Grote drukte in het Amsterdamse Vondelpark, 24 februari 2021.

Grote drukte in het Amsterdamse Vondelpark, 24 februari 2021. © ANP / Joris van Gennip

Voor welke vrijheid strijdt Viruswaarheid eigenlijk?

3 Connecties

Onderwerpen

vrijheid coronacrisis

Personen

Mark Rutte
116 Bijdragen

De actiegroep Viruswaarheid zegt pal te staan voor de rechtsstaat en spreekt zich geregeld uit tegen de ‘dictatuur’ van de coronamaatregelen. Volgens haar moet de overheid hoofdzakelijk op afstand staan. Die notie van vrijheid klinkt vertrouwd: Hans Schnitzler ziet de actiegroep als de wrange oogst van tien jaar VVD-beleid.

De avondklokjengelaars van Viruswaarheid hebben het tij mee. Niet alleen vonden zij in hun strijd om de vrijheid een kortgedingrechter aan hun zijde – die maakte korte metten met de avondklok –, ook op het mediafront behaalden ze een klinkende overwinning. Aanvankelijk veroordeeld tot de afvoerputjes van het internet stonden de verzetsstrijders van het coronatijdperk plots middenin de schijnwerpers van de ‘handlangers van een complot’ en de verspreiders van nepnieuws, oftewel: de mainstream-media.

Zo maakte Viruswaarheid-voorman Willem Engel zijn opwachting bij de nationale babbelbox Op1 en verscheen in NRC Handelsblad een portret van de familie Engel die, aldus de ronkende kop, altijd voorop gaat in de strijd tegen de overheid. De Volkskrant pakte uit met een profiel van Jeroen Pols, de huisjurist en tweede man van Viruswaarheid. Beide kranten gingen op zoek naar de diepere drijfveren van Engel en consorten. Pols verklaarde door een ‘enorme hang naar rechtvaardigheid’ te worden gedreven, terwijl Engels kruistocht tegen hogere machten deels ingegeven blijkt door rancune tegen een overheid die ‘zijn familie alles heeft afgenomen’.

In welke zin belemmert een mondkapje of de avondklok de mogelijkheden tot zelfontplooiing of meningsvorming?

Wat helaas onbesproken bleef in de beschouwingen over de coronasceptici en hun beweegredenen was de zaak zelf: welk idee van vrijheid houden zij er eigenlijk op na? ‘Het volk heeft zijn vrijheid terug,’ jubelde Engel, die er eerder niet voor terugdeinsde om de coronamaatregelen te vergelijken met de Jodenvervolging. ‘Wij strijden voor het behoud van een democratische rechtsstaat, waarin ook onze kinderen nog de mogelijkheid hebben om zich in vrijheid te ontplooien en een leven te leiden met hun eigen overtuigingen en meningen,’ valt op de site van Viruswaarheid te lezen.

Met het verdedigen van de ruimte om jezelf ‘in vrijheid te ontplooien’ en je leven te leiden ‘met eigen overtuigingen’ breekt Viruswaarheid ogenschijnlijk een lans voor wat ook wel bekend staat als de positieve vrijheid. Dat is de vrijheid die in het teken staat van zelfbepaling en de mogelijkheid je leven naar eigen inzicht vorm te geven. Maar als het Viruswaarheid om de positieve vrijheid te doen is, waarom procedeert men zich dan een slag in de rondte over zaken als mondkapjes en avondklokken, die daar niets mee te maken hebben? In welke zin belemmert een mondkapje dragen of het naleven van de avondklok de mogelijkheden tot zelfontplooiing of meningsvorming?

Antwoord: in geen enkele zin, behalve wanneer je vrijheid opvat als de afwezigheid van belemmeringen of dwang door anderen, het zogeheten negatieve vrijheidsbegrip. Zou Engel zich werkelijk om de positieve vrijheid bekommeren, dan had hij de de rechter beter kunnen verzoeken de sluiting van scholen en universiteiten ongedaan te maken. Dat zijn immers de plekken bij uitstek waar de invulling van de positieve vrijheid – idealiter althans – gestalte krijgt.

"Het neoliberale riedeltje van deregulering en privatisering heeft bij menig ‘zelfredzaam burger’ de gedachte doen postvatten dat vrijheid synoniem is aan niet-inmenging"

Nu is verwarring over het verschil tussen positieve en negatieve vrijheid, ooit bedacht door de Britse denker Isaiah Berlin, niet voorbehouden aan de volgelingen van een dansleraar. Sterker nog, het verzet tegen de coronamaatregelen met een beroep op de vrijheid, om nog maar te zwijgen over het groteske ‘dictatuur!’, is een aanwijzing dat het terrein van de positieve vrijheid in toenemende mate braak is komen te liggen. Dat is ook niet zo gek, want de afgelopen decennia zijn we geconfronteerd met een terugtrekkende overheid, die het hyper-geïndividualiseerde ‘dikke ik’ van de prestatiemaatschappij aanmoedigde om ‘zijn kansen te pakken’. Het bijschrift bij deze aanmoediging luidt: laat je door niets of niemand iets in de weg leggen.

Het neoliberale riedeltje van deregulering en privatisering heeft bij menig ‘zelfredzaam burger’ de gedachte doen postvatten dat vrijheid synoniem is aan niet-inmenging en dat elke poging tot moderatie neerkomt op bemoeizucht, en dus een inperking van die vrijheid betekent. Mark ‘visie is als een olifant’ Rutte is de belichaming hiervan en oogst nu wat hij zelf de afgelopen tien jaar heeft gezaaid. Dat brengt me tot de enigszins tragikomische constatering dat Engel en zijn aanhang in feite het product zijn van het ‘regime’ dat zij zo hartstochtelijk verfoeien.

Een grondige heroriëntatie op maatschappelijke en persoonlijke waarden: dat is wat het betekent om vorm te geven aan de positieve vrijheid

Het is, kortom, van belang om de positieve vrijheid te reanimeren. Wat dat betreft gloort er hoop aan de horizon. De pandemie heeft de kwetsbaarheden en weeffouten van wat ook wel de global village wordt genoemd, genadeloos blootgelegd. De notie dat onze op overconsumptie gerichte levensstijl en ons doorgedraaide efficiency-denken correctie behoeven, begint in meer geledingen van de samenleving te leven. Wie zijn oor te luisteren legt in de door corona getroffen streken, hoort een aanzwellende roep om een meer sociale, duurzame en creatieve inrichting van de westerse comfortzone. Zelfs onder de bestuurlijke elite roezemoezen de ‘Grote Reset’-gedachten, plannen om het kapitalistische systeem radicaal te hervormen.

Misschien is de wens hier de vader van de gedachte, maar onder dergelijke omstandigheden zal de vraag welke waarden het waard zijn om in de toekomst nagejaagd te worden, haar plek in het centrum van het publieke discours opeisen. Een grondige heroriëntatie op maatschappelijke en persoonlijke waarden: dat is precies wat het betekent om actief en blijvend vorm te geven aan de positieve vrijheid.

Of een premier zonder eigenschappen of een gesjeesde promovendus met dreadlocks hiervoor de juiste leidsmannen zijn, mag hopelijk een retorische vraag heten.