Waarom Nederland een staatsbank kan gebruiken

    SNS Bank en ABN/AMRO opereren als reguliere commerciële banken. Zonde, want in de financiële geschiedenis hebben staatsbanken vaak een productieve rol gespeeld.

    Hogere vaste salarissen voor topbankiers, internationale expansie en gebrekkige woekerpoliscompensatie. Onze staatsbanken lijken wel gewone banken. Het commercieel belang staat voorop. Ze moeten immers weer in de verkoop. Er is een stille consensus dat het noodzakelijk is dat onze staatsbanken opnieuw geprivatiseerd dienen te worden. Natuurlijk, omdat de belastingbetaler de tientallen miljarden die in ABN/AMRO en SNS REAAL zijn geïnvesteerd terug wil zien. Maar ook omdat er verondersteld wordt dat staatsbanken ‘de concurrentieverhoudingen’ verstoren. Zelfs de Commissie Wijffels vond dat om de ‘diversiteit en concurrentie te versterken’ het nodig was ‘de banken in staatshanden te privatiseren zodra de omstandigheden dit toelaten.’ Ironisch, want het was voorheen juist een belangrijk argument vóór staatsbanken dat deze de concurrentie en diversiteit in de bankensector vergroten.

    De Rijkspostspaarbank

    De Rijkspostspaarbank werd in 1881 opgericht om de gewone burger een kans te geven te sparen. Het reguliere bankwezen had nagelaten diensten aan het gros van de burgerij aan te bieden, waardoor een staatsbank hier meerwaarde had. Een staatsbank zou zelfs een heilzame werking hebben op het reguliere bankwezen. ‘Door het gestelde voorbeeld [werkt de bank] betrouwbaar beheer van fondsen in de hand,’ aldus de liberale premier Cort van der Linden. Paul Volcker, de voormalig voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, zei eens dat de laatste zinvolle financiële innovatie de betaalautomaat was. Wat dat betreft was de Postbank de innovator bij uitstek.Door hun specifieke en beperkte rol, het bedienen van gewone burgers met simpele bankdiensten, innoveerde de Postbank in gebruiksgemak en soepeler betalingsverkeer. Daarmee liep het dikwijls voorop in bankenland: van de de Postcheque- en Girodienst, het eerste landelijke girale betalingssysteem, tot de Girotel, de eerste vorm van elektronisch bankieren. ‘Het is mogelijk een heel boek te schrijven met alle door de Postbank gerealiseerde innovaties,’ aldus Wichert van Engelen, jarenlang directeur innovatie bij Postbank en ING.
    De Postbank heeft altijd een voortrekkersrol gespeeld, de banken uitgedaagd en de financiële dienstverlening telkens opnieuw verbeterd
    Door die innovatieve rol dwong ze ook het particuliere bankwezen om haar dienstverlening te verbeteren. ‘De Postbank heeft altijd een voortrekkersrol gespeeld, de banken uitgedaagd en de financiële dienstverlening telkens opnieuw verbeterd,’ aldus van Engelen. In de jaren zestig, een goede veertig jaar na de Postbank, introduceerde ook de branche-vereniging van particuliere banken een eigen giraal betalingscircuit. De particuliere banken brachten geen extra kosten in rekening voor het gebruik van dit nieuwe systeem, omdat de Postbank dit ook niet deed. Toen de Postbank in de jaren tachtig geprivatiseerd werd en de bank op ging in het grote ING concern nam ook de innovatieve kracht van het bedrijf af. Het sturen op korte termijnrendement kreeg de overhand. ‘Binnen de muren van het bedrijf wordt een nieuwe strategie verkondigd: we zijn fast follower,’ schrijft van Engelen in zijn boek over de Postbank.Laat een andere maar de moeilijke uitvindingen doen, als het wat wordt, nemen wij het wel over.

    De Middenstandsbank

    Een bank heeft naast het soepel laten verlopen van het betalingsverkeer nog een belangrijke kerntaak: het financieren van kredietwaardige projecten. Ook op dat terrein hebben staatsbanken in het verleden een productieve rol gespeeld.   be5f6353bf53d9595b85723651eacd6f6bb5cd414e573a09ff4185702d8b1011 Na de eerste wereldoorlog was er een kortstondige periode van wild financieel optimisme. Toen het economisch tij zich keerde bleken een hoop banken zich in de nesten te hebben gewerkt. Met name bij de lokale middenstandsbanken waren er door een combinatie van overoptimisme, mismanagement en fraude grote financiële problemen. En net als in het heden moest de overheid redding bieden om erger te voorkomen. Als puinruimer parachuteerde minister van financiën Hendrikus Colijn de jonge talentvolle ambtenaar Johan Willem Beyen, die het later nog zou schoppen tot minister van buitenlandse zaken, in. Hij volbracht die taak met groot succes en wist de kleine banken te verenigen in één grote bank: de Nederlandsche Middenstandsbank (NMB). Opmerkelijk genoeg kreeg Beyen, in tegenstelling tot Gerrit Zalm, die als bestuursvoorzitter van ABN/AMRO 750.000 euro per jaar mag toucheren, uiteindelijk alleen een lintje voor zijn tweejaar durende werkzaamhden. Hij weigerde uit principe zelfs een beloning van 12.000 gulden. De Middenstandsbank bleef na de redding van 1927 deels in staatshanden. De bank fungeerde niet slechts als een gewone bank, maar ook als vehikel om publieke doelstellingen te bewerkstelligen. Na de Tweede Wereldoorlog had de Nederlandse middenstand grote moeite om bij reguliere banken krediet te verkrijgen, vooral kredieten met een langere looptijd. ‘ Een onwenselijke toestand, zo oordeelde de regering in haar middenstandsnota. ‘Het is evident dat de middenstand niet het slachtoffer mag worden van een organisatie der credietverlening, die niet berekend is op de voorziening in bepaalde belangrijke vermogensbehoeften.’ Het was daarom de taak van de Middenstandsbank om 'mede te werken aan het gezond en sterk maken en houden van de midenstand' aldus de minister. In tijden van crisis verstrekte de middenstandsbank met overheidsgaranties leningen aan het midden- en kleinbedrijf waar de reguliere banken niet aan wilden. In de jaren dertig de werktuigbouwkredieten, in de jaren vijftig de herstelkredieten, in de jaren tachtig de bijzondere financieringen. De grootste staatsbank was echter de Nederlandse Herstelbank, opgericht in 1945. Die verschafte vooral krediet ‘op langere termijn’, financieringen die ‘niet tot het eigenlijke terrein van het reguliere bankwezen behoren’. Het startkapitaal van de bank was met driehonderd miljoen gulden indertijd omvangrijker dan die van de vijf grootste handelsbanken bij elkaar.
    een overzicht van de bijdragen die de Herstelbank aan het economisch herstel heeft geleverd behoeft geen rechtvaardiging, nee zij is in het oog der historie welhaast geboden
    In de magere naoorlogse jaren was het taak om zo zuinig mogelijk om te springen met de schaarse buitenlandse valuta. De Herstelbank was er om exportbevorderende en importverminderende investeringen te financieren. Sectoren als de chemische industrie en de metaalnijverheid konden in de jaren veertig en vijftig flink profiteren van het goedkope langetermijnkrediet van de Herstelbank. ‘Wanneer wij uit de afgrond zijn verrezen en thans weder van welvaart in ons land mogen spreken, behoeft een overzicht van de bijdragen die de Herstelbank aan dit Nederlandse wonder heeft geleverd, geen rechtvaardiging, ja is zij in het oog der historie welhaast geboden’, zo stelde de directeur van de bank Joost Posthuma in haar jubileumboek uit 1955 trots.

    Conclusie

    Inmiddels zijn alle staatsbanken van weleer eigenlijk verdwenen. De NMB, de Herstelbank en de Postbank werden allen gedurende de jaren tachtig geprivatiseerd en gingen op in grotere bankconcerns. De staatsbanken die er nu nog zijn worden simpelweg op afstand geplaatst zonder een specifiek mandaat om bepaalde leemtes in het financieel bestel op te vullen. Dat is zonde. Want er is een meerwaarde aan een werkelijk publiek alternatief voor het reguliere bankwezen, zoals de Postbank of de Herstelbank. Staatsbanken zaten in het Nederlandse verleden vaak in de financiële voorhoede, misschien niet qua rendement, maar wel qua maatschappelijke impact. Uiteindelijk heeft een bank twee simpele taken: het betalingssysteem soepel laten functioneren en financiering verstrekken aan kredietwaardige projecten. Het reguliere bankwezen heeft zich, zeker in de laatste, niet bepaald competent getoond. Juist een echte staatsbank naar het model van de Post- en Investeringsbank kan diversiteit en concurrentie in de financiële sector brengen.   Dit artikel werd eerder dit jaar - op 10 juli - op Follow the Money gepubliceerd.
    Over de auteur

    Jesse Frederik

    In de zomer van 2011 ontvingen we per email een open sollicitatie van de 22-jarige Jesse Frederik uit Nijmegen die zichzelf o...

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg deze auteur
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren