorgen of de autoriteiten dit wel aankunnen. Elders zijn er wel successen. We laten de hoofdrolspelers de revue passeren en maken de stand van zaken op.

Afgelopen dinsdag zou in de rechtbank van Wiesbaden een belangrijke rechtszaak beginnen tegen twee hoofdrolspelers in de CumEx Files: de omvangrijke belastingfraude die de Europese belastingdiensten tientallen miljarden kostte. Maar corona gooide roet in het eten. Vier van de zes aangeklaagden wonen in het buitenland en reizen is ineens niet eenvoudig.

Het proces staat nu gepland voor januari 2021, maar het is de vraag of de twee hoofdverdachten dan zullen verschijnen. De fiscalist Hanno Berger, door het OM omschreven als de ‘geestelijk vader’ van de CumEx-fraude, heeft via zijn advocaat al laten weten hij om gezondheidsredenen een proces niet aankan. Hoofdverdachte twee, de Nieuw-Zeelandse bankier Paul Mora, meldde in interviews dat hij niet van plan is naar Wiesbaden af te reizen. Zijn zaak zal vermoedelijk apart worden behandeld en de kans is groot dat Duitsland, dat geen uitleveringsverdrag met Nieuw-Zeeland heeft, de oud-bankier op de internationale opsporingslijst zal plaatsen.

Naar schatting is de Duitse schatkist zo voor ruim 12 miljard euro benadeeld

Berger en Mora vormden de spil van een netwerk van bankiers, handelaren en hedgefondsen die via ingenieuze aandelentransacties met (cum) en zonder (ex) dividend bij een reeks Europese belastingdiensten dividendbelasting terugvroegen die niet was afgedragen. 

Voor de rechtbank in Wiesbaden had Berger zich met name moeten verantwoorden voor de constructie die hij bedacht, waarbij vermogende Duitse ondernemers miljarden investeerden in aandelen die vervolgens voor CumEx-transacties werden gebruikt. Naar schatting is de Duitse schatkist zo voor ruim 12 miljard euro benadeeld. Bij de opzet van deze constructies werkte Berger ook samen met de Zwitserse private bank Sarasin, destijds een dochter van Rabobank.

Domineeszoon Hanno Berger (1951) was een vooraanstaand fiscalist toen hij in 2005 in de CumEx-handel verzeild raakte. Hij werkte indertijd bij het Frankfurtse filiaal van het Amerikaanse advocatenkantoor Shearman & Sterling. Daar kreeg hij een cruciaal rapport in handen. Dit document, een zogeheten legal opinion, stelde dat de CumEx-handel volslagen legitiem was. ‘Dit kan niet waar zijn,’ reageerde Berger volgens kroongetuige Benjamin Frey. Sindsdien legde Berger zich toe op de advisering van CumEx-producten.

Dit is hoe CumEx werkt

Bankiers, belastingadviseurs, effectenhandelaren, investeerders en financiële deskundigen hebben zich vele jaren ten koste van de staat verrijkt met CumEx-transacties. CumEx een samenvoeging van de Latijnse woorden cum (‘met’) en ex (‘zonder’). De term verwijst naar de transactie met het beursgenoteerde aandeel die ‘met’ en ‘zonder’ dividend rond dividenddatum wordt afgerond. Ook het begrip ‘dividendstrippen’ wordt vaak gebruikt in de context van CumEx, maar betekent niet precies hetzelfde. Onder dividendstrippen valt nog een andere vorm: CumCum. Bij dit type transactie wordt eveneens op onrechtmatige wijze dividendbelasting teruggevorderd, maar hierbij gaat het om een ‘lichtere’ variant, die in Europa niet strafrechtelijk vervolgd kan worden.

De kern van het CumEx-bedrog is eenvoudig: er wordt één keer dividendbelasting betaald, maar vervolgens wordt door samenspannende personen en organisaties twee keer (of vaker) dividendbelasting teruggevorderd. De betrokkenen vinden dat ze bij iedere stap legaal hebben geopereerd, maar een kind begrijpt dat dit niet in de haak is.

De precieze werking van een CumEx-transactie is ingewikkelder om uit te leggen. Hier volgt een vereenvoudigde weergave:

We nemen een Duits voorbeeld, omdat daar groepen van investeerders, bankiers en handelaren (waaronder ook Nederlanders) het vaakst met CumEx-transacties bezig zijn geweest. Drie investeerders bundelen hun krachten: A, B en C. Investeerder A heeft aandelen in een bedrijf dat genoteerd staat aan de Duitse effectenbeurs, de DAX. Volkswagen bijvoorbeeld. De aandelen zijn 20 miljoen euro waard.

