Bron: Andere Tijden
© NTR / VRPO

Overijssel

Asbest-miljardairs komen juridisch onder schadeclaims uit

11
Hof van Twente

    Ook jouw gemeente krijgt steeds meer taken en dus macht. Lokale journalisten zijn steeds minder in staat om deze macht te controleren. Daarom gaat Follow the Money lokaal.

    In dit tweede deel van onze serie over de asbestfabriek in Goor, duikt FTM in de historie van het bedrijf. De lobby tot behoud van deze industrie was ijzersterk; de lijntjes liepen zelfs tot in Den Haag. Wie profiteerde hiervan? En waarom wordt deze gevaarlijke stof tot op de dag van vandaag gebruikt?

    Ludwig Hatschek maakt in 1900 een vreugdedansje. De eigenaar van houtbedrijf Kochmühle in het Oostenrijkse Vöcklabruck heeft een fantastische uitvinding gedaan. Waar normaliter van oud papier karton wordt gemaakt, heeft Hatschek asbest-vezels, cement en pulp gemengd. Met de geboorte van dit asbest-cement heeft hij bouwmateriaal in handen dat lichter is dan baksteen. Grootste voordeel: het is vorstbestendig en onbrandbaar. Hij krult zijn imposante snor, zet een beschrijving op papier en vraagt patent aan.

    Enkele jaren later is dat in zijn bezit. Hij begint met een grootschalige productie van asbest-cement in een Zwitserse fabriek. Die noemt hij Eternit Werke. Daar heeft Hatschek over nagedacht, want hij gebruikt een verwijzing uit het Latijn. Eternit staat voor eeuwigheid: asbest is immers onverwoestbaar.

    De slimme zakenman krijgt het voor elkaar dat er maar één firma in elk land de naam Eternit mag gebruiken. Als de uitvinder van asbest-cement bedingt hij tevens een aandelenpakket van de andere fabrieken. Als eerste hapt de Belgische industrieel Alphonse Emsens toe.

    Handel zit de Emsens in het bloed. Vader Jacob is succesvol in de Antwerpse suikerindustrie. Alphonse bouwt een asbest-fabriek in Kapelle-op-den-Bos, een voorstadje van Brussel.

    De Zwitserse zakenman Ernst Schmidheiny neemt korte tijd later als belangrijkste cementleverancier de Eternit Werke van Hatschek over. Schmidheiny is zo enthousiast dat hij eveneens aandelen koopt van Alphonse Emsens. Zo sluiten de twee een zakelijk verbond. Emsens helpt op zijn beurt de Fransman Joseph Cuvelier om SA Eternit France te bouwen. De dominantie van de families in de Europese asbest-industrie is definitief met een Duitse vestiging. In Nederland laten de Belgische eigenaren hun oog vallen op een leeg bedrijventerrein langs het Twentekanaal in Goor.

    Wondermineraal

    Asbest bestaat uit een aantal mineralen van zeer kleine vezels, spiraalvormige vezels (wit asbest) en rechte vezels (bruin, blauw, grijs, geel en groen.) In de meeste gevallen zijn de vezels met het blote oog niet te zien. Als asbest-vezels zijn verwerkt in cement, is niet meer te herleiden welke kleur is gebruikt. De delfstof wordt vanaf het begin van de vorige eeuw veel gewonnen in Zuid-Amerika, Canada en Rusland.

    Lees verder Inklappen

    Dan duurt het niet lang tot in 1937 een mooie zomerse dag zich aandient. Alexander Eppo baron van Voorst tot Voorst gaat gekleed in een driedelig lichtgekleurd pak. Hij is Overijssels Commissaris van de koningin en zal de Nederlandse vestiging van Eternit openen. De Goorse asbest-fabriek ligt pal naast het Twentekanaal, dat als werkverschaffingsproject in de crisisjaren door honderden arbeiders met de hand is uitgegraven. De schaduw van de enorme fabriekshal weerspiegelt in het kabbelende water.

    Tot in de eeuwigheid

    In het kielzog van de baron poseren ongeveer zeventig lokale en provinciale notabelen, bestuurders én de voltallige Eternit-directie gewillig voor een groepsfoto. Het is een plechtige ceremonie, vervuld van hoop voor de toekomst. Eternit geeft de lokale werkgelegenheid een gigantische impuls en stuwt de welvaart in het Reggestadje naar grote hoogten. De slogan van het bedrijf gedurende de crisisjaren: ‘Eternit tot in de eeuwigheid.’ Jarenlang geldt de onderneming als ‘de God van Goor’. Het bedrijf groeide uit tot de grootste asbest-producent van Nederland. Terwijl al duidelijk was dat asbest een gevaar vormde voor de volksgezondheid, keken bestuurders en bewindslieden een halve eeuw de andere kant op. Wat waren hun belangen?

    "Jarenlang geldt de onderneming als de God van Goor"

    De komst van de fabriek in 1937 genereert veel nieuwe banen. Vanaf de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog kan de bouwsector de vraag naar nieuwe woningen nauwelijks aan. Het gevolg is een duizelingwekkende groei in de verkoop van asbest-materialen. Eternit produceerde asbest-golfplaten voor daken van huizen en boerderijen, en asbest-pijpleidingen voor rioleringen. Ook bestaat er spuit-asbest om huizen te isoleren.  

    Jaarlijks importeert Eternit Goor via de Belgische moedermaatschappij voor 50 miljoen euro aan asbest uit de Sovjet-Unie, het huidige Rusland. Er wordt 200 duizend ton aan asbest verwerkt in bouwwerken en nog eens 100 duizend ton golfplaten belanden op daken van woningen en boerderijen. In de zeventiger jaren is het personeelsbestand al opgelopen tot bijna zevenhonderd werknemers. Buitenlandse medici en wetenschappers leggen in de jaren dertig als eerste een verband tussen blootstelling aan asbest en de ziekte asbestose (stoflongen). Enkele jaren later stellen zij vast dat asbest-vezels ook de bron kunnen zijn van longkanker.

    Uiteindelijk levert de Zeeuwse bedrijfsarts Jan Stumphius in 1969 het bewijs dat (geringe) blootstelling aan asbest kan leiden tot de dodelijke derde asbestziekte mesothelioom (longvlieskanker). Hij schrijft: ‘Asbest ontwikkelt zich snel van een bedrijfsgeneeskundige zaak tot een duidelijk volksgezondheidsprobleem.’ Vanaf dat moment hanteren artsen code rood bij blootstelling aan de kankerverwekkende delfstof. De fabrieksleiding doet dat niet.

    De medische feiten rijden de economische belangen van Eternit in de wielen. Werknemers worden door de directie bewust niet op de hoogte gebracht om onrust te voorkomen. De wetenschappelijke kennis over asbest wordt openlijk in twijfel getrokken door diezelfde bedrijfsleiding. De industrie verzet zich, met het oog op de kosten, tegen uitbreiding van beschermende maatregelen voor het personeel. Gezondheidsrisico’s worden door Eternit als bedrijfsgeheim behandeld met het oog op schadeclaims of om het personeel niet af te schrikken, zo noteert asbestdeskundige Bob Ruers in 2012 in zijn proefschrift Macht en tegenmacht in de asbestregulering.

    Twijfel zaaien

    Het bedrijf huurt een bataljon aan pr- en adviesbureaus in om te benadrukken dat je veilig met de delfstof kunt werken. Als verkenners van het bordspel Stratego duiken de spindoctors van de stof des doods op in de media, treden op tijdens symposia, congressen en maken hun opwacht in politiek Den Haag. Een dreigend totaalverbod door de rijksoverheid op de productie en verkoop van asbest-materiaal moet zo lang mogelijk worden gerekt.

    Het bedrijf huurt een bataljon aan pr- en adviesbureaus in

    Tijdens een asbest-congres in 1976 krijgt minister Jaap Boersma van Sociale Zaken van de voorzitter van de werkgeversorganisatie een kattebelletje: ‘Beste Jaap, zorg je er wel voor dat je een beetje tegenwicht biedt?’ De preses vreest dat activisten het congres aangrijpen en een kruistocht tegen de kankerverwekkende stof organiseren. Die strategie werkt in de jaren zeventig en tachtig. Lokale bestuurders en raadsleden scharen zich achter Eternit. Bewindslieden en ambtenaren van Sociale en Economische Zaken, Volksgezondheid en Milieuhygiëne brengen een tegenstrijdig advies uit waardoor een asbest-verbod nog lang op zich laat wachten.

    Die lakse houding is voor de vakbonden het signaal om eind jaren zeventig de noodklok te luiden. ‘Eternit?, niks geen God van Goor, maar Satan.’ De bonden krijgen bijval van activisten van de Socialistische Partij. Beide organisaties komen met een onderzoek naar de gevaren van asbest. Eternit is woedend, maar de tegenstanders laten zich niet uit het veld slaan: ze gaan er met gestrekt been in.

    Opvallend genoeg ontkent de Eternit op dat moment de misstanden niet, maar beklaagt zich over de brutaliteit van de vakbondslui, die zonder toestemming door de bedrijfshal struinen op zoek naar onveilige situaties. Directeur de Jong beklaagt zich in de media — die massaal aandacht schenken aan het onderzoek en het zwartboek, dat in 1977 verschijnt. Dertig misstanden staan er in opgesomd, het boek ligt ter inzage in de bedrijfshal. De Jong: ‘Dit zwartboek veroorzaakt onnodige onrust. Er is sprake van paniekzaaierij en men is onbekend met de werkelijke feiten. In het algemeen vormt asbest geen gevaar voor de volksgezondheid.’ Op de vraag van journalisten of er al werknemers zijn gestorven aan een asbest-ziekte reageert de topman: ‘Nog nooit is er ook maar één geval van asbestose of mesothelioom (longvlieskanker) geconstateerd.’ Een onderzoek krijgt van de Socialistische Partij begin jaren tachtig de titel: ‘Asbest doodt.’

    Eternit-directeur De Jong in 1977

    "Nog nooit is er ook maar één geval van asbestose of longvlieskanker geconstateerd"

    Verschillende Europese Eternit-bedrijven beweren in die tijd dat asbest onschadelijk is als het is ingekapseld, zoals bij asbest-cement. Jarenlang is dit argument gebruikt om maatregelen tegen asbest-cement te voorkomen. Asbest-deskundige Bob Ruers bestrijdt dat in zijn proefschrift: ‘Het geeft een onjuist beeld van de gevaren van asbestcement: de hele levenscyclus van asbest-cement — vanaf 1900 — moet worden meegenomen bij de inschatting van de gevaren.'

    Imagoschade

    Het imago van Eternit als weldoener begint af te brokkelen. In Goor komen critici en fabrieksmedewerkers tegenover elkaar te staan. Familie van Eternit-personeel verkettert de luidruchtige aandachttrekkers van de vakbond en hekelen fanatieke milieuactivisten van de Socialistische Partij zoals voorman Remi Poppe. De lokale bevolking vreest dat de activisten aan hun brood komen en aanjagers zijn van politieke spelletjes. De werkgelegenheid loopt in de jaren tachtig terug tot driehonderd arbeidsplaatsen. De discussie over al dan niet in dienst zijn bij Eternit werkt als een splijtzwam in de Goorse gemeenschap. Waag het op verjaardagen en partijtjes niet om de fabriek zwart te maken.

    Waag het op verjaardagen niet om de fabriek zwart te maken

    ‘Straks gaat het bedrijf failliet en moeten wij naar de steun,' klinkt het geregeld in de huiskamers, tussen bier en bitterballen. Lokale tegenstanders houden eerst hun mond, maar aanhoudende signalen uit de medische wereld beroeren de gemoederen. SP-activist Poppe beklimt de barricades en stuurt Eternit begin jaren negentig een open brief waarin hij waarschuwt voor de gevaren van asbest.

    Eternit zal de slag om behoud van asbesthoudende producten verliezen. Vanaf juli 1993 is het in Nederland verboden om de kankerverwekkende stoffen te produceren of te verhandelen. De fabrieksdirectie kondigt in een laatste stuiptrekking massa-ontslag aan als het rijk niet met een schadevergoeding van 4 miljoen gulden per jaar over de brug komt. De provincie Overijssel en Twentse gemeenten, waaronder Goor, steunen de roep om compensatie, maar die komt er niet.

