'We zijn de Euro in gerommeld'

2 Connecties

Onderwerpen

Euro Roel Janssen
0 Bijdragen

In zijn nieuwste boek over de euro beschrijft journalist Roel Janssen hoe voormalig premier Ruud Lubbers en Wim Kok Nederland de euro in loodsten.

Financieel journalist Roel Janssen is sinds hij dagblad journalist af is productiever dan ooit. In een jaar tijd wist hij welgeteld drie boeken te vervaardigen. In Janssen’s vorige boek kreeg Nout Wellink de kans om in een 270 kantjes zijn stoepje schoon te vegen. In zijn nieuwste boek geeft de voormalig NRC journalist een platform aan oud-politici, ambtenaren en centraal bankiers die betrokken waren bij het ontstaan van de euro. MSM sprak de Janssen op zijn schaatsvrije zondag.
 
‘Ik dacht, het wordt een rustige herfst,’ zegt Janssen. ‘Maar toen kwam mijn uitgever met het idee om betrokkenen bij de oprichting van de euro te interviewen.’ Waarom willen al deze prominente beleidsmakers toch zo graag hun visie laten optekenen door Janssen? ‘Misschien omdat ik de eerste was die bedacht ze te interviewen over dit onderwerp,’ lacht Janssen.
 
Niet alle geïnterviewden krijgen een even grote rol toebedeeld. De hoofdstukken met Kok, Lubbers en Maas zijn het langst. ‘Met Van den Broek en Martens had ik eigenlijk niet zoveel te bespreken. Die gingen over de politieke kant van het verhaal, dat was voor mij eigenlijk niet het belangrijkste,’ vertelt Janssen. ‘Martens zat bovendien regelmatig uit zijn eigen boek voor te lezen.’
 
Hoe was het met de geheugen van de heren gesteld? Het verdrag van Maastricht werd nu toch zo’n twintig jaar geleden gesloten.
‘Eigenlijk wisten ze er allemaal nog vrij veel van. Lubbers had zich goed voorbereid, Kok had ook wat aantekeningen mee; Maas heeft een uitstekend geheugen; en Szasz was een wandelend archief. Szasz kon zo nog even een uitspraak van minister van Financiën Witteveen uit 1965 aanhalen.’
 
Wat viel u bij het maken van dit boek eigenlijk het meest op?
‘In de paneldiscussie bij de presentatie van het boek gaven zowel Ruud Lubbers als Wim Kok aan dat ze de problemen met de euro niet hadden voorzien. Dat is eigenlijk wel het meest opmerkelijke: dat er bij het ontwerpen van de euro niet voldoende rekening is gehouden met de potentiële problemen van een muntunie.’
 
En betuigen Kok en Lubbers nu spijt?
‘Nee, ze staan eigenlijk nog volledig achter hun beslissingen van toen. Geen van de geïnterviewden betuigt eigenlijk spijt.’
 
Hoe kon het toch dat de potentiële problemen zo werden onderschat?
‘Er waren eigenlijk twee problemen: de begrotingsdiscipline en het concurrentievermogen. Het eerste probleem was bekend, maar er werd achteraf bezien te weinig aan gedaan. Het tweede probleem werd eigenlijk nauwelijks besproken.’
 
Wat was het drijvende idee achter het ontstaan van de muntunie? 
‘Daar speelden een heleboel zaken mee. Begin jaren ’80 was er sprake van eurosclerose, pessimisme over Europa. Dat pessimisme ebde eind jaren ’80 weg en politici van zagen hun kans schoon voor verdere Europese integratie. De muntunie was eigenlijk een logisch vervolg op de interne markt. 
Geopolitiek gezien was de val van de muur een belangrijk moment. Frankrijk wilde Duitsland inkapselen in West-Europa, terwijl West-Duitsland koste wat het kost een hereniging met Oost-Duitsland wenste en veel wilde opgeven om deze hereniging tot stand te laten komen. In dit politieke klimaat werd de muntunie gevormd.’
 
Wat opvalt is dat zowel sociaaldemocraten als christendemocraten het als een soort lotsbestemming zagen dat er een muntunie moet komen. Hoe kwam dit?
‘Onder christendemocraten heerste heel sterk het Europa gevoel. We moeten dit ‘met z’n allen’ doen. De christendemocratische invloed is enorm belangrijk geweest voor het ontstaan van de euro. Een sociaaldemocraat als Delors [de invloedrijke voorzitter van de Europese Commissie indertijd red.] was eigenlijk gewoon nog een oude marxist, die geloofde dat de economische onderbouw bepalend was voor de politieke bovenbouw. De politiek volgt uiteindelijk het geld. De muntunie was onvermijdelijk.’
 
Was Kok dan ook stiekem nog een Marxist? 
‘Nee. Voor Kok speelde de oorlog nog een grote rol. Hij was echt bang dat er op den duur opnieuw oorlog zou komen als de Europese integratie niet door zou gaan.’
 
In uw boek werpt Andres Szasz, voormalig directeur bij de Nederlandsche Bank, zich op als een vroege criticaster van de Europese integratie. De monetaire integratie moet het sluitstuk zijn op een politieke unie en niet andersom.
‘Er waren inderdaad mensen zoals Szasz die zeiden dat politieke integratie eerst kwam en daarna pas de monetaire integratie, en mensen als Kok en Lubbers die geloofden dat men door kon zetten met monetaire integratie en de politieke integratie er uiteindelijk toch wel zou komen. Szasz is een idealist, maar niet realistisch. Het zou natuurlijk beter zijn geweest als de politieke unie er eerst was gekomen, maar dat behoorde niet tot de mogelijkheden.’
 
Waren er in de interviews geen moeilijke momenten? Kreeg Kok af en toe geen trillende handen of Lubbers een overslaande stem?
[Lachend] Nee hoor. Die mensen kunnen zichzelf erg goed beschermen.
 
Wie tussen de regels door leest merkt dat Kok en Lubbers niet altijd even betrokken waren bij de besluitvorming. Een voorstel van Cees Maas om geen vaststaande datum te prikken om de euro in te voeren werd, na een woede uitbarsting van commissievoorzitter Jaques Delors, onmiddellijk ingetrokken door toenmalig minister van Financiën Wim Kok.  ‘Ik vond het onjuist dat Kok het voorstel van Maas onmiddellijk liet vallen, maar was er niet zeker van of hij wel inzag waar het om ging,’ vertelt Andres Szasz nu in het boek van Janssen. Ook Lubbers leek niet altijd even goed op de hoogte. ‘Ze hebben geen idee! Geen idee!’ zei minister van Economische Zaken Andriessen tegen zijn ambtenaren nadat Lubbers op een briefing duidelijk verbaasd bleek over het tempo van Europese integratie. ‘Prachtig citaat is dat hé,’ zegt Janssen enthousiast.
 
Wisten Kok en Lubbers eigenlijk wel genoeg om de juiste beslissingen te maken? 
‘Kok en Lubbers zijn natuurlijk bekwame economen, maar ze waren ook politici. Beide waren politiek aan het bedrijven en beoordeelden de zaken niet altijd puur op de economische merites. Toen Delors zo boos werd om het voorstel van topambtenaar Cees Maas dacht Kok onmiddellijk: Oh, ik heb klaarblijkelijk iets gemist. Bovendien waren Kok en Lubbers ook druk met andere zaken. Kok moest bijvoorbeeld  aan zijn sociaaldemocratische achterban een versobering van de WAO verkopen.’ 
 
Maar een muntunie is toch ook niet de minste beslissing?
‘Nee absoluut niet! Je kan wat dat betreft wel zeggen dat we de euro in zijn gerommeld.’
 
****
Een kortere versie van dit interview verscheen eerder in de Pers.
Jesse Frederik
Jesse Frederik
In de zomer van 2011 ontvingen we per email een open sollicitatie van de 22-jarige Jesse Frederik uit Nijmegen die zichzelf o...