Het is begrijpelijk dat chemische bestrijdingsmiddelen een ingewikkeld toelatingstraject hebben. Maar voor iets natuurlijks als ‘knoflookextract’ geldt dezelfde gecompliceerde procedure. Hoe kan dat? En wat is er aan te doen?

    Pier Oosterkamp heeft nog wel een middel op de plank liggen. Een natuurlijk bestrijdingsmiddel, waarschijnlijk zonder schadelijke bijwerkingen. De kans dat het product op de markt komt, is echter klein. ‘Het is buitengewoon ingewikkeld om een nieuw middel toegelaten te krijgen, ook als er nauwelijks risico’s zijn,’ zegt Oosterkamp, technisch directeur van ECOstyle, een bedrijf dat natuurlijke meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen ontwikkelt. ‘Er moeten talloze testen worden gedaan en vergunningaanvragen worden gedaan. Op een gegeven moment denk je dan: we kunnen beter met de ontwikkeling stoppen.’

    Om wat voor veelbelovend ‘natuurlijk middel’ het precies gaat, wil Oosterkamp niet zeggen. Evenmin wil hij uitwijden over de plagen die het middel mogelijkerwijs kan ondervangen. Hij heeft namelijk nog steeds hoop dat de regels ooit veranderen.

    Wat is een groen middel eigenlijk?

    Groene, of natuurlijke, bestrijdingsmiddelen zijn gemaakt van ‘natuurlijke stoffen’. Dit zijn stoffen die in de natuur voorkomen en dus niet slechts in de fabriek gemaakt kunnen worden. Dit kunnen chemische verbindingen zijn, die door bijvoorbeeld planten, schimmels of bacteriën gemaakt worden, Of stoffen die van oudsher in de grond aanwezig zijn. De lijst met natuurlijke stoffen is eindeloos en gaat van een relatief simpel molecuul als vitamine C, tot meer complexe chemische verbindingen als ‘corilagine’.

    De eis is trouwens alleen dat het stofje van natuurlijke oorsprong moet kunnen zijn. Vitamine C die bijvoorbeeld volledig in een fabriek gemaakt wordt, is dus ook natuurlijk. De stof komt immers ook in de natuur voor.

    Vitamine C (links), helpt onder andere tegen schimmels. Het molecuul corilagine (rechts) is veel complexer. Dit is een stof die sommige planten aanmaken om zichzelf te beschermen. Het kan trouwens nog veel complexer dan dit. (Bron afbeeldingen: Wikipedia)

    Lees verder Inklappen

    Brede roep

    Op dit moment heeft Oosterkamp wat dat betreft de wind in de zeilen. Er is namelijk een brede roep om risicovrije natuurlijke middelen gemakkelijker toe te laten. ‘Groene middelen breken over het algemeen sneller af en zorgen voor minder vervuiling dan chemische bestrijdingsmiddelen,’ vertelt Peter Leendertse, onderzoeker bij het Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM). ‘Ondertussen bestaat er onder boeren grote behoefte om meer groene middelen te gebruiken.’ Oosterkamp vult aan: ‘Vooral voor gewassen die vrij weinig verbouwd worden, zoals spinazie, bestaat een groot tekort aan groene middelen.’

    Ook de politiek wil groene middelen sneller toelaten. ‘Het is niet uit te leggen dat je bijvoorbeeld knoflook- en gistextracten wél mag eten, maar ze niet mag gebruiken als gewasbescherming op de akkers,’ aldus CDA-Europarlementariër Annie Schreijer-Pierik in een persbericht.

