Remko de Waal/ANP
© Remko de Waal/ANP

Dit is de werkelijke oorzaak van het populisme

    Het populisme is in opkomst, betogen Rochus van der Weg en Rens Knegt. Denkend aan de verkiezing van Donald Trump, de toename van de populariteit van partijen als de PVV, Front National en de Alternative für Deutschland lijkt de politieke ideologie niet te stuiten. Maar wat is nu eigenlijk de aanleiding voor de groei van het populisme — en is die nog te remmen?

    Kranten staan er vol mee: burgers raken steeds verder verwijderd van de overheid. Ze voelen zich niet gehoord door de overheid en ondervinden geen toegang tot de voordelen van globalisering en internationale samenwerkingen. Deze gevoelens zijn symptomen van het verbroken sociale contract tussen de bovenkant van de samenleving — de economische en politieke elite — en de ‘gewone’ burger. In november 2011 schreef George Packer, Amerikaans auteur en journalist in het Amerikaanse maandblad ‘Foreign Affairs’ over deze ontwikkeling sinds eind jaren zeventig.

    Toen begon het ongebreidelde liberalisme post te vatten: onder president Ronald Reagan kreeg dit de wind in te zeilen. Expliciete en stilzwijgende afspraken in de naoorlogse samenleving over de verdeling van de groeiende welvaart tussen enerzijds de haves en anderzijds de middenklasse en de have-nots werden verbroken. Inkomensverschillen groeiden in een periode van dertig jaar met een factor 10. Dat proces lijkt niet te stoppen.

    "Geopolitieke problemen ontstaan vooral binnen landen, niet tussen landen"

    Packer is van mening dat er in de wederopbouw jaren na WO II een sociaal contract was met veel solidariteit — ‘Shared Prosperity’ — en dat dit contract in de jaren zeventig plaats heeft gemaakt voor eigen belang. Hij onderbouwt dit kwantitatief door de vaststelling dat in de jaren zeventig in de US de CEO 40 maal meer verdiende dan de laagstbetaalde medewerker. In 2007 was deze ratio inmiddels gegroeid naar een factor boven de 400.

    In een editie van Foreign Affairs – een tijdschrift dat het politieke debat leidt en analyseert – wordt dat in navolging van George Packer geanalyseerd door de auteurs Jeff D. Colgan en Robert O.Keohane.  Beide Amerikaanse hoogleraren komen tot de conclusie dat de geopolitieke uitdagingen vooral ontstaan door problemen bínnen landen en minder door problemen tússen landen. Een reden is dat overheden in toenemende mate ‘disconnected’ raken van de burger – het electoraat. 

    De groei van het populisme – met de fascistische trekken van dien – wordt veroorzaakt door de politieke en economische elite. Ook in Europa is het sociale contact verbroken. Met de recente verkiezingsuitslagen in Nederland en Frankrijk heeft het populisme steun bij de burgers gewonnen. De kans is dan ook groot dat populistische partijen bij de volgende verkiezingen sterker terugkeren.

    De groei van het populisme wordt veroorzaakt door de elite

    De overheid speelt hierin een belangrijke rol, en kan de toename van het populisme voorkomen door zijn verantwoordelijkheid voor de burger wederom op te pakken. Om dit te bewerkstelligen zal de overheid echter moeten luisteren naar de burgers die het echt moeilijk hebben.

    Shareholder versus stakeholder

    Kapitalisme heeft geen moraal, schreef wijlen NRC-columnist J.L. Heldring ooit. Dat werd rond de financiële crisis van 2007 voor iedereen duidelijk. Maar de elite heeft er niets van geleerd. Dit wordt nu weer geïllustreerd door het agressieve gedrag van private investeerders als aandeelhouder Elliot Advisors in de overnamestrijd van Akzo Nobel. 

    Hier staat de economische elite, de shareholder, lijnrecht tegenover de samenleving, de stakeholder. De werknemer, de omgeving waarin een bedrijf is gevestigd, het ondernemingsklimaat in de Nederlandse samenleving en ecologische verantwoordelijkheid dreigen het slachtoffer te worden van het materieel gewin van de enkeling. Wil de overheid hier het populisme de wind uit de zeilen nemen dan zal deze nadere voorwaarden moeten stellen aan vijandige overnames. Daarbij gaat het om een evenwichtige behartiging van de belangen van alle stakeholders. Van werknemers, leveranciers, milieubelangen en natuurlijk ook om de belangen van aandeelhouders in geval van evident niet goed presterende bedrijven.

    "De terughoudende rol van de overheid bij de aardgaswinning is moeilijk te vatten"

    Zo is ook de opstelling van de Nederlandse Aardolie Maatschappij – de NAM – een stimulans voor populisme. De terughoudendheid van NAM om de materiële en immateriële aardbevingsschade in Groningen te vergoeden is een voedingsbron voor breed gedragen onvrede en stimuleert onbegrip en daarmee populisme. De arrogantie om rechter te willen spelen in situaties waarvoor NAM volgens de winningsvergunning zelf verantwoordelijk voor is, is een bron van onbegrip en verzet geworden. Ook de terughoudende rol van de Nederlandse overheid als grootste belanghebbende bij de aardgaswinning is moeilijk te vatten. Dat Groningse burgers de rekening moeten betalen voor het op orde houden van overheidsfinanciën is een goed functionerende democratie onwaardig. 

    Elite mist wijsheid

    De inkomens- en vermogensongelijkheid nemen volgens het CBS (2017) en de WRR toe. Mensen als voormalig Shell-topman Jeroen van der Veer ontkennen dat in een interview met het FD glashard. Daarbij gaat het niet om de persoon Van der Veer, maar om de manier van denken die hij vertegenwoordigt. Hij verhoogt als president-commissaris de beloning van de Philips-top, terwijl het bedrijf fors kleiner is geworden. Als voorzitter van de Raad van Commissarissen van ING verhoogt hij zijn eigen jaarvergoeding en die van zijn collega’s.

    In 2016 rapporteerde de Onderwijsinspectie dat er geen sprake meer is van gelijke kansen

    Van der Veer staat model voor de in financieel opzicht absolute bovenkant van de samenleving en tegelijkertijd voor het verbroken sociale contract tussen de economische en politieke elite en de ‘gewone burger’. Een contract, dat na de Tweede Wereldoorlog in westerse landen – ook in de VS – heeft gezorgd voor een evenwichtige groei en een samenleving zonder al te grote tegenstellingen. Als boegbeeld van de Nederlandse samenleving zou van Van der Veer verwacht mogen worden meer wijsheid dat hij deze beloningsproblematiek en geen verdere bijdrage te leveren aan deze breuk in het sociale contract.

    Gelijkheid als voorwaarde 

    De inburgering van allochtonen is in veel westerse landen niet geslaagd. Overheden zijn decennialang te gemakkelijk omgegaan met verplichtingen die inburgering met zich meebrengt. Is het dan vreemd dat de mensen die in wijken wonen waarvan bekend is, dat zich juist daar immigranten zullen vestigen, in opstand komen? Dat geldt ook voor plaatsen waar opvangcentra worden gevestigd. Centra in Wassenaar, Vught of Bloemendaal vangen een stuk minder immigranten op dan elders: de mondige, hoogopgeleide burgers verzetten zich hier met succes en wentelen de lasten af op het kwetsbare en minder mondige deel van de samenleving. 

    Het onderwijs zou de basis moeten vormen voor gelijke kansen en zo voor een evenwichtiger samenleving, maar in 2016 rapporteerde de Onderwijsinspectie dat er geen sprake meer is van gelijke kansen: de elite dwingt een hogere vervolgopleiding voor zijn kinderen en een betere school af.  Zo neemt de onvrede verder toe en voelt de gewone burger zich misdeeld en machteloos. 

    Advocaat Ferdinand Grapperhaus, FD-columnist en vooraanstaand CDA’er, heeft eerder dit jaar een boekje gepubliceerd met de titel ‘Rafels aan de Rechtsstaat’. De strekking daarvan is ook dat de bovenkant van de samenleving het sociaal contract met de massa heeft opgezegd. De ‘elite’ wordt steeds sterker bevoordeeld, de ‘gewone burger’ mag blij zijn dat hij nog net kan aanhaken bij de democratische rechtsstaat. Dat is te zien in alle hoeken en gaten van de samenleving: in de zorg, het onderwijs en op de arbeidsmarkt. Misschien een onderwerp voor de kabinetsformatie?

    Over de auteurs

    Rochus van der Weg is voorzitter van de stichting wetenschapsjournalistiek en is nu zelfstandig adviseur en doet management assesments. Voorheen is van der Weg onder andere werkzaam geweest bij ExxonMobil, onder meer als marketingdirecteur chemie voor de Benelux, Afrika en het Midden-Oosten. 

    Rens Knegt is voormalig directeur van Netbeheer Nederland en heeft als financieel-econoom gewerkt in management- en bestuursfuncties. Daarnaast is hij gespecialiseerd in de energiesector en hoger onderwijs. Nu is hij als zelfstandig ondernemer werkzaam als adviseur en toezichthouder bij het ROC Albeda College.

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Gastauteur

    Gevolgd door 202 leden

    FTM.nl biedt opiniemakers de gelegenheid om – op uitnodiging – een bijdrage aan maatschappelijke discussies te leveren.

    Volg Gastauteur
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren