Bijzonder Beheer

Tienduizenden ondernemers zijn ondergebracht bij de gevreesde afdeling Bijzonder Beheer, de ziekenboeg van de bank waar slechts een enkeling weer levend uitkomt. Ondernemers worden geconfronteerd  met stijgende rentelasten, extra aflossingen en accountantskosten. Resultaat: de ondernemer wordt niet beter, maar juist steeds zieker. De bank toont in deze situatie vaak weinig begrip voor de individuele ondernemer, de relatie met de bank is verziekt. Banken zijn de groeiende stapel probleemdossiers in sommige gevallen liever kwijt dan rijk, ook al leidt dat tot faillissement van de ondernemer en afboekingen bij de bank. Een nieuw bankschandaal lijkt geboren. Toezichthouder AFM onderzocht de praktijken van Bijzonder Beheer en ook de Tweede Kamer buigt zich over de kwestie.

37 Artikelen

Wie is verantwoordelijk voor de ondergang van Oad?

4 Connecties

Onderwerpen

Oad MKB Financiële sector

Organisaties

Rabobank

De strijdende partijen smeten dinsdag met cijfers naar elkaar, maar er was vooral ook heel veel gekissebis tijdens de rechtszaak van de voormalige Oad-aandeelhouders tegen Rabobank. De familie Ter Haar houdt de afdeling bijzonder beheer van de bank verantwoordelijk voor het ten gronde gaan van hun reisbureau. Krijgen ze de 65 miljoen euro die ze claimen?

Ondernemers ergeren zich vaak aan de jonge honden en snotneuzen van bijzonder beheer, die hen in hun goed zittende maatpak even de les komen lezen over hoe zij hun bedrijf, dat zij soms al decennia leiden, moeten managen. Uiterlijk voldeden de twee bijzonder beheer-medewerkers van Rabobank precies aan dat stereotype beeld: dertigers, perfect getrimde, hippe baarden, grijze pakken. Ook een enkel dik horloge was te ontwaren, evenals beginnend grijs aan de slapen, als onvermijdelijk gevolg van het slopende vak van bijzonder beheer-medewerker. Hun baas, de senior account manager, was wat ouder en was wat minder protserig gekleed. Hij trok een streng gezicht, op dinsdagochtend 22 september in de rechtbank. Er stond dan ook nogal wat op het spel: 65 miljoen euro om precies te zijn. De afdeling bijzonder beheer van de banken ligt al een tijd onder vuur. De rechtszaak van de familie Ter Haar, oprichters van het Oad concern, is een van de meest prominente voorbeelden van een bedrijf dat zich gedupeerd voelt door de 'ziekenboeg' van de bank. Het reisconcern – waarin onder meer een busmaatschappij en reiswinkels zaten – ging twee jaar geleden failliet.
 Rabobank zou bizar hoge eisen hebben gesteld over het storten van miljoenen aan vers kapitaal
De familie Ter Haar vroeg zelf het faillissement aan, maar wees al snel met de beschuldigende vinger naar Rabobank: die zou bizar hoge eisen hebben gesteld over het storten van miljoenen aan vers kapitaal. Toen dat geld er niet op tijd was, werd het krediet bevroren, net op het moment dat er een deal aan zat te komen met een groep Twentse investeerders.

Haperende communicatie

Rabobank hield zich de afgelopen twee jaar in de media op de vlakte. De rechtszaak van dinsdag was daardoor voor de buitenwereld de eerste gelegenheid voor een inkijkje in de gedachtegang van de coöperatieve leenbank en in de onderbouwing van hun beslissingen. Tussen de lawine aan cijfers van beide kanten (Oad stond er goed voor, zeiden de advocaten van de familie; Oad stond er beroerd voor, zei advocaat Winters van het Zuidas-kantoor De Brauw Blackstone Westbroek, dat Rabobank bijstond), was er vooral ook veel gekissebis. Als advocaat De Waard van de Ter Haars de advocaat van de tegenpartij aanspreekt als 'Winter', sist die laatste terug 'Wintersss.' Als Winters met veel bombarie verkondigt vier punten van de tegenpartij onderuit te zullen halen en De Waard er op wijst dat hij er maar drie heeft genoemd, zegt hij bits 'nou, dan zijn het er drie.' En als de Rabo-advocaat stelt dat de Oad-familie de geschiedenis probeert te herschrijven, kaatst De Waard de bal terug: nee jullie verdraaien de feiten. Het lijkt tekenend voor de verstoorde relatie tussen Rabobank en de familie Ter Haar in de aanloop naar het faillissement. Dat de communicatie met bijzonder beheer vaak niet goed verloopt, constateerde ook toezichthouder AFM eerder dit jaar al.

