Wellink: 'Kapitaal banken aan de lage kant'

    Peter Verhaar doet namens FTM verslag van de Commissie-De Wit. Hier zijn verslag van donderdag en vrijdag: volgens Nout Wellink kon niemand de crisis zien aankomen en Gerrit Zalm toont zich lovend over ABN Amro.

    Ik weet niet hoe hoog de verwachtingen waren van de media, maar mij viel het allemaal wat tegen. Zalm kon weinig zeggen over de problematiek (hij kwam pas in beeld nadat ABN AMRO en Fortis Nederland waren gekocht door de Staat) en Wellink is te gewiekst om zich te laten 'pakken' door de Commissie.

    Eerst maar even Zalm. Zoals altijd oogde Zalm uiterst nerveus. Hij gaf aan dat het een complexe klus was. Op een zeker moment had Zalm 4 petten op, maar als flipperaar-expert was dat geen probleem voor Zalm.
     
    Santander, Remedy en ABN AMRO
    Zalm vond de betaalde prijs van 16,8 miljard niet te veel. Het is geen belegging geweest! Er moest snel besloten worden met weinig concrete informatie. Wel zei Zalm dat de boekhoudkundige actie van Bos, de afboeking van de goodwill (6,5 miljard) gezien moet worden als staatssteun. De Staat moest die 6,5 miljard ophoesten, omdat anders de bank niet voldoende gekapitaliseerd zou zijn. In dit verband zei Zalm dat Santander eigenlijk het grootste risico liep. Deze bank had 10 miljard in het consortium zitten en kon dat niet zomaar eruit halen.

    Zalm was boos over de Remedy: dat was de verkoop van HBU aan Deutsche bank (Fortis wilde geen kantoren verkopen omdat anders ABN AMRO te machtig in de fusie zou worden). Het was een slechte deal voor ABN AMRO, met name het 100 procent garanderen van alle kredieten (dit laatste is enigszins teruggedraaid). Toen de commissie vroeg of het niet mogelijk was een andere, betere afspraak met de Europese Commissie te maken, zei Zalm: "Uitgesloten, de Europese Commissie is net als het Vaticaan". Volgens Zalm is ABN AMRO niet vriendelijk behandeld.

    De commissie informeerde ook nog wat ABN AMRO nu waard is. Zalm was vol lof over het de medewerkers en het harde werken (enz. enz.). Hij trof zelfs 'dienstige bankiers' aan. Zalm maakte echter ook duidelijk dat de Staat zeer waarschijnlijk verlies gaat maken op de deal. Zalm had het over een koers-winstverhouding van 5 (voor private banks iets hoger, laten we zeggen 7). Zelfs met een winst van 2 miljard (optimistisch) geeft dat een prijs van 10-14 miljard: even wachten dus maar met de beursgang, zou ik zeggen!
     
    Verschil van mening

    Tsja, en dan het hoofdgerecht: Wellink, de Bankpresident.

    Het begon al bij het uitspreken van de eed. Het is de bedoeling dat de ondervraagde commissielid De Wit letterlijk naspreekt. Wellink had zijn eigen versie en moest echt tot de orde worden geroepen.

    Al na 10 minuten ging Wellink in zijn bekende verdedigingsmodus. Natuurlijk had hij in Basel zwaar geijverd om het eigen vermogen van banken omhoog te krijgen. Maar Wellinks taalgebruik maakt van alles een klein probleem. Zo zegt Wellink: " kapitaal banken "iets" aan de lage kant...". En ruzie is nooit ruzie, maar een verschil van mening (professoren onder elkaar).
     

    Wellink houdt het graag klein
     
    Wellink had volgens hem de liquiditeitscrisis, die over ging in de solvabiliteitscrisis wel gezien. Maar niet de systeemcrisis van najaar 2008. "Daarop hebben wij en niemand geanticipeerd. Begin 2008 konden we die niet zien". En dat bleef het mantra van Wellink, ook na 3 uur doorzagen en beuken van de commissie.

    En wat heeft DNB hard gewerkt, dat we dat niet vergeten. Zo heeft de werkgroep Pecunia wel 72x vergaderd. En opnieuw 'Wellink: ' ik sta er versteld van hoe het kleine DNB dit allemaal kon doen.' Op een zeker moment zei commissielid Grashof: "Nu weten we het wel mijnheer Wellink hoe hard DNB heeft gewerkt".

    De ondervraging ging vandaag over de staatssteun aan ING.

    Wellink gaf duidelijk aan dat zijn belang de stabiliteit van het bankwezen is. Om deze reden was hij voorstander van overnemen van de ALT-A portefeuille. Wellink zei echter ook dat als ING Direct USA een portefeuille hypotheken koopt in de VS dan kunnen wij daar als DNB niet veel aan doen. Heel apart, want DNB is wel hoofdtoezichthouder op ING, ook in de USA (eerder zei DNB dat zij toezicht op Fortis lastig vond omdat men daar geen hoofdtoezichthouder was). Wellink gaf aan dat DNB niet in staat geacht mag worden om een bankbrede portefeuille in de VS te kunnen beoordelen.

    Wellink ging op een zeker moment zo ver dat hij het bussinessmodel van ING Direct USA verdedigde, een mooi model. Geen woord over het feit dat men wellicht te hard was gegroeid (zei ING's Timmermans), dat spaargelden werden gestopt in hypotheken (niet in staatsleningen), dat de rente op spaartegoeden wellicht aan de hoge kant was.
     
    DNB in Amsterdam zag de crisis niet aankomen

    DNB kon echter leven met een kapitaalsteun 10 mrd omdat daarin ook buffer zat voor Alt-A; zoals bekend wilde DNB liever de ALT-A leningen van de balans hebben. Wellink vond wel dat het geëiste rendement aan de hoge kant was, maar dat is goed recht van minister omdat het om belastinggeld gaat.

    Vervolgens ging het om de vraag waarom DNB heeft toegestaan dat ING eigen vermogen heeft teruggegeven. Wellink kon zich wel vinden in het argument van Hommen dat anders ING een vijandelijk bod had kunnen krijgen zoals eerder ABN AMRO (apart hoor: de markt is dus de baas). Dat ging niet vanzelf: Wellink werd onderbroken door Kosa Kaya; kunt u antwoord geven op een concrete vraag: snapt u beleid ING? antwoord: ja.

    Gespaard
    Naar mijn mening werd Wellink veel te weinig onder vuur genomen inzake het feit dat DNB had moeten zien dat de markt voor ALT-A aan het verslechteren was. Al in 2007 waren er duidelijke signalen. En zeker in 2008 (de Amerikaanse toezichthouder had in januari zelfs ING verboden nog verder te investeren). DNB ging af op opinie van rating-bedrijven inzake Alt-A (kreeg AAA rating!). En op de mening van Tilmant. Ik ben van mening dat DNB te snel overstag is gegaan met uitbetalen eigen vermogen aan aandeelhouders (zie hier mijn kritiek in beeld bij Pauw & Witteman). Stond DNB eigenlijk niet te dicht op de banken, zou mijn vraag zijn.

    Wellink was nogal boos over de actie van Kroes en raadde ING aan een juridische procedure te starten.

    Tot slot, een interessante clash! De commissie-De Wit denkt dat Wellink contact heeft gezocht met Balkenende. Hij zou hebben geklaagd over de harde manier waarop het MvF omging met staatssteun; het zou ING opnieuw in problemen kunnen brengen. Wellink kon zich het niet herinneren. Met dat antwoord nam Grashoff geen genoegen. ‘Heeft u ook niet op 20 januari 2009 met de premier gebeld?’ Wellink kon het zich opnieuw niet herinneren. ‘Misschien is er een telefoongesprek geweest, ik weet het niet.’ Hij spoorde de Commissie aan om dit uit te zoeken, ‘en vooral welke formulering er gebruikt is’ (bron FD). Komende donderdag komt Balkenende: dan horen we hier meer over. En die dag zien we ook Wellink weer terug.
     
    Ook Balkenende komt nog aan de beurt
     

    En hoe ging het afgelopen donderdag? Hier het verslag van dag 16, waarin het ging over het depositogarantiestelsel, de overname van Fortis en ABN en de steun aan ING.

     

    Donderdag kwam Jan Hommen op bezoek in zijn functie als Voorzitter van de Raad van Commissarissen van ING (pikant: hij is nu de CEO van ING) en daarmee zou de commissie eindelijk een daadwerkelijke 'beslisser' achter de tafel hebben. Helaas voor ons zal de toenmalige CEO Tilmant (die door Gerritse werd afgeschilderd als een stuurloos en paniekerig figuur) niet gehoord worden. Hij komt niet.

    De dag ving aan met een DNB-man, Henk Brouwer, directeur Toezicht banken.

     
    Tristan
    DNB had een werkgroep in het leven geroepen om onderzoek te doen naar de liquiditeitsproblemen bij systeembanken. Het project heette Tristan (what's in a name? Brouwer had het over een mooie opera van Wagner; ja, ja het was de eerste opera waarin gebruik werd gemaakt van niet-harmonische tonen; een voorbode van de nakende problemen?).
     
    Brouwer: " De uitkomst was erger dan we gedacht hadden. Met name bij Fortis." Hij zei echter direct dat DNB niet de hoofdtoezichthouder was op Fortis, dat waren de Belgen (onthoud deze uitspraak goed, als straks Wellink gaat praten over ING, dan zullen we iets anders horen!). Met andere woorden, DNB keek er naar en kon niets doen.
     
    Brouwer werd later geïrriteerd toen commissielid Vermeij hierover doorvroeg "het lijkt wel alsof u denkt dat wij toezichthouder waren van Fortis". Hij vond de opmerking van Vermeij 'dat DNB pas in actie kwam toen het huis in brand stond' demagogisch. Ook Brugging (RABO) kreeg een trap na: "Bruggink stond niet op de loonlijst van DNB". Zoals bekend heeft Bruggink Wellink gebeld met de opmerking dat er wel erg veel geld van Fortis naar RABO kwam.
     
    Brouwer gaf verder dat de banken de stresstesten van DNB veel te streng vonden. Ik had graag gezien dat de commissie op dat punt had doorgevraagd. So what dat de banken dat vonden, DNB is de toezichthouder en zij bepaalt wat streng is. Er is ook nog een Tristan 2 gekomen. Het doel van Tristan 2 was om te onderzoeken hoe slechte activa uit de balans konden worden gehaald. Gerritse maakte duidelijk dat het MvF daar op tegen was. Het zou bij de staatssteun aan ING een bepalende rol gaan spelen.
     
    Het verhoor met Brouwer over ING ging voornamelijk over de meningsverschillen tussen DNB en Financiën over de wijze waarop steun zou worden gegeven. Brouwer bevestigde de lezing van Gerritse dat DNB een voorkeur had voor het overnemen van de slechte hypothekenportefeuille (ALT-A); het ministerie wilde alleen kapitaalsteun geven. Reden: de belastingbetaler moet geen eigendom worden van de fouten van ING en moet er ook nog wat aan kunnen verdienen. DNB heeft zich beklaagd over deze houding van het ministerie: het zou de solvabiliteit van ING nog verder in gevaar kunnen brengen.
     
    Uiteindelijk ging DNB akkoord met de 10 miljard kapitaalsteun omdat dat ook verlichting zou geven voor de ALT-A portefeuille. Maar zo zei Brouwer: 'ik had een donkerbruin vermoeden dat dit niet voldoende zou zijn'. Uiteindelijk heeft het ministerie alsnog het risico van de hypotheken overgenomen (een 'nederlaag' zou Gerritse zeggen). Commissielid Fatma Koser Kaya trachtte er achter te komen in hoeverre Wellink in eindfase van de Alt-A deal erbij was betrokken. Brouwer kon zich niets herinneren ('was Wellink wel in het gebouw? misschien wel).
     
    ING werd toch niet genationaliseerd
     
    Brouwer was een van de zes mensen die op de hoogte was van de nationalisatie-optie ING: "Ik heb de optie nooit serieus genomen".
     
    Tot slot een klein meineed-probleemtje: Brouwer heeft Fortis-topman Jan van Rutte al op dinsdag 30 september 2008 verteld dat Nederland werkte aan nationalisatie van de Nederlandse delen. Ook Kloosterman van Fortis vertelde de commissie dat hij het aan Van Rutte had verteld. Van Rutte heeft dit eerder ontkend.
     
    ING en Fortis
    De volgende ondervraagde was Hommen. Het werd een interessant verhoor! Ik ga beginnen met het einde van het verhoor. De commissie vroeg aan Hommen hoe het toch mogelijk was dat ING ergens in augustus 2008 nog een partij was die mogelijk Fortis zou overnemen, terwijl het bedrijf begin januari 100% aan het overheidsinfuus hing. Hommen wist het niet, de val van Lehman was voor hem 'een waterscheiding'. Hij had niet voorzien dat het zo snel zou gaan.
     
    Goed, eerst Fortis. Hommen  en ex-ING ceo Tilmant werden uitgenodigd om 27 september 2008 naar Brussel te komen om heel Fortis te kopen. Dat was een kort bezoek. Fortis was failliete boedel. Daarna is gekeken naar alleen ABN AMRO. Men had 4 à 5 mrd euro over voor ABN AMRO. Interessant is dat Kroes had gezegd geen problemen te hebben met de overname (!). ING  was terughoudend, waarna zij zelfs 2 weken exclusiviteit kreeg om rustig te kijken of ze alsnog onderdelen wilden kopen op basis extra info. De zaak is niet doorgegaan door de blunder met de foto. Op de foto stond dat ABN AMRO 10 miljard zou moeten kosten. Dat wilde ING absoluut niet betalen (bang voor de koers aandeel).
     
    Vervolgens ging het over de steun voor de ALT-A portefeuille. Hommen zag in voorjaar 2008 wereld om zich heen veranderen maar zag dat niet terug in winstresultaten van de ALT-A portefeuille. Het was in zijn woorden een "stabiele crisis". Als RvC heeft hij echt doorgevraagd: "ik moet jullie dan feliciteren", zei Commissaris Hommen tegen ING Direct USA.
     
    Hommen werd door de commissie gegrild over de terugkoop van 5 miljard aandelen en 1,5 miljard interim-dividend vlak voordat de bank staatssteun moet aanvragen. Zag u niet dat dit eigen vermogen heel hard nodig was? Nee, zei Hommen. Volgens de Basel-2 regels hadden we teveel vermogen en liep ING het risico dat er een vijandig bod zou komen op ING (net als ABN AMRO). Niettemin waren beide beslissingen "heel moeilijk". Niet uitkeren zou de markt (!) als zwaktebod zien.
     
    Hommen: ING heeft bestuurders moeten laten gaan die zich niet makkelijk lieten sturen door de veranderende omstandigheden en op 2/10/08 moest ING met de billen bloot. De val van Lehman zorgde ervoor dat de rating-bedrijven de ALT-A portefeuilles zwaar af waardeerden en dus was dringend  meer vermogen nodig. Hommen zei dat het MvF overname van de portefeuille te risicovol vond (geen cadeautjes voor aandeelhouders) en aanstuurde op een kapitaalversterking. ING ging  akkoord (mede omdat de portefeuille op een andere wijze waarderen geen soelaas zou geven). Overigens heeft ING 4 miljard meer vermogen geaccepteerd dan nodig was (op verzoek van MvF; DNB ging blijkbaar akkoord omdat men wist dat ALT-A nog zou verslechteren).
     
    Hommen wist niet van geheime nationalisatie-wet ING maar waarschuwde Balkenende en Bos voor gebruik van het woord. De ALT-A deal heft veel hoofdbrekens gegeven. In januari kwam 'plotseling'  een onbekende US-GAAP boekhoudregel om de hoek kijken, waardoor de prijs van de deal aangepast moest worden. Tot nu toe heeft Staat een goede deal gedaan met Alt-A, zegt Hommen. Alle berekeningen wijzen erop dat Staat er goed gaat uitspringen.
     
    In maart  2009 ontmoet Kroes Hommen. Kroes had informatie opgevraagd bij MvF, waar Hommen niets van wist. De Europese Commissie zou de deal, ondanks commerciële voorwaarden, zien als staatssteun en dit heeft vergaande consequenties gehad. Uiteindelijk moest ING de verzekeringsactiviteiten afstoten en ook ING Direct USA moest in de verkoop ("aanvullende straf" , zei Hommen).
     
    Alt-A
    De derde ondervraagde was een oude bekende, Ter haar van MvF. Hij begon met Hommen van een klein beetje meineed te beschuldigen. Volgens Ter Haar heeft ING zowel gevraagd de ALT-A portefeuille over te nemen als kapitaalsteun (dus en/en). Alle ING-bazen hadden voor de commissie verklaard dat ING eigenlijk geen kapitaal nodig had; alleen de ALT-A moest geneutraliseerd worden.
     
    Ter Haar kreeg in eerste instantie van ING en DNB de verzekering dat aanpassing van de boekhoudregels het Alt-A zou oplossen. Ter Haar stelde dat ING geen behoefte had aan Staat als aandeelhouder. DNB deelde dat argument en ook Bos had er blijkbaar weinig trek in. Op 4 december 2008 blijkt tot verrassing van Ter Haar dat andere boekhoudmethode (hold to maturity) voor Alt-A niet gewerkt heeft (dan zou ING zeker niet in aanmerking komen voor steun onder het TARP pakket, maar dat kreeg ING uiteindelijk toch niet). Ter Haar zei dat hij verrast was dat Moody's toch een lager kredietoordeel gaf aan ING terwijl er net 10 miljard kapitaalsteun was gegeven.
     
    Ter Haar werd ook ondervraagd over de deal inzake Fortis. Ook hier is een zweem van meineed. Ter Haar verklaarde dat hij niet wist dat de Nederlandse onderdelen van Fortis ondergekapitaliseerd waren. DNB-man Kleijwegt zei het tegendeel.Ook de adviseur Lazard heeft dit niet gemeld. Dit schreef het FD: " Wist DNB van het tekort, maar is het niet gemeld aan de onderhandelaars? Wist Lazard het wel, maar heeft de zakenbank er geen rekening mee gehouden toen ze een aankoopprijs adviseerde aan Ter Haar? Of wist Ter Haar en zijn politieke baas Wouter Bos het wel, maar hebben zij de Tweede Kamer niet goed geïnformeerd? Veel is onduidelijk en mysterieus. Maar één conclusie lijkt onontkoombaar: ten minste één van de getuigen spreekt niet de waarheid. Of niet helemaal ".


     
    --
    Lees het blog over banken, brokers en beurzen
    www.bank.blog.nl
    www.pfverhaar.nl
    twitter: @peterverhaar
     

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Redactie

    Gevolgd door 272 leden

    Volg Redactie
    Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
    Annuleren