© ANP/Catrinus van der Veen

Wat deed Rutte met de uitslag van het Oekraïne-referendum?

    Het Oekraïne-referendum leverde een duidelijke nee-stem op, maar de politieke consequenties van dat antwoord zijn nog altijd onduidelijk. Bij de Algemene Beschouwingen dwong de Tweede Kamer het kabinet om in november eindelijk te melden wat het met de uitslag gaat doen: krijgen de nee-stemmers hun zin of tekent Nederland alsnog?

    De NOS meldde vorige week dat het Nederlandse 'nee' op het Oekraïne-referendum zonder gevolgen blijft. Nederland zou nooit 'een concreet voorstel hebben ingediend' om het probleem met de referendum-uitslag op te lossen. Nederland zou alleen voorzichtig bij andere landen hebben afgetast wat de mogelijkheden waren. Dit is een typisch voorbeeld van EU-berichtgeving die maar het halve verhaal vertelt: we weten niet wat Rutte precies heeft gedaan om het Oekraïne-verdrag te wijzigen of van tafel te krijgen. Journalisten tasten grotendeels in het duister, net als de Tweede Kamer. 

    Gesprekken achter gesloten deuren

    Als Nederland het verdrag met Oekraïne wil wijzigen, moet het land in gesprek met de andere lidstaten. Dit soort gesprekken vindt plaats in de Raad van de Europese Unie, waar de 27 lidstaten samenkomen. De regering onderhandelt hier meestal niet zelf: het merendeel van het werk wordt door ambtenaren gedaan die politieke instructies hebben gekregen om tot een bepaalde uitkomst te komen. In ‘de Raad’ vindt een enorme hoeveelheid werkgroepen plaats met het gezamenlijke kenmerk dat ze nooit openbaar zijn. Journalisten weten niet wat daar gebeurt.

    In theorie onderhandelt de minister, maar het aantal dossiers is zo immens groot dat in de praktijk alles wordt gedelegeerd aan de Permanente Vertegenwoordiging, een soort Nederlandse ambassadeur bij de EU. Maar ook dit orgaan onderhandelt niet zelf: het delegeert dit weer aan tientallen ambtenaren van de ministeries. De uitkomsten van deze gesprekken tussen ambtenaren moeten na afloop via de hiërarchische lijn tot aan de minister worden goedgekeurd. Voor al deze niveaus geldt dat er geen openbare bijeenkomsten zijn.

    Veel versies van de werkelijkheid

    Voor de Europese Raad — waar de regeringsleiders bijeenkomen — geldt dit eveneens. Er bestaan beelden van deze topontmoetingen omdat regeringsleiders vooraf vragen van journalisten beantwoorden en achteraf persconferenties geven. Regeringsleiders komen ieder met een eigen versie van de topontmoeting. Deze verhalen zijn alleen te controleren als een medium met meerdere verslaggevers aanwezig is: alle persconferenties zijn op hetzelfde moment. Een reconstructie maken is als eenling in Brussel dus vrijwel onmogelijk. Dit is bij bijna alle Nederlandse media het geval. 

    Een reconstructie maken is in Brussel vrijwel onmogelijk

    De belangrijkste journalistieke informatie over deze onderhandelingen bestaat uit lekken: personen die informatie doorspelen, maar wier namen nooit in de media worden genoemd. Zij hebben er belang bij hun eigen versie van de werkelijkheid te geven. Dat hoeft geen probleem te zijn als hun verhalen gecheckt kunnen worden, maar dat is meestal niet mogelijk. Journalisten zijn overgeleverd aan algemene informatie, zoals gegeven door politici en hun persvoorlichters. 

    Een heel groot netwerk nodig 

    Om een analyse te maken van wat Rutte heeft gedaan om het Oekraïneverdrag te wijzigen is dus extreem veel informatie nodig. We moeten bijvoorbeeld weten hoe de andere 27 lidstaten over het verdrag denken. Was er ruimte voor wijzigingen? Dit vraagt een groot netwerk in alle lidstaten en suggereert dat de benodigde functionarissen elkaars taal spreken. Het is dan ook niet verbazend dat geen enkel Nederlands medium dit ooit heeft uitgezocht. We weten alleen dat de andere landen het verdrag ratificeerden. Onbekend is of ze openstaan voor alternatieven.

    "Bij verslaggeving over Europese topontmoetingen horen we nooit wat de 27 EU-lidstaten van de verschillende dossiers denken"

    Bij verslaggeving over Europese topontmoetingen horen we nooit wat de 27 EU-lidstaten van de verschillende dossiers denken. Het is veel werk dit te achterhalen en het publiek heeft er meestal helemaal geen belangstelling voor. We horen dan ook hooguit wat de grote lidstaten als Frankrijk, Duitsland en Italië van een dossier vinden. Alleen incidenteel komen daar bijvoorbeeld de Visegrád-landen bij. Bij Oekraïne komen we niet veel verder dan dat men in Polen heel anders tegen buurland Oekraïne aankijkt dan in Nederland.