Investeerder B koopt ook aandelen van Volkswagen, ook voor 20 miljoen euro. Maar investeerder B koopt de aandelen vlak voor het bedrijf dividend aan haar aandeelhouders uitkeert. Deze aandelen worden cum-dividend genoemd. Het aandeel is dan nog ‘zwanger’ van die winstuitkering en is dus meer waard. Het bijzondere: investeerder B koopt de aandelen van investeerder C, maar investeerder C bezit deze aandelen op het moment van de verkoop nog helemaal niet. Dat maakt niet uit: investeerder C hoeft de aandelen namelijk pas later te leveren. Dat heet ‘short’ gaan.

Nu betaalt het beursgenoteerde bedrijf het dividend uit: 1 miljoen euro. Het bedrijf betaalt investeerder A slechts 750.000 euro uit. De resterende 250.000 euro, oftewel 25 procent van het dividend, wordt door de staat geïnd als dividendbelasting. Investeerder A krijgt voor deze 250.000 euro een certificaat, waarmee hij onder bepaalde voorwaarden de belasting van de staat kan terugkrijgen.

Investeerder A verkoopt zijn aandelen Volkswagen nu aan investeerder C. Investeerder C heeft ze nodig, omdat hij nog steeds aan investeerder B moet leveren. Maar C betaalt geen 20 miljoen euro, maar slechts 19 miljoen euro. Dat komt omdat de aandelen minder waard zijn, omdat het dividend al uitgekeerd is. Dat heeft A al geïncasseerd. Zulke aandelen worden ex-dividend genoemd.

Nu levert investeerder C de aandelen aan investeerder B. Maar omdat investeerder B de aandelen vóór de dividenduitkering heeft gekocht en de aandelen nu 1 miljoen euro minder waard zijn, betaalt C 750.000 euro aan B. Investeerder B krijgt een belastingcertificaat voor de ontbrekende 250.000 euro. Dit certificaat - een dividendnota - wordt door een bank uitgegeven. Dat is een reden waarom er zoveel banken - ook kleinere - bij de fraude zijn betrokken.

Tot slot verkoopt investeerder B de aandelen terug aan investeerder A. Alles is weer zoals het voor de verkoop was. Denkt men. Maar hoewel de Duitse staat maar één keer de 250.000 euro aan belastingen heeft geïnd, zijn er na deze wisseltruc twee belastingcertificaten, elk van 250.000 euro. Investeerder A en investeerder B krijgen in totaal dus 500.000 euro terug van de staat, die nu een kwart miljoen euro armer is. De drie investeerders delen de buit. Ka-ching!

Bij CumCum werkt het zo: een aandeelhouder die geen recht heeft om dividendbelasting terug te vragen, verkoopt zijn aandeel tijdelijk aan een partij die dat recht wel heeft. Na inning van het dividend wordt het aandeel weer teruggeleverd aan de verkoper die al die tijd het recht op dat aandeel heeft behouden, bijvoorbeeld door een setje optiecontracten.

CumCum is volgens de Amsterdamse hoogleraar Jan van de Streek in principe agressieve belastingplanning. Die kan door de beugel zolang een partij de Nederlandse anti-dividendstripbepalingen niet overtreedt. Maar als de fiscus erin slaagt om aannemelijk te maken dat sprake is van verboden dividendstrippen, dan krijgt de partij – bijvoorbeeld een Nederlandse bank – de dividendbelasting niet terug.

Lees verder Inklappen

Ook de Nieuw-Zeelandse bankier Paul Mora – 1,90 meter lang, 120 kilo zwaar, bijnaam ‘de Cowboy’ – wordt beschouwd als een van de drijvende krachten achter de fraude. Mora werkte bij de HypoVereinsbank (HVB), die een spil in de handel werd. Saillant detail: Mora haalde zijn kennis over de CumEx-handel uit Nederland. In juli 2005 stelde hij er vragen over aan Fortis GSLA, de afdeling geleid door de beruchte Nederlandse CumEx-handelaar Frank Vogel.

Als ze Mora willen ‘plukken’, dan kunnen de Duitse opsporingsambtenaren een bezoek aan Amsterdam overwegen

Mocht het tot een veroordeling en het ‘plukken’ van Mora komen, dan kunnen de Duitse opsporingsambtenaren een bezoek aan Amsterdam overwegen. Op de Westerdoksdijk staan twee bedrijven van Mora geregistreerd: Free Mantle Holding 1 en Free Mantle Holding 2. Beide zijn opgericht in september 2010, en ze beschikken elk over een eigen vermogen van 3,5 miljoen euro.

Von Himmelhoch jauchzend

Het uitstel van de zaak is een domper voor justitie, terwijl 2020 nog wel begon met een enorme opsteker. In de allereerste CumEx-rechtszaak werden de Britse bankiers Martin Shields en Nicholas Diable veroordeeld tot voorwaardelijke gevangenisstraffen. Shields moest daarnaast 14 miljoen euro boete betalen. De rechtbank bepaalde bovendien dat bank M.M. Warburg 176 miljoen euro moet terugbetalen.

Beide oud-bankiers van de HypoVereinsbank (HVB) kwamen er genadig vanaf, omdat ze volop met justitie hadden samengewerkt. Ze legden uitgebreide verklaringen af over de handelspraktijken van hun oude baas Paul Mora, en leverden bewijzen aan. Ook tijdens de 44 zittingsdagen legden ze uitgebreide verklaringen af.


Roland Zickler, rechtbankvoorzitter

"Van meet af aan was CumEx illegaal. Alle deelnemers aan die handel kenden de bedoeling van de wetgever. Er zijn helemaal geen mazen."

Deze strafzaak, aangebracht door officier van justitie Anne Brorhilker, was een testcase: zou de aanklacht stand houden? De hoofdverdachten – plus een reeks financiële instellingen en advocatenkantoren – stelden immers dat de CumEx-handel legitiem was en dat de handelaren slechts gebruik maakten van mazen in de wet. Maar van dat argument liet het Landgericht Bonn geen spaan heel. In het vonnis zei rechtbankvoorzitter Roland Zickler: ‘Van meet af aan was CumEx illegaal. Alle deelnemers aan die handel kenden de bedoeling van de wetgever. Er zijn helemaal geen mazen. Als ik mijn voordeur niet afsluit wanneer ik van huis ga, is dat een beetje dom, maar geen grond voor iemand om binnen te sluipen.’

Verjaring tegengaan

Na dit baanbrekende vonnis leek een vloedgolf aan rechtszaken ophanden. In diverse deelstaten liet justitie weten meer zaken met meer verdachten te willen aanbrengen. Ging het eerst nog om 600 verdachten, nu sprak alleen al het Openbaar Ministerie in Keulen van circa 900 verdachten in 80 zaken. Daarnaast heeft het OM in Frankfurt, München en Stuttgart nog zaken in onderzoek.

Maar toen kwam de coronacrisis en verschenen er berichten over dreigende personeelstekorten bij justitie en de rechtbanken. Als klap op de vuurpijl dreigden veel zaken te verjaren.

‘Ik wil koste wat kost voorkomen dat de daders er ongestraft vanaf komen’

Om dat laatste te voorkomen, kwam minister van Financiën Olaf Scholz in juli met een ‘Corona-Steuerhilfegesetz’, dat de verjaringstermijn van belastingfraude met vijf jaar oprekt. De nieuwe wettelijke termijn is 25 jaar.

Maar die verlengde termijn alleen volstaat volgens sommigen niet. Recent meldde Handelsblatt dat Peter Biesenbach, de minister van Justitie van Noordrijn-Westfalen, met een eigen wetsontwerp komt om alle CumEx-verdachten voor de rechter te kunnen brengen: ‘Ik wil koste wat kost voorkomen dat de daders er ongestraft vanaf komen.’

Europese landen zijn jarenlang doelwit geweest van ‘bendes’ van bankiers, handelaren en hedgefondsen. Via ingenieuze constructies pleegden zij fraude met dividendbelasting. De schade loopt in de tientallen miljarden.