    Voor het bedrijf zit er op dat moment niets anders op dan over te stappen op de productie van asbestvrije producten. Dat lukt, maar de werkgelegenheid neemt af tot 150 banen. Murw gebeukt door de pogingen een totaalverbod te voorkomen, hangt de onderneming in de touwen.

    Het imago van asbest-reus Eternit ligt aan duigen

    Een lading schadeclaims van slachtoffers genereert echter geen financiële knock-out voor Eternit, maar het imago van de vroegere asbest-reus ligt aan duigen. Op initiatief van de overheid wordt een fonds opgericht, gefinancierd door het rijk. Slachtoffers van longvlieskanker kunnen een tegemoetkoming krijgen. Het Instituut voor Asbestslachtoffers bemiddelt om voor hen een schadevergoeding te krijgen.

    Eternit is enkele miljoenen euro’s kwijt aan schadeclaims van slachtoffers, maar nazaten van de eigenaren nemen afstand van de erfenis van de omvangrijke asbest-vervuiling: van daken tot Twentse bodem. De fabriek in Goor is vanaf haar ontstaan in 1937 een volledige dochtermaatschappij van de internationale holding Eternit SA. Die is in 1995 overgegaan in Etex, ook een internationale holding. In Goor blijft de naam Eternit op de gevel staan. De Etex Group zet jaarlijks bijna 3 miljard euro om. Het totale eigen vermogen van de Etex Group is ook 3 miljard euro. 

    Een gezonde zaak

    De Etex Group, voor 85 procent eigendom van de familie Emsens, draagt geen stuiver bij een de asbest-sanerings-operaties in de achtertuin van de Goorse fabriek, terwijl die kosten inmiddels zijn opgelopen tot 250 miljoen euro. Zij hebben een fortuin verdiend in de asbest-en cementindustrie. De nazaten hebben meerderheidsbelangen in drie multinationals: de Etex Group, het vroegere Eternit, dat handelt in bouw-en isolatiematerialen, Sibelco (zandwinning) en Aliaxis (plastic leidingsystemen).

    Deze drie multinationals zetten jaarlijks gezamenlijk 8,4 miljard euro om. Het eigen vermogen van de Emsens wordt door Belgische media geschat op ruim 3,3 miljard euro. Begin dit jaar overleed pater familias Stanislas Emsens op 93-jarige leeftijd. De Belgische koninklijke familie verhief hem in 2005 in de adelstand. Emsens was zeer vereerd. Tijdens een zeldzaam interview zei hij in de Belgische pers: ‘Liever een gezond bedrijf dat zwijgt, dan een ongezonde onderneming met veel lawaai.’


    Ton Witteman

    "De leverantie van asbesthoudende producten was tot het totale asbest-verbod in 1993 legaal"

    Een andere belanghebbende die flink heeft verdiend aan Eternits asbestindustrie is de Zwitserse familie Schmidheiny. De broers Thomas (72) en Stephan (70) hebben het familiekapitaal in handen. Hun eigen vermogen is door het Amerikaanse zakenblad Forbes berekend op 7,3 miljard euro. Terwijl Thomas een waaier aan bedrijven runt in de cementindustrie, heeft Stephan zijn belangen in de asbest-sector sinds begin jaren tachtig afgebouwd. In zijn biografie laat hij doorschemeren al vroegtijdig de gevaren van de kankerverwekkende asbest te hebben ingezien. Is het daarom dat hij een ommezwaai heeft gemaakt en investeerde in de duurzame ontwikkeling van producten?