    ‘Het is niet uit te leggen dat je knoflookextracten wél mag eten, maar ze niet mag gebruiken als gewasbescherming’

    Vorige maand nam het Europees Parlement met grote meerderheid een mede door Schreijer-Pierik opgestelde resolutie aan die de Europese Commissie oproept om met een wetsvoorstel te komen. Het Europees Parlement mag zelf namelijk geen wetten maken. Schreijer-Pierik: ‘De bal ligt nu bij Frans Timmermans. Ik weet dat de Europese Commissie druk bezig is met de EU-toekomstvisie, migranten en Brexit. Maar er moet toch wel ergens een ambtenaar over zijn om deze specifieke aanpassing van de Gewasbeschermingsmiddelenverordening uit te werken?’

    Absurd

    Zo erg als Schreijer-Pierik het met haar betoog schetste, is het nu niet. Toevallig keurde de toezichthouder op het terrein van pesticiden, het Ctgb, eind januari nog een middel op basis van knoflookextract goed. Maar dat het lastig is om groene middelen toegelaten te krijgen, is juist. Het is bovendien niet de eerste keer dat geprobeerd wordt om de toelating te vergemakkelijken. ‘Tien jaar geleden speelde dit ook al, toen is er uiteindelijk niets verbeterd,’ vertelt Leendertse. Sterker nog, tot een paar jaar terug was er in Nederland een regeling om middelen met een laag risico gewoon toe te laten. Die regeling voldeed niet aan de in 2011 geïntroduceerde Europese gewasbeschermingsverordening, waardoor vergunningen voor middelen met een laag risico nu veel lastiger afgegeven of verlengd kunnen worden.

    Schreijer-Pierik vindt dit absurd. ‘Wat mij betreft, had deze oproep tot vereenvoudiging inderdaad al tien jaar geleden mogen plaatsvinden. Dat had heel wat rompslomp en kosten bespaard. Bovendien zouden er minder conventionele gewasbeschermingsmiddelen zijn gebruikt. Hier hebben voorheen inderdaad wat mensen zitten slapen.’


    Annie Schreijer-Pierik, Europees Parlement

    "Er moet toch wel ergens een ambtenaar over zijn om deze specifieke aanpassing uit te werken?"

    En zo is het resultaat dat nieuwe gewasbeschermingsmiddelen — groen of niet, laag risico of niet — alleen na zeer veel testen op de markt kunnen komen. In de praktijk zijn daardoor vrijwel uitsluitend grote bedrijven als BASF, Bayer, Monsanto en Syngenta in staat om nieuwe middelen op de markt te brengen.

    Duivels dilemma

    Hoe kan dat? Een lobby van de gevestigde pesticidenindustrie? Pier Oosterkamp wil daar niets van weten. ‘Dat zijn cowboyverhalen. In werkelijkheid zijn ook de BASF’s en Bayers keurige bedrijven. Ook zij krijgen trouwens jaarlijks slechts enkele middelen voor de markt geregistreerd. Wij proberen als klein bedrijf samen met andere kleine bedrijven aan de toelating van middelen te werken. Dat lukt ons eens in de zoveel jaar. Dan mag je als klein bedrijf nog best tevreden zijn.’

    Volgens Oosterkamp kun je ook niet zomaar stellen dat het ‘onbegrijpelijk’ is dat natuurlijke middelen niet gemakkelijk op de markt kunnen komen. ‘Neem bijvoorbeeld knoflookextract. Dat is dus geen knoflook, maar een extract. Om welke concentratie gaat dat dan? Knoflook bevat zwavelverbindingen die in hoge concentratie wel degelijk schadelijk kunnen zijn.

    ‘We moeten ook niet gaan roepen dat natuurlijke middelen altijd beter zijn’

    ‘We moeten ook niet gaan roepen dat natuurlijke middelen altijd beter zijn. Je zou bijvoorbeeld cayennepeper kunnen gebruiken om ziekten in de tuin te bestrijden, maar dat is desastreus. Het is niet voor niets dat je ogen gaan branden van cayennepeper: alle cellen worden leeggetrokken. Inderdaad, cayennepeper doodt ziekmakers, maar ook alle nuttige micro-organismen. Zoiets moet niet in tuin of landbouw gebruikt kunnen worden. Voor schoonmaakazijn geldt hetzelfde. Waarschijnlijk zou zo’n middel nooit worden toegelaten als bestrijdingsmiddel. Sterker nog, pin me er niet op vast, maar ik denk dat zelfs melk niet door de keuring zou komen. Bij inhalatie veroorzaakt melk namelijk ontstekingen.’

