© CC0 (Publiek domein)

  • Ik denk dat oplichting van alle tijden is. Er zullen altijd mensen zijn die te mooie verhalen willen geloven.
  • Doet denken aan die andere schot, John Law (Mississippi bubble), die een eeuw eerder ook onrealistische verwachtingen wekte bij beleggers.

In de vorige aflevering schreef Niko Roorda dat je geld kunt zien als fiches in een gokspel. Vandaag is het tijd om het over het casino te hebben: welkom in de wereld van fraude, zwendel en Collateralized Debt Obligations.

Fiches in een spel: dat is een van de functies van geld, zo eindigde de vorige aflevering. Niet iedereen was het eens met deze ‘functie nr. 8’, zo bleek uit de discussies op het forum. Hetzelfde geldt voor de functies 4 tot en met 7 die ik definieerde. Volgens sommigen is de benaming ‘functie’ niet op zijn plaats. Maar ik had in de tekst al gewaarschuwd: als je dat woord te groot vindt, vervang het dan eenvoudig door Stiglitz’ definitie en kijk naar wat geld ‘doet’.

Anderen vonden het niet terecht dat ik deze (volgens mij) ‘functies’ op één lijn plaats met de formeel erkende drie functies van geld, omdat ‘mijn’ functies afgeleid zijn van de eerste drie. Dat is een bezwaar waar ik niet in meega, aangezien de drie basisfuncties eveneens onderling afhankelijk zijn. Zo heeft het weinig zin om geld op te potten (functie 3) als je er niet mee kunt betalen (functie 2). 

Ik kijk eenvoudig naar de voornaamste rollen die geld in de samenleving speelt, en dat levert me de genoemde extra functies 4 tot en met 8 op.

De aflevering van deze week biedt je het eerste gedeelte van paragraaf 2.7. De hele paragraaf ineens, dat gaat niet lukken, dan ga ik veel te ver over de limiet van het aantal woorden dat ik met de redactie heb afgesproken. De rest krijg je dus volgende keer.

In deze aflevering krijg je enkele waargebeurde verhalen over hoe enkele mensen hun geld – maar toch voornamelijk dat van anderen – gebruikten als een soort fiches in een spel dat ze persoonlijk bedachten. Een wreed spel, zoals je zult zien; hoewel het onduidelijk blijft of ze hun activiteiten zelf als een spel zagen of er volop in geloofden. 

Na deze twee cases wordt de basis gelegd voor een meer fundamentele beschouwing van de ‘fiches’-functie van geld. Hoewel, het wordt meer dan een fundament: het wordt een onpeilbaar hoge toren, zoals zal blijken.

De reden waarom deze paragraaf ‘De Moker van Vertrouwen’ heet, zie je onderaan.

2.7. De Moker van Vertrouwen

Vertrouwen is – het werd al opgemerkt – het cement in de Toren van Vertrouwen. Maar, zo zal nu blijken, het is eerder een Moker dan een Toren.

Was het een spel, dat Gregor MacGregor speelde? Of geloofde hij zelf misschien wel wat hij anderen vertelde? We zullen het nooit weten. Zeker is dat tal van mensen hun fiches inlegden — niet alleen in de vorm van geld, maar zelfs ook van hun leven, hun gezondheid en hun kinderen. 

Het is achteraf moeilijk te begrijpen hoe het kon dat zoveel mensen in de verhalen van MacGregor getuind zijn. Was het misschien negentiende-eeuwse naïveteit, versterkt door een gebrek aan betrouwbare informatie? Zoiets zou in de eenentwintigste eeuw, in het ICT-tijdperk, ongetwijfeld niet meer kunnen. 

Maar nu eerst even een definitie, gevolgd door nog een case.

Over spelen gesproken: er zijn enkele treffende overeenkomsten tussen beleggen en pokeren. Bij beide beschik je over beperkte informatie, zodat je steeds moet gokken op basis van verwachtingen. Bij beide is het nuttig om de medespelers niet in de kaart te laten kijken en een pokerface te bewaren, dus om jouw informatie zoveel mogelijk voor jezelf te houden. En bij beide loont het om verwarring te zaaien, schijnbewegingen te maken en ingewikkelde constructies te bedenken.

Het grote verschil is dat de constructies bij beleggen oneindig veel ingewikkelder zijn dan bij poker.

Hoofdstuk 1 begon (in de aflevering van 17 november 2017) met een case over de CDS’en: de credit default swaps. Op zichzelf zijn die al behoorlijk ingewikkeld, maar dat is nog niet alles. Ze maken deel uit van een zeer complexe Toren van Derivaten. Figuur 2.25 toont die toren:

Het fundament van de Toren van Derivaten bestaat uit allerlei soorten leningen die worden afgesloten bij consumenten- en zakenbanken door particulieren en bedrijven, variërend van studieleningen of zakelijke investeringskredieten tot hypotheken. Maar die leningen blijven niet waar ze begonnen. 

Als je wellicht een hypotheekcontract hebt, bij laten we zeggen de Communale, dan is de kans groot dat de hypotheek inmiddels verspreid is over duizenden rechthebbenden. Om te beginnen is je hypotheek samen met die van vele anderen gebundeld (‘gepoold’) tot een residential mortgage-backed security (RMBS of kortweg MBS). Andere soorten leningen zijn eveneens gebundeld, maar die heten dan asset-backed securities (ABS’en). 