Amateuristisch rekenwerk bank

Dat de Ter Haars en hun huisbank in twee totaal verschillende werelden leefden, bleek ook uit de cijfers die beide partijen inbrachten. Volgens De Waard was Oad een gezond bedrijf: ze hadden nog nooit een rentebetaling of aflossing aan de bank gemist en het bedrijf had alleen maar seizoenskrediet nodig van Rabo: bussen en vastgoed was volgens hem allemaal vrij van financiering. Een oerconservatief bedrijf dus, zonder gekkigheden, dat alleen door zijn seizoensgebonden bedrijfsmodel (in de winter gaan weinig mensen op vakantie en moet er van het krediet worden getrokken, terwijl de cash binnenloopt als mensen na de uitbetaling van hun vakantiegeld hun zomervakantie boeken) aangewezen was op seizoenskrediet van de bank.
Rabobank telde reorganisatiekosten mee, maar niet de kostenbesparing die dat met zich mee moest brengen
De problemen startten volgens de familie toen een oude ICT-investering in van zo'n 24 miljoen euro in één keer werd afgeschreven. Dat kon, omdat er een flinke buffer aanwezig was. Maar door de afschrijving halveerde het eigen vermogen wel bijna tot 25,4 miljoen euro en was daarmee net niet hoog genoeg om aan de voorwaarden van de Rabo-lening te voldoen. Het resultaat dook door die afboeking flink in het rood, maar met een reoganisatie (fors inzetten op online, medewerkers ontslaan en het sluiten van winkels), moest Oad binnen no time weer winstgevend zijn, zo zeiden de advocaten. Het stak hen dan ook dat Rabobank bij zijn financiële analyses van Oad helemaal geen rekening mee hield met die reorganisatie: de bank rekende in haar prognoses én met de reorganisatiekosten én met een volledig personeelsbestand in de jaren daarna, alsof er niemand was ontslagen. Ontzettend amateuristisch, benadrukte Jan Driessen, de woordvoerder van de familie Ter Haar.

Gefnuikte kansen

Een glanzende toekomst van Oad was de familie ontnomen, evenals de winsten die de Ter Haars de komende jaren tegemoet konden zien, zo was het betoog. De familie claimde daarom zo'n 65 miljoen euro schade. Dat was ze allemaal door de neus geboord omdat Rabo coûte que coûte wilde dat het eigen vermogen werd verhoogd met in eerste instantie 10 miljoen euro, wat later werd teruggebracht tot 7 miljoen euro. Als dat geld er medio september 2013 niet zou zijn, werd het krediet ingetrokken, zo maakte de bank duidelijk. Aangezien dat net het einde was van de vette zomermaanden en Oad naar verwachting in de derde week van september het seizoenskrediet moest gaan aanspreken, was de situatie penibel.
Oad was met tal van partijen in gesprek over investeringen
De familie Ter Haar was al langere tijd op zoek naar een investeerder. Het waren serieuze gesprekken, zo gaven betrokkenen aan in getuigenverklaringen die de familie inbracht. Rewe, een groot Duits supermarkt- annex reisconcern, wilde graag aandelen kopen in de touroperating-divisie van Oad (de enige verlieslatende divisie volgens de familie). Maar dat ketste volgens de getuigenverklaring van de CEO van de betreffende Rewe-divisie af, omdat Rabo niet in gesprek wilde gaan met Rewe (iets dat Rabobank ontkende, en daarbij een zin uit een e-mail liet zien, die het tegenovergestelde beweerde). D-Reizen, toen nog een volledige dochter van het Dirk van den Broek-concern, wilde graag de reisbureaus overnemen. Maar nog voor die onderhandelingen van start konden gaan, werd D-Reizen verrast door het faillissement, zo verklaart de toenmalige topman van D-Reizen. De grootste troef die de familie in handen dacht te hebben, was een akkoord dat op 22 september op hoofdlijnen was gesloten met een groep Twentse investeerders die de busdivisie wilden overnemen. De verwachting was dat de groep nog twee weken nodig had om tot een definitieve deal te komen. Rabo voelde wel wat voor die deal en gaf Oad één week respijt om de deal af te ronden. Te kort om tot een akkoord te komen, zo vreesde de familie. Onder druk van advocaten, die hen er voor waarschuwden dat zij als bestuurder mogelijk persoonlijk aansprakelijk zouden worden gesteld als ze in een penibele situatie zouden doen alsof er niets aan de hand was (en klanten geld zouden laten betalen, terwijl het onzeker was of zij de reizen nog konden leveren) besloten zij zelf het faillissement aan te vragen.

Tegenaanval Rabo

Rabobank liet haar advocaat helemaal losgaan op de familie Ter Haar. Volgens mr Winters was het eigen vermogen van Oad 'op 31 oktober 2012 feitelijk al tot nul gedaald.' Oad was dus al lang technisch failliet, stelde de advocaat. '[De familie] probeert de geschiedenis te herschrijven, maar de geschiedenis laat zich niet herschrijven,' zo zei Winters. Hij had daarbij drie tabellen paraat die moesten aantonen hoe slecht Oad er eigenlijk voorstond: van de vier jaar sinds de kredietcrisis, werd er slechts één jaar winst gemaakt, in al die jaren was de kasstroom negatief. Het gebruik van het seizoenskrediet nam ook hand over hand toe: had Oad in 2008/2009 nog geen enkele dag gebruik gemaakt van het krediet, in de jaren daarna liep het gebruik flink toe. In 2012/2013 werd er 180 dagen gebruik van gemaakt, met als hoogste debetstand 18,8 miljoen euro.
'Oad had een marge van 0,36 procent'
En volgens Rabo dreigde de bank in de winter die er aan kwam, voor 32,5 miljoen euro risico te lopen op Oad (naast het seizoenskrediet ook een garantiestelling voor het reisgarantiefonds SGR), terwijl zij maar voor 15,7 miljoen euro aan zekerheden hadden. Daarnaast waren de marges volgens Rabo flinterdun. In 2008/2009 stond tegenover elke honderd euro die binnenkwam 99,49 euro aan kosten. In 2011/2012 was dat 99,64 euro. 'Een marge van 0,36 procent,' voegde de Rabo-advocaat daar fijntjes aan toe. Dat de bank in de eigen scenario's geen rekening hield met de kostenreductie van de reorganisatie, een van de hardste kritiekpunten van de Ter Haars, gaf Winters ruiterlijk toe: Oad had volgens hem namelijk nog nooit bewezen het roer om te kunnen gooien.
'De afgelopen jaren is het vermogen tot realisatie van verandering beperkt gebleken'
Hij haalde daarbij een zin aan uit een rapport van Booz, dat in opdracht van de commissarissen van Oad was gemaakt. '[De] afgelopen jaren [is] het vermogen tot realisatie van verandering beperkt gebleken.' De cijfers over de dunne marges moesten dat argument kracht bij zetten. Daarnaast was er volgens hem nog een risico dat de Ter Haars tijdens de rechtsgang verzwegen: Oad was niet alleen door de kredietvoorwaarden van Rabo gezakt, maar dreigde ook niet meer te kunnen voldoen aan de voorwaarden van het SGR, het reisgarantiefonds. Het SGR dreigde dat Rabo zijn garantie flink moest gaan optrekken, tot mogelijk 30 miljoen euro, zo vreesde Bijzonder Beheer. Dat was voor de bank onaanvaardbaar. Rabobank over Oad winst en kasstroom

