Een verlaten speeltuintje op het terrein van Waterpark Veerse Meer.
Bouwput Nederland

Ruimte is een schaars goed in Nederland. Wie trekt in deze strijd aan het langste eind? Lees meer

Wie trekt in deze strijd aan het langste eind? We willen natuur en recreatie, maar er moeten ook woonwijken en energiecentrales worden gebouwd. Wie trekt in deze strijd aan het langste eind? En wie delft het onderspit? In dit dossier trekt Follow the Money het land in om dat te onderzoeken.

In de strijd om openbare ruimte gaat het vaak om ontwikkelingen waar veel (belasting-)geld mee gemoeid is. Bij wie komt dit geld terecht? Wordt het in dienst van de samenleving besteed? Het is regelmatig moeilijk te controleren. Bovendien is de openbare ruimte van ons allemaal: hoe meer die onder druk komt te staan, des te belangrijker het is om een vinger aan de pols te houden hoe deze wordt ingericht.

11 Artikelen

Een verlaten speeltuintje op het terrein van Waterpark Veerse Meer. © Daniel Niessen

Aan het idyllische Veerse Meer in Zeeland willen projectontwikkelaars een vakantiedorp bouwen dat alle records moet verbreken – Waterpark Veerse Meer, een ‘all-inclusive resort’ voor 6.000 gasten op een oppervlakte van anderhalf keer de Efteling. Omwonenden zien het Zeeuwse goud – rust, natuur, uitzicht – verloren gaan en de gemeente Middelburg heel rare sprongen maken om de komst van het resort te faciliteren.

Dit stuk in 1 minuut
  • Bouwen aan de Noordzeekust is in Zeeland niet meer toegestaan, daarom richten projectontwikkelaars zich op de Zeeuwse binnenwateren.
  • Middelburg stortte zich daar met ruim 5 miljoen euro in ‘Waterpark Veerse Meer’, in een poging het bestaande, verloederde vakantieoord van de afgrond te redden. Het bleek tevergeefs. Het resort ging failliet. 
  • Redding komt van Driestar, de investeringsmaatschappij achter Hof van Saksen, het megasuccesvolle vakantiepark in Drenthe.
  • Een eis van Driestar is dat de landingsbaan van het naastgelegen Zeeland Airport wordt gedraaid. Daarmee dreigen opnieuw miljoenen uit de gemeentekas te vliegen.
  • Follow the Money vroeg in de BouwputPitch in welke ‘bouwput’ onze journalisten zouden moeten graven. Winnaar was Jos van der Maarel. De prijs is ons onderzoek naar de ‘Machtsgreep in de kustrecreatie: wie is gebaat bij de #verroompottisering?’ Dit artikel is het tweede deel. Het eerste publiceerden we vorige week: ‘Wall Street aast op de Nederlandse camping’.
Lees verder

‘Het loopt hier helemaal uit de hand,’ zegt Edwin van Eck zorgelijk. We staan met hem aan het Veerse Meer, op een terrein bij het stadje Arnemuiden, waar een recreatieoord voor 6.000 vakantiegangers moet komen. ‘Terwijl er maar 5.000 Arnemuidenaren zijn. Kan je het je voorstellen?’ 

Samen met andere liefhebbers van rust en natuur richtte Van Eck in 2017 Bescherm de Delta op. Een actiegroep tegen ongebreidelde bebouwing van de oevers van Zeeuwse binnenwateren als het Veerse Meer, dat onderdeel is van Natura 2000 – een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden.

‘Het kapitaal van Zeeland is het uitzicht, maar daar blijft weinig van over. En als je hier om je heen kijkt, vraag je je af wat het label Natura-2000 nog betekent,’ zegt Van Eck. ‘Blijkbaar is het niet zo moeilijk om een bouwvergunning voor zo’n enorm project te krijgen.’ 

‘Het kapitaal van Zeeland is het uitzicht, maar daar blijft weinig van over’

Met die observatie lijkt Van Eck de plank niet al te ver mis te slaan. De gemeente Middelburg wringt zich al sinds 2008 in allerlei bochten om van wat ooit een eenvoudige familiecamping was een toeristische trekpleister van formaat te maken. Omwonenden, natuurbeschermers, en zelfs buurgemeenten merken dat hun belangen daarbij nogal eens worden genegeerd.

Zo vinden ze nu dat de gemeente haar oren veel te veel laat hangen naar Driestar. De Utrechtse investeringsmaatschappij wil op deze locatie aan het meer een resort aanleggen, volgens het succesrecept van haar Hof van Saksen in Drenthe: met 800 ruim bemeten vakantiehuizen en een spectaculair 'waterparadijs'. 

Middelburg doet volgens de critici wel erg hard haar best om het de ondernemers naar de zin te maken, ook al is dit plekje aan het water een beschermd natuurgebied.

Bouwen aan zee werd in 2017 aan banden gelegd. Met de provinciale ‘Kustvisie’ behoedde Zeeland zichzelf tegen het schrikbeeld van België, dat badplaatsen aan de Noordzeekust volplempte met hoogbouw. 

Maar sindsdien, zegt Van Eck, richten de projectontwikkelaars zich dus op de Zeeuwse binnenwateren. 

Vanaf de waterkant bij Arnemuiden wijst hij links en rechts over het Veerse Meer. Daar de Harbour Village-watervilla’s van Largo, daar een hotel van Fletcher en daar, voorbij de bocht, het villapark de Veerse Kreek van Roompot. Allemaal gebouwd in de afgelopen vijf jaar.

Er zijn plannen in de maak om te voorkomen dat er nog meer megaprojecten uit de grond worden gestampt. De randgemeenten – Goes, Borsele, Middelburg en Veere – werken sinds 2019 samen met de provincie en andere partijen aan de ‘Gebiedsvisie Veerse Meer’. 

Wanneer dit document af is, moet het ervoor zorgen dat ‘de unieke eigenschappen’ van de plas worden beschermd en dat nieuwe ontwikkelingen alleen zijn toegestaan ‘als ze kwaliteit toevoegen’. 

Maar de Gebiedsvisie is nog niet officieel afgerond, en de vereisten gaan sowieso niet gelden voor bouwplannen waaraan de gemeenten zich al voor 1 augustus 2020 hebben gecommitteerd – de zogenaamde ‘pijplijnprojecten’. 

Van Eck: ‘Gemeenten en projectontwikkelaars hebben dus geprobeerd hun plannen er vóór die datum door te drukken.’

Het toekomstige, megagrote recreatieoord Waterpark Veerse Meer is zo’n pijplijnproject en hier, op dit troosteloze terrein bij Arnemuiden aan het meer, moet het verrijzen.

Van de familiecamping die er ooit lag zijn de laatste gasten al jaren geleden weggestuurd. In de verloederde speeltuin komt het gras tot aan de knieën, de bungalows staan er verweerd bij, de receptie en het restaurant zijn vervallen tot eenzame spookgebouwen. Van de uitbreidingsfantasieën van de vorige eigenaar rest nog een bouwput. 

De Witte Raaf 

De camping waarmee het allemaal begint is De Witte Raaf, die in 1995 in handen komt van ondernemer Piet Oomen. Hij raakt ervan overtuigd dat zijn park niet voldoet aan de ‘modernste eisen’. Recreanten zijn op zoek naar ruimte, natuur en comfort. 

In 2008 krijgt hij toestemming voor een upgrade – het terrein gaat van 17 naar 53 hectare, er komen voorzieningen als restaurants en een zwembad, en tenten worden vervangen door luxe bungalows. Middelburg hoopt dat een luxe vakantieoord de lokale economie ten goede komt. 

Slechte timing. Het park moet nog worden gebouwd of de campingbaas raakt, vooral als gevolg van de kredietcrisis, in zwaar weer.

Hij krijgt de gemeente zover dat ze geld uittrekt om te helpen. Middelburg koopt in 2009 en 2011 voor in totaal 4,3 miljoen euro grond aan en Oomen krijgt leningen ter waarde van ruim 1 miljoen euro, onder meer voor de bouw van bungalows. 

In 2012 verstrekt de gemeente nog eens een lening van 1 miljoen euro, nu voor de aanleg van een zwembad, een restaurant en een supermarkt. Daarnaast koopt ze voor 200.000 euro aandelen in de energiecentrale van het park.

De risico’s blijven, volgens het college, beperkt. Maar al een paar maanden later voelt de gemeente zich gedwongen om voor 500.000 euro garant te staan omdat het park in aanbouw in betalingsproblemen is geraakt. Aan het eind van 2012 zit Middelburg er al in voor bijna 5 miljoen euro. 

De eigen Rekenkamer komt in februari 2013 met een snoeihard rapport: de gemeente heeft veel te grote financiële risico’s genomen en had bovendien vooraf moeten onderzoeken of er sprake was van ongeoorloofde staatssteun aan een private partij. 

‘Grenzeloos optimistisch’

De verantwoordelijke wethouder, Chris Simons (VVD), reageert geprikkeld op de ‘onnodig negatieve’ woorden van de Rekenkamer. Maar de rekening loopt toch nog verder op – tot zo’n 5,7 miljoen euro. In een ‘nazorgrapport’ van 2016 zal de Rekenkamer de gemeente onverbloemd ‘grenzeloos optimistisch’ noemen. Het verweer van het gemeentebestuur is dat het steeds hoopte een faillissement van het Waterpark te voorkomen – en daarmee een teruggang in de voorziene inkomsten aan toeristenbelasting. Wethouder Simons zegt bij navraag door Follow the Money dat het maar niet wilde lukken om voldoende private investeerders te vinden.

Het loopt hoe dan ook uit op een sof. In 2015 wordt het project failliet verklaard en de droom spat uiteen.

Wat volgt is een panische zoektocht naar een nieuwe projectontwikkelaar. ‘Er moest een partij gevonden worden om een miljoenenverlies voor Middelburg te voorkomen,’ zegt Ad van der Kreeke, destijds gemeenteraadslid voor D66. 

De stad schrijft dan al jaren rode cijfers. In 2015 bedraagt haar schuld 270 miljoen euro: 5.500 euro per inwoner, waarmee ze plaatsneemt in de top tien van armste gemeenten. In hetzelfde jaar stelt Zeeland haar onder preventief toezicht: de gemeenteraad moet alle besluiten en begrotingsvoorstellen vooraf voorleggen aan de provincie.

Middelburg koopt zich arm aan grond

De helft van de schuld is te wijten aan de actieve grondpolitiek die Middelburg voert vanaf 2002. Net als veel andere gemeenten kocht ze aan het begin van de eeuw percelen op, met het doel ze bouwklaar te maken en met winst door te verkopen. 

Piet Kraan, raadslid voor de Lokale Partij Middelburg: ‘Het college dacht veel geld te gaan verdienen met de aankoop van grond, en de raad ging daarmee akkoord – een grote fout. Je maakt je daarmee afhankelijk van de markt en dat moet je nooit doen.’

De kredietcrisis van 2008 gooide bovendien roet in het eten: niemand wilde nog grond kopen, en dat leverde de gemeente een schuld op van 130 miljoen euro.

Kraan: ‘In 2017 is de gemeente gestopt met de actieve grondpolitiek, maar de enorme verliezen waren al geleden.’

Lees verder Inklappen

Middelburg is dan ook in haar nopjes wanneer het door problemen geplaagde bouwproject in 2018 in handen komt van de Utrechtse investeringsmaatschappij Driestar, van de drie van oorsprong Zeeuwse broers Gerro, Hessel en Diederik Vonk. Dat juist zij belangstelling hebben, is veelbelovend.

De gebroeders Vonk begonnen in 2012 met Driestar in de recreatiebranche, door volgens het zakenblad Quote zeker 200 miljoen euro te steken in het destijds failliete Hof van Saksen, een luxe vakantiepark met boerderijachtige huisjes bij het Drentse Aa en Hunze. 

Landal Greenparks zorgt voor het verhuren van de huisjes en de bezettingsgraad stijgt van 33 procent in 2012 naar 85 procent in 2018. De gemeente Aa en Hunze profiteert mee. In 2017 brengt de toeristenbelasting van het park al circa 1 miljoen euro op. 

In Arnemuiden, aan het Veerse Meer, willen de broers een vergelijkbaar wonder tot stand brengen.

Gerro Vonk, de oudste van de drie broers, reist in 2018 de hele wereld over om in 75 waterparken de glijbanen te testen. ‘Onze filosofie is: je doet het niet of je doet het heel goed. Om up-to-date te blijven moet je om de zoveel tijd twee tot drie nieuwe elementen toevoegen aan een recreatiepark.’

Bij zijn research denkt Vonk in eerste instantie aan een facelift van Hof van Saksen, maar de broers zien ook mogelijkheden in Zeeland – ‘als aanvulling op ons merk’.

Ze dienen een plan in voor een vakantiedorp van ‘internationale allure’ op het terrein van Waterpark Veerse Meer. Met 800 vakantiewoningen rond ‘het zwemparadijs’, zes café-restaurants, een bowlingbaan, een ‘spa & wellness’, een supermarkt en een cadeau- en kledingwinkel. 

Allemaal volgens de succesformule van Hof van Saksen: de gasten hoeven niet van het erf af, alle vermaak vinden ze binnen de poorten van het vakantiepark. Ook bij slecht weer. Zeer geschikt voor Zeeland, zegt Vonk desgevraagd. ‘Mensen gaan vooral in de zomer naar deze provincie, voor het strand. Maar wat is er te doen in de andere jaargetijden?’

Driestar biedt Middelburg een lonkend perspectief. Ze stelt voor om de hele failliete boedel over te nemen. Zo kan de gemeentelijke schuld worden afgelost.

Op 8 oktober 2018 tekent de gemeente een overeenkomst voor exploitatie van de grond.

Maar daar staat wat tegenover: 6000 toekomstige vakantiegangers die geld in het laatje brengen. Gerro Vonk rekent voor: ‘We verwachten in Zeeland in eerste instantie een bezettingsgraad van 60 procent. Maar de toeristenbelasting is er hoger dan in Drenthe. Voor Middelburg zal die op jaarbasis richting de 2 miljoen euro gaan.’ 

En dan is er de belofte van werkgelegenheid. 'Op Saksen hebben we 670 werknemers,’ zegt Vonk. ‘In Zeeland gaan we richting de 800.’

Het zijn vooralsnog vergezichten, maar ze maken het gemeentebestuur weekhartig tegenover de eisen van de familie Vonk.

Driestar wil – net als bij Hof van Saksen – de grond in eigendom. En die grond moet worden uitgebreid: van 53 naar 115 hectare – omgerekend 220 voetbalvelden. 

De helft van de benodigde percelen is eigendom van onder andere Staatsbosbeheer en het Rijksvastgoedbedrijf. De rest is van boeren en die moeten van hun land af voor de aanleg van nieuw natuurgebied, om de uitbreiding van het park te compenseren. Een getroffen boer die anoniem wil blijven vanwege het lopende conflict: ‘Wij dreigen alles kwijt te raken. Alleen omdat de gemeente op de stoel van de ondernemer gaat zitten.’

Het zijn vooralsnog vergezichten, maar ze maken het gemeentebestuur weekhartig tegenover de eisen van de familie Vonk

‘Buiten alle proporties,’ zegt Edwin van Eck van de actiegroep Bescherm de Delta. ‘Een gemeente moet de belangen van haar inwoners dienen, maar Middelburg verbindt zich aan een megaproject dat veel te groot is voor Zeeland, en waarvan de inwoners bovendien veel last gaan krijgen.’