Daar blijft het niet bij, want hele verzamelingen RMBS’en en ABS’en worden ook weer samengevoegd, in een proces dat structureren genoemd wordt. De derivaten die daarmee gecreëerd worden, collateralized debt obligations (CDO’s), kunnen bestaan uit verzamelingen van leningen die bij geheel verschillende banken in tal van landen hun oorsprong hebben. Deze CDO’s kunnen dus zeer grote kapitalen bevatten – of liever gezegd, zeer grote schulden, want het gaat allemaal over leningen – en het zijn daardoor bijzonder onoverzichtelijke financiële producten.

Erger is dat CDO’s niet alleen ingewikkeld van samenstelling zijn, maar dat ook hun betrouwbaarheid niet goed vast te stellen is. Een deel van de hypotheken en andere leningen die er deel van uitmaken zal vast wel solide zijn. Maar een ander deel is dat wellicht niet. In de jaren tot 2007 werden — vooral in de Verenigde Staten, maar ook in andere landen — hypotheken veel te gemakkelijk afgesloten, waarbij de hypotheeknemers de banken vertrouwden die hen toefluisterden dat ze geen noemenswaardige risico’s liepen. Deze subprime hypotheken (nonprime, sinds de Great Recession) werden zelfs aangeboden aan mensen zonder vast inkomen of met diverse andere schulden, vaak tot een waarde die ruim boven de verkoopwaarde van de woning lag. Als gevolg van een snelgroeiende huizenmarktbubbel was die waarde die ook nog eens veel te hoog opgelopen.

Deze onbetrouwbaarheden werden en worden op een slimme manier verstopt. Want na de creatie van CDO’s volgt een opmerkelijke volgende stap: het trancheren. In gewoon Nederlands: het plakjes snijden. De CDO’s worden in plakjes verdeeld die geacht worden in risico te verschillen. Senior tranches worden beschouwd als zeer betrouwbaar, omdat ze – in geval van een default, een probleem bij de aflossing – als eerste uitbetaald zullen worden. Junior tranches zullen bij een default als laatste betaald worden, dragen dus een hoog risico, en worden voor relatief weinig geld verhandeld op de financiële markten. De ‘senior tranches’ kregen een AAA-rating, kenmerk van een zeer betrouwbaar financieel product, ondanks het feit dat ook zij gebaseerd zijn op schulden van uiteenlopende betrouwbaarheid. 

Maar daarmee is de Toren van Derivaten nog niet op zijn hoogste verdieping. Want de diverse categorieën van tranches worden op hun beurt samengevoegd (‘gestructureerd’) tot wat genoemd wordt CDO-kwadraat — sommige met AAA-rating, andere met een lagere betrouwbaarheid. Deze CDO’s worden vervolgens ook weer onderling verhandeld tussen banken en op financiële beurzen.

Heb je enig idee waar je persoonlijke hypotheek bij de Communale zich nu bevindt? Het zijn deze ‘AAA-niveau’ derivaten die als zéér betrouwbaar worden verkocht aan pensioenfondsen die graag veilig willen beleggen. Onder meer je pensioenfonds, als je bij zo’n fonds je pensioen opbouwt of uitbetaald krijgt.

Om de onzekerheden in de CDO-kwadraten af te dekken worden er vervolgens CDS’en op afgesloten, zoals je in hoofdstuk 1 zag, waardoor rechten en risico’s worden uitgeruild (geswapt). Aan het gigantische vermogen van deze gedekte CDS’en – eigenlijk geen vermogen maar schuld – wordt vervolgens een nog veel groter virtueel vermogen toegevoegd in de vorm van naakte CDS’en, waarna vrolijk een volgende ronde wordt gestart van trancheren, structureren, enzovoorts, hetgeen resulteert in derivaten met de naam synthetische CDO. Vormen die dan de top van de Toren? Nee, want dat spelletje van trancheren en structureren kan oneindig worden voortgezet.

Tenslotte

Anders gezegd: de Toren van Vertrouwen heeft helemaal geen bovenkant, hij is in principe oneindig hoog. In de volgende aflevering, over twee weken, volgt de rest van deze paragraaf, waarin zal blijken dat de Toren in feite de vorm heeft van een Watertoren met een gigantische Waterhoofd. Je krijgt dan een plaatje te zien waarin dat gevaarte eerder lijkt op een Moker dan op een Toren: vandaar de naam van de paragraaf.

Heb je trouwens een idee over hoeveel geld er in de wereld is, in totaal? Wellicht niet. Na de volgende aflevering weet je het nog steeds niet erg exact, want het is onmogelijk om er één nauwkeurig bedrag aan te verbinden. Maar er zijn wel wat schattingen te maken, en dat doet ik de volgende keer. Je zult zien dat de uitkomst onder meer afhangt van – hoe kan het ook anders – de manier waarop je geld definieert. In elk geval zul je zien dat het overgrote deel van al het geld bestaat dankzij de toepassing als ‘fiches’. Dat betekent dat, kwantitatief gezien, deze ‘achtste functie’ van geld (volgens de telling die ik in de vorige aflevering verschafte) de belangrijkste van allemaal is! 

Vanzelfsprekend is de literatuurlijst weer wat gegroeid. Je kunt hem, net als de concept-inhoudsopgave, vinden via https://niko.roorda.nu/books/fundamenteel-nieuw-economisch

Tot over twee weken.

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Niko Roorda

Gevolgd door 399 leden

Niko Roorda is spreker, schrijver en consultant. Hij promoveerde in sociale wetenschappen en is specialist in duurzaamheid.

Lees meer

Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

Volg Niko Roorda
Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

Een duurzame economie

Gevolgd door 618 leden

Onze economie is in zijn wezen niet duurzaam. Was ze dat wel, dan zou de wereld er een stuk beter uitzien. Het goede nieuws i...

Lees meer

Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

Volg dossier