Opsomming door Rabobank van de winst en kasstroom van Oad

Rabobank over Oad kredieten

Rabobank over hoeveel dagen per jaar Oad seizoenskrediet gebruikte, en wat de piek van dat krediet was

Rabobank over Oad kosten als percentage omzet

Opsomming door Rabobank van de kosten als percentage van de omzet bij Oad

Eigen faillissementsaanvraag

Advocaat De Waard vond de cijfers van zijn collega Winters niet overtuigend. De zekerheden die Rabobank had (de aandelen van alle grote dochterondernemingen, zoals de busmaatschappij, waren aan Rabo verpand), waren niet 15,7 miljoen euro, maar bleken na het faillissement 20,5 miljoen waard. Rabo had zelfs zoveel meer onderpand dan ze aan geld hadden uitgeleend, dat ze na het faillissement 7 miljoen euro moest terugstorten in de boedel. En als de busmaatschappij was verkocht zonder een faillissement, dan waren er miljoenen aan cash binnengekomen, dus zo'n groot probleem kon Rabo nooit gehad hebben, betoogde De Waard.
Waarom had Oad eigenlijk zelf het eigen faillissement aangevraagd, wilde Rabobank weten
Waarom had Oad eigenlijk zelf het eigen faillissement aangevraagd, wilde Rabobank wel weten. Want als een week tijd niet genoeg was geweest om tot een akkoord te komen, dan hadden ze de bank toch gewoon een week uitstel kunnen vragen? Aan Rabo lag het niet hoor, zo wilde de advocaat maar zeggen. Want ook al was het krediet opgezegd, de bank had Oad op 21 september nog toestemming gegeven om een flink aantal rekeningen te betalen, ook al zou het concern daardoor 2,5 miljoen euro rood komen te staan. Het tergde De Waard: 'Rabobank doet nu net alsof ze niet begrijpen wat een kredietopzegging met je doet. Dat je dan niets meer kunt doen. Het is een verschrikkelijke situatie. Vergelijk het met een gezin dat door een geblokkeerde bankrekening opeens niet meer kan pinnen, de huur niet meer kan betalen, het gas, water en licht. Het water stond ze tot aan de lippen, ze zagen geen andere oplossing meer. Je moet namelijk ook oppassen voor de persoonlijke aansprakelijkheid.' Wil de familie Ter Haar gelijk krijgen bij de rechtbank, dan moet zij twee juridische hobbels nemen. Ten eerste moet de familie aantonen dat Rabobank onzorgvuldig heeft gehandeld in de Oad-zaak. Maar cruciaal is ook of de rechter vindt dat de familie überhaupt schade kan claimen. Zij is namelijk via een stichting aandeelhouder van de Oad-B.V.. En een B.V. is een aparte rechtspersoon. Dat betekent dat Rabo misschien wel onrechtmatig heeft gehandeld tegen de vennootschap Oad, maar niet per se tegen de aandeelhouders. Die kunnen alleen zogeheten 'afgeleide schade' claimen, maar dat gebeurt zelden. Beide partijen kwamen met jurisprudentie aanzetten die hun gelijk zou moeten aantonen en het is de vraag met wiens redenatie de rechter meegaat. De rechter doet op 4 november uitspraak. Dan wordt misschien ook iets duidelijker waarom Oad failliet ging, terwijl tal van partijen geïnteresseerd waren om in de reisorganisatie te investeren: Rewe, D-Reizen, de Twentse ondernemers en private equity-partij Nobel. Was het de Rabobank die tot elke prijs zijn kredietrisico's wilde beperken, ook al betekende dat dat Oad ten onder zou gaan? Of was het de familie Ter Haar, die murw van de financiële perikelen en de confrontaties met bijzonder beheer en uit angst voor persoonlijke aansprakelijkheid, nét iets te vroeg het faillissement had aangevraagd? Naast de rechtszaak onderzoekt ook de curator van Oad nog of hij Rabobank, naast eventuele andere partijen, aansprakelijk houdt.
Joris Heijn
Joris Heijn
Joris Heijn (1985) studeerde Internationale Betrekkingen in Groningen, maar wilde eigenlijk liever journalist worden. Deed da...
Gevolgd door 31 leden