    Gesprek stelde weinig voor? 

    De meest concrete aanwijzing over Ruttes activiteiten was de EU-top van juni. Toen mocht Rutte de internationale pers toespreken vanwege het Nederlandse EU-voorzitterschap. Rutte meldde daar kort dat er door de regeringsleiders ook over Oekraïne was gesproken. Wat de waarde van dat gesprek was, bleef in nevelen gehuld. Het is aannemelijk dat het niet veel voorstelde: de Brexit was toen een veel urgenter thema en Rutte had niets concreets over Oekraïne te zeggen behalve dat erover gepraat was. Over Rutte’s onderhandeltactiek was op basis van deze persconferentie niets te zeggen.

    Hoeveel Nederlandse ambtenaren hebben zich met Oekraïne beziggehouden?

    Over het ambtelijke proces rond de Oekraïnekwestie zegt deze persconferentie al helemaal niets. Hoeveel Nederlandse ambtenaren hebben zich met Oekraïne beziggehouden? Hoe hard zijn de onderhandelingen geweest? Of waren er nauwelijks onderhandelingen omdat Rutte direct na het referendum besloot dat een Nederlands 'nee' sowieso onhoudbaar was? Heeft Rutte bij de EU-top gezegd: 'dit referendum is gezeur, we gaan gewoon verder met het verdrag,' of heeft hij met zijn vuist op tafel geslagen zoals tegenstanders van het verdrag dat willen? We weten het niet. 

    Tweede Kamer heeft hetzelfde probleem

    De interpretatie dat de journalistiek bij deze kwestie slecht functioneert is begrijpelijk, maar onjuist. Niet alleen de journalistiek moet kunnen volgen wat Rutte bij het Oekraïne-verdrag heeft gedaan, ook de Tweede Kamer moet dat kunnen. In theorie moet de Tweede Kamer bij ontevredenheid over Rutte’s werkwijze de regering daarvoor naar huis kunnen sturen. Maar de Tweede Kamer mist alle informatie eveneens. 

    De Tweede Kamer kan vooraf zeggen wat de gewenste uitkomsten van een Brusselse onderhandeling moeten zijn. De Kamer kan eisen dat het Oekraïne-verdrag van tafel gaat, maar doet in de praktijk hooguit suggesties voor gewenste uitkomsten. De Tweede Kamer heeft ook bij het Oekraïne-referendum niet dwingend uitgesproken wat er met de uitslag moet gebeuren. Rutte heeft in Brussel dus vrij spel.

    Inspanningen controleren

    Nadat de Tweede Kamer het kabinet instructies heeft gegeven, wordt het stil. De onderhandelingen in Brussel vinden achter gesloten deuren plaats. De daar gesloten compromissen krijgt de Tweede Kamer pas aan het eind van het proces te zien. Tussentijds bijsturen kan de Kamer dus niet. Eigenlijk is dat wel nodig: Nederland kan niet op alle punten zijn gelijk binnenhalen. Als de Kamer aan het einde de compromissen te zien krijgt, is het eigenlijk te laat. 

    Als de Kamer aan het einde de compromissen te zien krijgt, is het eigenlijk te laat

    De regering heeft in Brussel een inspanningsverplichting, bijvoorbeeld om het Oekraïne-verdrag te wijzigen. Er kan geen resultaatsverplichting zijn, want de regering moet compromissen sluiten met landen met andere meningen. Maar voor zowel de Tweede Kamer als de journalistiek zijn alleen de eindresultaten controleerbaar, niet de inspanningen. Juist als de regering niet alle Nederlandse standpunten kan binnenhalen, is de controle op de inspanningen echter het belangrijkst — en die ontbreekt.

    De Tweede Kamerleden Anne Mulder (VVD) en Marit Maij (PvdA) bereiden momenteel een wetsvoorstel voor om de informatiepositie van de Tweede Kamer over de Nederlandse inbreng in Brussel te verbeteren. Dat wetsvoorstel komt, zo blijkt, geen dag te laat.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Chris Aalberts

    Gevolgd door 122 leden

    Gefascineerd door politiek die zich onttrekt aan het oog van veel burgers en media. Schrijft bij Follow the Money over de EU.

    Volg Chris Aalberts
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    Tweede Kamerverkiezingen 2017

    Gevolgd door 153 leden

    Op 15 maart 2017 ging Nederland naar de stembus. In aanloop naar deze belangrijke verkiezingen volgde FTM de politieke partij...

    Volg dossier