Lees verder Inklappen
Inschrijven

Biesenbachs wetsvoorstel moet vooral verhinderen dat de daders hun buit kunnen behouden. Waar bij andere delicten de staat vermogens kan terugvorderen die tot maximaal dertig jaar geleden illegaal zijn verworven, is die termijn bij fiscale delicten zoals de CumEx-handel veel korter: tien jaar. Dat betekent dat bij CumEx-processen die in 2021 starten, alleen geld kan worden teruggevorderd dat sinds 2011 is buitgemaakt. Uit de strafrechtelijke onderzoeken blijkt dat de CumEx-handel in Duitsland al minstens vijftien jaar plaatsvindt.

In december buigt de Bondsdag zich over Biesenbachs voorstel. Dan zal het parlement ook een wetsontwerp van Die Grünen en Die Linke behandelen, dat de staat meer instrumenten moet verschaffen in de strijd tegen CumEx-fraudeurs.

Jacht op verdwenen geld

De coronacrisis heeft de processen tegen CumEx-fraudeurs voorlopig lamgelegd, maar dat betekent niet dat er niets in het dossier gebeurt. Er loopt ook een groot aantal civiele en fiscale zaken waarin allerhande instanties jagen op het geld dat is buitgemaakt.

Een van die jagers is het ministerie van Financiën van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen. Minister Norbert Walter-Borjans (SPD) kocht van een onbekend gebleven bron een cd met data van WestLB, de bank waarvan de deelstaat grootaandeelhouder was. Die data legden veel onfrisse zaken bloot, waaronder een grootschalige CumEx-handel. Zo was WestLB korte tijd de grootste aandeelhouder van het autoconcern Daimler-Chrysler. De aandelen werden gebruikt om op grote schaal meermalen dividendbelasting terug te vragen. 

WestLB was ooit een belangrijke partner van Fortis GSLA bij het opzetten van grootschalige CumEx-transacties. GSLA werd tot mei 2005 geleid door de Nederlanders Frank Vogel en de huidige penningmeester van Forum voor Democratie: Olaf Ephraim.

Inmiddels heeft het Keulse OM deze zaak in onderzoek. De handel van WestLB is pikant, aangezien Walter-Borjans’ voorganger Helmut Linssen (CDU) ten overstaan van de bondsparlementaire commissie die in 2016 de CumEx-handel al eens onderzocht, verzekerde dat ‘zijn’ bank zich nooit met die dubieuze handel had ingelaten.

Herfst 2015 deden 300 opsporingsfunctionarissen een inval. De Maple Bank zou de Duitse schatkist voor 450 miljoen hebben benadeeld

Ook de curator van de Frankfurtse vestiging van de Canadese Maple Bank heeft het spoor te pakken. In de herfst van 2015 vielen 300 opsporingsfunctionarissen dit filiaal binnen. De bank zou de Duitse schatkist voor 450 miljoen hebben benadeeld. In 2016 werd de bank onder verscherpt toezicht gesteld; kort daarna werd een curator aangesteld.

Eind 2019 stelde deze curator EY, de huisaccountant van Maple Bank, aansprakelijk voor 95 miljoen euro. Recent verhoogde hij dat bedrag met nog eens 100 miljoen. De curator verwijt de accountant dat die had moeten zien dat de bank grote risico’s nam met de CumEx-handel. Als de belastingdienst de geclaimde bedragen niet (of slechts gedeeltelijk) zou betalen, dan de bank zelfs zou kunnen omvallen.

De Deense Skat heeft het op Shah gemunt

In Denemarken, dat met Duitsland het grootste slachtoffer van de CumEx-fraude is, is de jacht goed op dreef. De Skat, de Deense belastingdienst, eist liefst 2 miljard euro van Sanjay Shah, een gesjeesde student geneeskunde die in de jaren negentig de wereld van het dividendstrippen leerde kennen bij de Credit Suisse Group. 

Shah werd actief in de CumEx-handel nadat hij door de Rabobank was aangenomen bij het filiaal in Londen. Toen hij daar overtollig was geworden, begon hij Solo Capital Partners LLP, een spil in het netwerk dat tussen 2012 en 2015 in de Deense schatkist graaide. Shah claimde dat hij honderden offshore firma’s vertegenwoordigde – waaronder kleine Amerikaanse pensioenfondsen – die allemaal dividend op Deense aandelen hadden ontvangen en recht hadden op terugbetaling van de afgedragen dividendbelasting. Op basis van het ‘bewijs’ dat Shah overhandigde, betaalde de Skat, de Deense belastingdienst, hem twee miljard euro uit. Dat geld willen de getroffen Denen nu terug.