    Voor alle duidelijkheid: Oosterkamp wil maar al te graag dat groene middelen met een laag risico gemakkelijker worden toegelaten. Hij wil alleen aangeven dat het nog niet zo simpel is om goed werkende regels op te stellen. ‘Het is een duivels dilemma. Je wilt een soepele en vlotte toelating, maar je wilt ook zeker weten dat een middel veilig is.’

    Trucje voor gemakkelijke toelating

    Om de toelating van hun bestrijdingsmiddel te versnellen, kan in sommige gevallen een listig trucje worden gebruikt. Voor bestrijdingsmiddelen geldt namelijk een veel striktere toelating dan voor meststoffen of ‘groeihulpmiddelen’. Maar ja, wat is precies een meststof?

    Sommigen maken gebruik van die verwarring. Koper helpt bijvoorbeeld om phytophthora te bestrijden, een erge ziekte in de aardappel, maar als bestrijdingsmiddel is het niet toegelaten. Een plant heeft echter ook koper nodig om te groeien, en dus wordt er in de aardappel volop ‘bladbemesting van koper’ gebruikt. ‘Nou, via het blad wordt nauwelijks koper opgenomen hoor,’ aldus Oosterkamp. ‘Waarschijnlijk komt in toekomstige wetgeving dit rare onderscheid trouwens te vervallen.’

    Lees verder Inklappen

    Niet over één nacht ijs

    Peter Leendertse van het CLM sluit zich daar bij aan. ‘Groene middelen zijn vaak veiliger voor mens en milieu, maar dat is niet per definitie zo. De stof pyrethrine is bijvoorbeeld hartstikke natuurlijk en tegelijkertijd schadelijk voor het milieu.’ Dit middel doodt namelijk niet alleen insecten op de plant, maar ook in de sloot.

    ‘Een ander punt met groene middelen is dat ze vaak anders werken’

    ‘Een ander punt met groene middelen is dat ze vaak vragen om een andere manier van werken. Je hebt bijvoorbeeld chemische middelen met een werking van 95 procent en natuurlijke middelen met een werking van 75 procent. Zo’n natuurlijk middel heeft alleen ook geen negatief effect op de vijanden van de plaag, waardoor je uiteindelijk toch een plaag goed kunt onderdrukken. Het moment van toepassen van het middel en de weersomstandigheden tijdens het spuiten zijn bij groene middelen dan bijvoorbeeld wel veel belangrijker. Dat vraagt om veel betere voorlichting. We moeten voorkomen dat groene middelen imagoschade oplopen. Dat iemand het gebruikt met dezelfde verwachting als bij een normaal chemisch middel en dan achteraf zegt: ik heb het geprobeerd, maar het werkt niet.’

    ‘Dit keer gaat het lukken’

    Schreijer-Pierik denkt dat er de komende tijd grote stappen te maken zijn. Met de aangenomen resolutie vraagt ze Europese Commissie om uiterlijk in 2018 met een wetsvoorstel te komen voor snellere toelating, beoordeling en registratie van groene middelen. Zij ziet daarvan allerlei bijkomende voordelen. ‘Zodra onze resolutie wordt uitgevoerd en de Commissie de procedures vergemakkelijkt, zal het voor kleine bedrijven bijvoorbeeld ook gemakkelijker worden een middel te registeren. Dan kan het MKB, met tal van familie- en gezinsbedrijven, ook weer meedingen met de multinationals.’