Om zijn stem te laten horen, gaat Van Eck in september 2019 naar een gemeentelijke inspraakavond op het kantoor van het Waterschap Scheldestromen. ‘Dat was een presentatie van tweeëneenhalf uur door Driestar, met nog maar twintig minuten tijd voor vragen. Het voelde als een Noord-Koreaanse propaganda-avond.’ 

Ook natuurliefhebber Sylvia Tuinder is bij de inspraakavond aanwezig. ‘De opkomst was groot. Bewoners dachten hun stem te kunnen laten horen, maar de gemeente maakte duidelijk dat je moest luisteren en je mening vooral voor je moest houden.’ 

De buurgemeenten roeren zich eveneens. Goes vraagt zich af waarom Middelburg niet wacht op de Gebiedsvisie, het document met afspraken over bescherming van het Veerse Meer. Zelf zette die gemeente al haar plannen in de koelkast – om ze later te kunnen toetsen aan het nieuwe beleid.

Ook Veere komt in verzet tegen de plannen van Driestar. Die gemeente is vooral bang om overspoeld te raken door toeristen en ze vindt dat het investeringsbedrijf en Middelburg daar onvoldoende rekening mee houden.

Maar bovenal maken de drie buurgemeenten – Goes, Veere en Borssele – en de omwonenden zich zorgen over de verkeersoverlast. Volgens een onderzoek is het ‘nu al te druk in het gebied om de veiligheid van fietsers te waarborgen’. En dan moet het nieuwe Waterpark nog komen.

Een nieuwe afslag van de A58, de slagader van Zuid-Beveland, is volgens onderzoeksbureau Tridee de beste oplossing. Maar de aanleg kost 30 miljoen euro en kan wel tien jaar duren,’ zegt Huib Ghijsen, gemeenteraadslid (SP) in Middelburg. Wie voor die kosten moet opdraaien, is onduidelijk.

Volgens een verkeersonderzoek is het nu al te druk om de veiligheid van fietsers te waarborgen

Driestar voelt zich in elk geval niet aangesproken. ‘Uit onderzoek voor de milieueffectrapportage blijkt dat het bezoekersverkeer gelijk blijft,’ zegt Gerro Vonk. ‘Door ons plan neemt het verkeer in de omgeving niet veel meer toe dan volgens het huidige bestemmingsplan al zou mogen.’ 

Bovendien, zo redeneert Driestar, als de bezoekers het Waterpark Veerse Meer eenmaal hebben bereikt, dan blijven ze daar. Het park biedt ze immers alles wat ze nodig hebben. En als ze er toch op uit willen hebben ze de auto helemaal niet nodig, zegt Vonk. ‘Op hoogtijdagen verhuren we op Hof van Saksen 1500 fietsen.’ 

Onzin, zegt Edwin van Eck van de actiegroep Bescherm de Delta. ‘Mensen gaan er juist dagjes op uit, naar het strand of een stadje. Als het regent, of de kinderen zijn mee, dan pakken ze de auto. Er staan nu al lange files in de omliggende dorpen, met name in de zomer. Moeten we soms vierbaanswegen aanleggen voor de mensen in vakantieparken?’

Rijkswaterstaat en het Waterschap Scheldestromen laten weten dat zij niet zullen opdraaien voor nieuwe infrastructuur. ‘Wij hanteren het kostenveroorzakersprincipe,’ zegt bestuurder Marien Weststrate in het regionale dagblad PZC. ‘Wij beheren onze wegen en onderhouden ze. Wij leggen geen nieuwe wegen aan.’ 

Weststrate zegt de gemeente Middelburg meerdere keren te hebben gevraagd of er een ‘zak met geld’ is voor het oplossen van de te verwachten verkeersproblemen. ‘Maar ik krijg daarop geen duidelijk antwoord.’

Vliegveld 

En dan is er nog een heikel punt. Om de hoek van het Waterpark ligt Vliegveld Midden-Zeeland ofwel Zeeland Airport. Driestar eist dat een landingsbaan 20 graden wordt gedraaid om ‘geluidsoverlast voor resortgasten te beperken’.

De kosten voor die operatie lopen in de miljoenen – wel 7 miljoen, zegt raadslid Huib Ghijsen (SP). 

Middelburg zal ze op zich nemen. Zo staat het althans in de exploitatieovereenkomst die de gemeente in 2018 met Driestar overeenkwam. Maar destijds moet de gemeente al nattigheid hebben voorvoeld, want in die overeenkomst staat óók dat een externe partij moet onderzoeken of met deze constructie wellicht ongeoorloofde staatssteun wordt verleend. 

Ja, zegt die externe partij – AKD Advocaten in Eindhoven – dat is zeker wel mogelijk. Middelburg krijgt daarom het advies het contract met Driestar op dit punt alsnog te wijzigen.

Dat gebeurt dan ook, in januari van dit jaar wordt de overeenkomst opengebroken: Driestar betaalt 30 procent van de kosten voor de draaiing van de landingsbaan, plus die van de benodigde aanpassingen in het landschap uit eigen portemonnee. 

Deze constructie is naar de ‘stellige overtuiging’ van Driestar en het college géén ‘ongerechtvaardigde staatssteun’, aldus het aanpassingsrapport dat de gemeenteraad krijgt toegestuurd. Het draaien van de landingsbaan blijkt namelijk ook ‘een lang gekoesterde wens van het vliegveld, gemeente en andere overheden’.

Directeur Enno Belderok van Zeeland Airport is er inderdaad enthousiast over, net als wethouder Simons. Want de piloten vliegen liever ook niet ‘over huizen [...] bij het opstijgen en landen,’ zegt hij in het regionale dagblad PZC

Simons verwacht ook dat baanrotatie het vliegveld veiliger zal maken en dat omwonenden minder last zullen hebben van geluidshinder. 

Begaat Middelburg niet opnieuw een kostbare fout? 

Toch hoeft Zeeland Airport niet aan de kosten bij te dragen. Simons zegt daarover desgevraagd: ‘Het vliegveld heeft er geen enkel economisch voordeel bij. Rotatie van de baan is vooral een jarenlange wens van overheden.’

Begaat Middelburg na eerst voor 5 miljoen euro het schip te zijn ingegaan met de upgrade van camping De Witte Raaf niet opnieuw een kostbare fout? Simons erkent dat hij toen een verkeerde inschatting heeft gemaakt. Een ‘investering in een dergelijke setting’ die hij nu ‘niet meer zou overwegen’. 

Maar, dat is allemaal achter de rug, zegt Simons. ‘Bovendien is de gemeente er goed uitgekomen. Mede dankzij onze grondaankopen, waardoor we erfpacht kunnen innen.’

Middelburg is voor even door het oog van de naald gekropen. Dankzij de doorstart van Driestar slonk haar belang van bijna 6 miljoen naar 600.000 euro. Maar Waterpark Veerse Meer hangt nog altijd als een molensteen om de nek van de Zeeuwse gemeente – nu weer vanwege de investeringen die nodig zijn voor de baanrotatie op Zeeland Airport. 

De oppositie ruikt in elk geval onraad. Met de verlegging van de landingsbaan committeert de stad zich opnieuw aan een miljoenenuitgave die vooral een privaat belang dient.

Voormalig raadslid Ad van der Kreeke (D66) verwacht dat er boeren in opstand zullen komen. Sommigen moeten vertrekken om draaiing van de landingsbaan mogelijk te maken. ‘Zij zullen alles uit de onderhandelingen willen slepen. Dat kan de gemeente nog duur komen te staan.’