‘Ik verdiende mijn geld legaal. Bewijs maar eens dat ik ook maar één wet heb overtreden’

Zoals de meeste bankiers die zich met de CumEx-handel bezighielden, acht ook Shah zichzelf onschuldig. ‘Bankiers hebben geen moraal. Hedge fund managers evenmin. Ik verdiende mijn geld legaal. Bewijs maar eens dat ik ook maar één wet heb overtreden. Het systeem stond dit toe,’ zei hij in een recent interview vanuit zijn riante villa in Dubai tegen journalisten van Bloomberg Business.

De Skat denkt daar anders over. De dienst heeft inmiddels voor 3,5 miljard Deense kronen (circa 470 miljoen euro) beslag gelegd op Shahs bezittingen, waaronder een huis in Londen ter waarde van 20 miljoen dollar. Daarnaast is de Skat een reeks rechtszaken tegen hem en zijn handlangers begonnen.

Frank Vogel

In deze Deense zaak duikt ook de eerder genoemde Nederlandse CumEx-handelaar Frank Vogel op. In oktober 2018 begon de Skat bij de rechtbank van het zuidelijk district in New York een megazaak tegen een reeks aan Shah gelieerde pensioenfondsen. In de dagvaarding wordt Vogel omschreven als een ‘Shah-related individual’. De Deense belastingdienst koppelt Vogel aan drie kleine Canadese pensioenfondsen, die in totaal 70 miljoen Deense kronen (circa 9,4 miljoen euro) ten onrechte zouden hebben ontvangen.

Vogel ontkent stellig dat hij iets met deze pensioenfondsen heeft uit te staan. ‘Er is geen enkele wettelijke relatie tussen mijn cliënt en de door u genoemde entiteiten,’ liet zijn raadsman aan de Deense zakenkrant Børsen weten.

Het zit Vogel echter niet mee: ook de Belgische fiscus zit achter hem aan. In april onthulde Follow the Money dat de Belgen ruim 15,9 miljoen euro van Vogel terugvorderen.

‘Tegen de CumCum-handel, die volgens mij voor de fiscus nog schadelijker is, wordt niets ondernomen’

Bondsministerie van Financiën blijft passief

Terug naar de Oosterburen, waar de aanpak van ‘Duitslands grootste belastingroof’ door allerlei oorzaken vooralsnog is gestokt. Wat zijn de vooruitzichten? Christoph Spengel, hoogleraar Internationale Belastingen aan de universiteit van Mannheim, is somber: ‘De Openbaar Ministeries, met name dat in Keulen, en de rechtbank in Bonn doen goed werk,’ zegt hij tegen FTM. ‘Maar daar staat helaas de volledige passiviteit van het bondsministerie van Financiën tegenover. We weten inmiddels dat nieuwe vormen van CumEx ook nu nog mogelijk zijn, maar het bondsministerie onderneemt geen stappen om die te stoppen. Ook tegen de CumCum-handel, die volgens mij voor de fiscus nog schadelijker is, wordt niets ondernomen.’

Hij krijgt bijval van Eckart Seith. De Stuttgartse advocaat stond een Duitse ondernemer bij, die in 2011 tientallen miljoenen verloor met een mislukte investering via de Zwitserse bank Sarasin. De bank, destijds dochter van Rabobank, had de ondernemer nooit verteld dat zijn miljoenen werden gebruikt voor CumEx-deals. De ondernemer huurde Seith in om tegen Sarasin te procederen. Zo werd veel informatie over de CumEx-handel openbaar. In Duitsland werd Seith met lof overladen, maar Zwitserland vervolgt hem als ‘spion’.

Seith stelt dat de Duitse justitie- en belastingautoriteiten de vloed aan economische misdrijven niet aankunnen. Hij vermoedt dat de autoriteiten de hele CumEx-affaire liefst met de Mantel des Vergessens zouden willen bedekken: ‘Heel frustrerend voor de oprechte burger en de eerlijke belastingbetaler.’

Eric Smit
Eric Smit
Mede-oprichter van FTM. Als voormalig professioneel squasher gewend om klappen te incasseren en uit te delen.
Gevolgd door 6919 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Siem Eikelenboom
Was eerder onderzoeksjournalist bij Zembla, Nova en Het Financieele Dagblad, waar hij meewerkte aan de Panama Papers.
Gevolgd door 1637 leden
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren