Waarom onze banken moeten halveren

2 Connecties

Onderwerpen

Krediet

Werkvelden

Banken

Hans de Geus legt uit waarom het tijd is dat banken flink inkrimpen en de financiële sector grondig wordt hervormd.

Om een economie van de grond te krijgen is krediet een vereiste. Sterker nog, geld komt ter wereld als krediet. Tegenover elke bezitting staat een ander zijn verplichting. Maar wanneer overspeelt krediet haar hand – wanneer is er teveel krediet? De excessieve kredietverlening heeft  de economie in voorgaande jaren vooral belemmert in plaats van haar te helpen. Tijd voor een andere koers.

 
Wat doet krediet?
Een bank verstrekt een lening aan mij, ik koop machine bij u, u zet dat geld op de bank en ik kan aan de slag. Met die machine kan ik weer mooie producten maken, zodat de economie kan groeien. Voor stabiele groei, zonder dat de boel ontspoort, is ongeveer evenveel schuld nodig als de bedrijven per jaar produceren: een schuldquote (schuld als percentage van het bbp) van 100 procent blijkt in de praktijk optimaal. Om die quote rond dat niveau te houden moet de kredietproductie ongeveer even snel groeien als de economie. 
 
De mens is van nature onverzadigbaar. Een lekker lopende economie gaat al snel vervelen. We willen meer. Sneller rijk worden dan het tempo van een gestaag groeiende productiviteit eigenlijk voorschrijft. Dus wat doe ik? Ik leen weer geld bij de bank, maar dit keer om een stuk land te kopen omdat ik verwacht dat daar bij dit groeitempo wel snel een koper voor zal komen die er een fabriek wil neerzetten. Of die koper er komt of niet maakt eigenlijk niet uit. Wat wel uitmaakt is dat meerdere mensen dit idee hebben. De grond stijgt in waarde door een speculatiegolf. 
 
Hetzelfde principe gaat op voor de waarde van huizen, golfbanen, kantoren, bedrijven en café's. Het aardige is dat ik, met die duurdere grond als onderpand, weer meer geld kan lenen bij de bank, daarmee de prijzen verder opdrijf, er weer meer onderpand is, enzovoorts. Kredietverlening gaat zo geleidelijk over in 'Ponzi finance', oftewel piramidespelfinanciering. Leningen worden verstrekt op basis van de verwachte waardestijging en niet op basis van de werkelijke inkomensstroom uit het activum. 
 
De ontwikkeling van schuld
De laatste keer dat we in het westen zo'n exuberante tijd meemaakte vóór de huidige kredietbubbel, was in de jaren '20. De private schuldquote steeg tot maar liefst 150 procent. De bomen groeiden tot de hemel. Tot de bubbel barstte met de crash van 1929. De schulden bleven staan maar de economie kromp, want niemand gaf nog een cent uit. De economie werd ook niet geholpen door de reactie van de autoriteiten, die alles fout deden wat ze fout konden doen.
 
Gevolg: de schuldquote liep tijdens de daaropvolgende depressie nog vrolijk door, tot wel 250% (door het noemer-effect). Uiteindelijk bood de tweede wereldoorlog soelaas: het overheidstekort liep hard op, waardoor de economie weer ging groeien, én de private sector zijn schulden kon aflossen (als die schuld al niet was verdwenen door faillissementen). 
 
Grafiek 1: De schuldquote van de private en publieke sector in de VS (Bron: NBER)

 
Na de 'schulden reset' kon het stabiele houdbare groeipad weer worden opgepakt. Tot 1980, als de financiële markten wereldwijd worden geliberaliseerd en de schuldquote weer begint te klimmen, dit keer niet tot 150% maar tot liefst 300%. Fiscale en monetaire autoriteiten herhalen dit keer de bizarre beleidsfouten uit de jaren '30 niet waardoor de economie niet in een depressie belandt, en de schuldquote niet nog veel verder hoeft op te lopen. Gevolg is wel dat de staatschuld oploop, maar deze valt nog altijd in het niet ten opzichte van de private schulden (dit zijn bijvoorbeeld hypotheken, bedrijfsleningen, credit cards, leveraged finance, effectenbevoorschotting, studieschuld etc.). 
 
Rem op economie
Krediet (schuldtoename) voelt goed. Een groot deel van de economische groei vanaf 1980 kun je verklaren door de toename van de schulden. Maar het is verslavend. Als je eenmaal over bent overgegaan op het speculatief opkloppen van de economie is er geen weg terug. Om te blijven groeien, móet je steeds meer lenen. Het vervelende is dat gaandeweg de opgebouwde schuldenberg steeds meer als een rem op de echte economie gaat werken. In bovenstaand voorbeeld: ik moet zoveel rente aan de bank betalen voor mijn grondspeculatie, dat ik niet meer aan investeren in machines toekom. U en ik betalen elke maand zoveel hypotheek voor onze opgeblazen huizenmarkt dat we te weinig overhouden voor koelkasten en auto's. Ponzi finance neemt de plaats in van productief bedrijfskrediet
 
De economie kan dus alleen nog maar groeien als schulden nóg meer toenemen. In 2008 loopt dat spaak. En dan zit je klem. Want om de schulden terug te kunnen betalen is groei nodig, maar die groei is er niet omdat schulden niet meer toenemen en bovendien de onderliggende, echte maak-economie ondergeschikt is geraakt aan het Financiële Ponzi Monster. Hoe gaan we ooit de opgebouwde private schulden oplossen? Er zijn twee mogelijkheden: terugbetalen of wegstrepen. 
 
Voor terugbetalen is groei nodig , maar die is er niet. Aangezien de overheid dit keer niet in dit gat lijkt te springen (a là de Amerika in de jaren '40) zullen we dus moeten gaan nadenken over het massaal wegstrepen van schulden -- goedschiks en geordend, of kwaadschiks en chaotisch. Hoe dat in de praktijk uitpakt is een verhaal op zich, maar het betekent dat linksom of rechtsom de banken in hun huidige vorm niet kunnen blijven bestaan. 
 
Halveren in balans
Dat brengt ons eindelijk aan de verklaring van de titel van dit stuk, waarom de banken moeten halveren. Heel simpel: alle schulden staan op de balansen van banken. Het terugbrengen van de schuldquote van 300% naar de 100% die nodig is om weer op een houdbaar groeipad te komen betekent dat banken dus in balanstotaal grofweg moeten halveren. Dat klinkt wellicht wat klinisch en neutraal; in de praktijk kan dat niet anders betekenen dat ze omvallen. En aangezien tegenover elke 30 Euro aan leningen slechts 1 Euro eigen vermogen staat zal dat omvallen al vroeg in het proces van schuldenafbouw beginnen.
 
Normaal nationaliseert de overheid dan de boel. Helaas zijn de banken dit keer zo groot gegroeid, mét de schuldenberg, dat ze te groot zijn voor sommige nationale overheden om te redden. In Nederland bijvoorbeeld, waar de vier grootste banken 4 tot 5 keer de omvang van de gehele economie behelzen. Een extreem hoge hypotheekschuld, een opgeblazen kantorenmarkt en banken als ING die enorme buitenlandse activiteiten ontplooiden zijn daar debet aan. Zelfs als politici de ernst van de te hoge schulden doorhebben kan men zich voorstellen dat ze vanwege de heftigheid en complexiteit van de problematiek, ze deze voorlopig maar liever onder het tapijt moffelen.
 
Halveren in Personeel
We zagen reeds dat Ponzi finance in grondspeculatie mij als individuele ondernemer minder productief maakt. Maar ook vanuit de helikopter bezien is het logisch dat een te grote bankensector en allerlei speculerend volk dat daaromheen hangt niet goed is voor de productiviteit van een land. Er zijn gewoon steeds minder mensen over die dingen maken, ontwerpen, ondernemen en verkopen. En er zijn steeds meer mensen die daar als parasieten omheen hangen. Als bloedzuigers eigenlijk, want ze smoren de onderliggende reële economie waar we uiteindelijk met zijn allen letterlijk  van moeten eten. 
 
Grafiek 2: Banen in de financiële dienstverlening en de rest van de economie (Bron: CBS)

 
In deze grafiek zie je dat de laatste 40 jaar de banengroei in de 'FIRE' sector in Nederland (finance, Insurance and real estate) pakweg twee keer zo groot was als in de economie in de breedte. Denk daarbij ook aan de MBA opleidingen en zakenbanken die de talenten wegkapen die eigenlijk de koude fusie centrale hadden moeten ontwikkelen. Bedenk ook dat ons pensioensysteem onderdeel is van de FIRE sector, en de mensen die daar allemaal hun brood verdienen net zo goed parasieten zijn als de telefonische verkoper bij Vola. (Meer hier en hier over de illusie die het dekkingsstelsel van pensioenen in essentie is.) 
 
De goede helft weg graag
De zingeving van de spreekwoordelijke halvering is dat 'Ponzi Finance' verdwijnt zodat er weer ruimte komt voor goede kredieten. Het laten verdwijnen van Ponzi is tweeledig: de huidige stock aan Ponzi schulden moet worden afgeboekt. Dat gebeurt nu een beetje - denk aan de verliezen die banken nu moeten nemen op kantoorbeleggers Phanos en Eurocommerce.
 
Daarnaast moeten  we zorgen dat nieuwe kredieten niet weer de Ponzi kant opgaan. Dat is waar de werkelijke hervorming van de banken moet plaatsvinden: het geven van de juiste prikkels voor 'goed' krediet en het tegengaan van Ponzi. Wat dat betreft belooft Basel III weinig goeds: leningen in structuurtjes dreigen een lager kapitaalsbeslag te krijgen dan een lening aan een bedrijf van vlees en bloed. Hier moet de kamer als de wiedeweerga keihard over gaan nadenken. Stel als de donder een commissie van wijzen in en ga ten rade bij het Sustainable Finance Lab. Een mooie taak voor de nieuwe minister van Financiën. 
Hans de Geus
Hans de Geus
Commentator & journalist financiële markten en economie.
Gevolgd door 199 leden