    Schoonmaak

    Asbest-expert Bob Ruers vindt het vreemd dat de families niet meebetalen aan de schoonmaak. ‘Kijk, zij zwemmen in het geld. Ze hoeven niet te kijken op een miljoen meer of minder. Laten deze miljardairs zich eens van hun sociale kant zien en meebetalen aan het opruimen van de rotzooi die zij zelf hebben veroorzaakt. Eternit heeft onrechtmatig gehandeld en moet de daaruit veroorzaakte schade vergoeden. Dat is de civielrechtelijke kant van de zaak.’ Ruers staat niet alleen. De voltallige oppositie in de Goorse gemeenteraad wil dat Eternit bijdraagt, maar dat streven is mislukt. CDA-staatssecretaris Pieter van Geel van Milieu meldt in december 2005 aan de Tweede Kamer dat het bedrijf wil meebetalen. Ruers: ‘Ik weet niet wat dat heeft opgeleverd, waarschijnlijk niets. En ik weet niet waarom het niets heeft opgeleverd.’

    Asbestdeskundige Ton Witteman kan verklaren waarom Eternit niet aansprakelijk wordt gesteld. ‘Het is volgens mij juridisch onmogelijk om Eternit te laten meebetalen aan het opruimen van de asbestvervuiling. Ruers ziet dat als voormalig jurist toch anders. ‘Ik heb de bewijzen dat Eternit al in de jaren vijftig wist dat hun product kankerverwekkend was. Dat blijkt uit diverse interne stukken, documenten en notulen van directie-en OR-vergaderingen. Opzettelijke vervuiling van de bodem door bedrijven, is de asbest-miljardairs zeker nog aan te rekenen. Een deel van de rekening moet bij hen worden neergelegd, maar de landelijke politiek doet niets meer.’

    Nieuw asbestschandaal

    Wie denkt dat de asbest-miljardairs de blauw-witte sluipmoordenaar in bedwang hebben, heeft het mis. Bij dochteronderneming Eurogrit van multinational Sibelco (zandwinning) van de Belgische Eternit-familie Emsens is er een nieuw asbest-schandaal aan het licht gekomen. Uit onderzoek uit 2017 van het ministerie van Sociale Zaken blijkt dat straalgrit van Eurogrit dat is vervuild met kankerverwekkend asbest, is opgedoken bij grote bedrijven als Shell, Tata Steel en AkzoNobel. Sinds 2015 hebben 594 bedrijven in Nederland gewerkt met het middel. Straalgrit wordt onder meer gebruikt om vuil en roest van stalen oppervlaktes te spuiten.  

    Sinds 2015 hebben 594 Nederlandse bedrijven gewerkt met asbest vervuild staalgrit

    CNV-bestuurder Piet Verburg heeft de leden opgeroepen om zich te melden ‘Het is bizar dat dit kan gebeuren in 2018.’ Vakbond FNV heeft Eurogrit aansprakelijk gesteld voor de levering van het vervuilde straalgrit. Eurogrit is een dochteronderneming van multinational Sibelco en zusterbedrijf van Eternit, eigendom van de Belgische familie Emsens.

    Tot 2035 zullen we nog zo'n tienduizend asbest-doden kunnen betreuren. Inmiddels zijn er volgens officiële cijfers veertienduizend mensen overleden ten gevolge van asbest. De slogan van de fabriek van eind jaren dertig is nog altijd springlevend: ‘Eternit: tot in de eeuwigheid.’

    Follow the Money heeft Eternit een mail gestuurd met het verzoek om te reageren op de kritiek die met name politici en asbest experts hebben op de handelswijze en houding van de directie ten aanzien van asbest. De directie heeft tot op de dag van vandaag niet gereageerd. In deel 3, voorlopig het laatste deel van dit dossier, aandacht voor de asbestslachtoffers, binnenkort op deze site.

    Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

    Over de auteur

    Rob Vorkink

    Gevolgd door 105 leden

    Bonkige, ervaren onderzoeksjournalist uit Twente. Voor Follow the Money Lokaal speurt hij naar misstanden in NO-Nederland.

    Lees meer

    Volg deze auteur en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg Rob Vorkink
    Verbeteringen of aanvullingen?   Tip de auteur Annuleren
    Dit artikel zit in het dossier

    FTM Lokaal

    Gevolgd door 450 leden

    Van Noord-Oost Groningen tot Zeeuws-Vlaanderen en van Den Helder tot Maastricht: deze waakhond komt naar je toe.

    Lees meer

    Volg dit dossier en blijf op de hoogte via e-mail

    Volg dossier