    Voor het zover is, zal nog wel aan een aantal randvoorwaarden voldaan moeten worden. Zo is het belangrijk dat er een goede definitie van een ‘groen middel met laag risico’ gaat komen. Volgens Oosterkamp wordt over zo’n definitie al lang gepraat en is die nu bijna gereed. ‘Het komt erop neer dat alleen middelen waar geen enkel gevarensymbool bij te bedenken is, op de lijst van “laag risico” mogen.’

    Verder moeten keuringsinstanties sneller gaan werken, vindt Oosterkamp. ‘Op dit moment lopen de keuringsinstanties in Europa achter bij de registratie en toelating van middelen. Je zou groene middelen voorrang kunnen geven bij de toelating.’ Leendertse zegt: ‘Of je zou bij groene middelen die toch niet schadelijk zijn bijvoorbeeld de eis kunnen laten vervallen dat een middel een goede werking heeft.’ Volgens Oosterkamp moet dat nu net niet gebeuren. ‘Middelen van natuurlijke oorsprong kunnen net zo goed werken als andere middelen. Als natuurlijke middelen zonder goede werking ook zomaar worden toegelaten, dan is dat juist een grote bedreiging voor het imago van goed werkende middelen.’

    ‘Tien jaar geleden zagen pesticidenleveranciers natuurlijke middelen slechts als een nichemarkt’

    Mogelijkheden zijn er dus genoeg. Leendertse denkt dat het dit keer wel gaat lukken om groene middelen sneller toegelaten te krijgen. ‘De markt is veranderd: tien jaar geleden zagen pesticidenleveranciers natuurlijke middelen slechts als een nichemarkt. Nou, die tijd is echt voorbij. Supermarkten worden nu aangesproken op het gebruik van pesticiden in groenten. Dat was tien jaar geleden echt niet zo. Of de schadelijke effecten van pesticiden op bijen — die staan nu volop in the picture. Al dit soort acties vergroot de behoefte aan natuurlijke, groene, middelen. Nee, dit keer is het anders: dit keer gaat het echt lukken.’

    Liever zonder Europa?

    De toelating van groene middelen is sinds 2011 juist moeilijker geworden door Europese regelgeving. Zou het dan niet gemakkelijker zijn als Nederland de toelating van middelen weer zelf regelt, zonder Brusselse bemoeienis?

    In Nederland wordt nu twee jaar geëxperimenteerd met een gemakkelijkere toelating van ‘groene middelen’. Via deze Green Deal — een afspraak tussen overheid en bedrijfsleven — is afgesproken dat de beoordeling van groene middelen nu begeleid wordt door een speciaal team met specifieke expertise. Volgens betrokkenen werkt dit pilottraject erg goed. Toevallig heeft dit speciale team zelfs knoflookextract net goedgekeurd als geldig bestrijdingsmiddel.

    Veel andere landen hebben zo’n specifieke beoordeling voor groene middelen niet. Toch is Peter Leendertse er van overtuigd dat we beter af zijn bij een gezamenlijke toelating. ‘Sommige landen kunnen we juist ook als voorbeeld gebruiken. Ook Denemarken, België, Engeland en Duitsland maken werk van toelating van groene middelen. Bovendien: keuringsinstanties lopen nu al achter met de toelating van middelen. Als we dat als Nederland allemaal zelf willen gaan doen, vraagt dat een gigantische capaciteitsvergroting. Dan wordt de achterstand bij het toelaten van middelen nog veel groter.’

    Lees verder Inklappen

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Stijn van Gils

    Gevolgd door 153 leden

    Voedsel wordt verbouwd in een veranderende wereld vol belangen. Ik wil weten wat dit betekent voor ons eten van nu en straks.

    Volg Stijn van Gils
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Toekomst van de landbouw

    Gevolgd door 249 leden

    Hoe moet het verder met de landbouw? Doorgaan zoals we al deden is waarschijnlijk geen optie. Pesticiden zijn schadelijk en w...

    Volg dossier