Hoofdkantoor Wirecard in Aschheim, december 2020

Hoofdkantoor Wirecard in Aschheim, december 2020 © Frank Hoermann/Sven Simon / DPA

Hoe een journalist de fraude van een miljardenbedrijf wist bloot te leggen

4 Connecties

Relaties

Jan Marsalek Markus Braun

Organisaties

Wirecard BaFin
47 Bijdragen

Na jarenlang puzzelen wist een journalist van de Britse zakenkrant Financial Times het schandaal achter Wirecard bloot te leggen: de multinational was op spookgeld en valse facturen gebouwd. De beurslieveling was een eersteklas bedrieger. Ook de ING en ABN Amro raakten honderden miljoenen kwijt, en de KLM moest op zoek naar een andere digitale betalingsverwerker. Wat ging er fout?

Frederique vraagt door

In de late middag van 30 januari 2019 stroomt de Twitter-tijdlijn van Dan McCrum, journalist bij de Britse zakenkrant Financial Times, vol met berichten als ‘McCrum is a criminal’ en: ‘DannyBoy McCRIM is GOING TO JAIL’. Het is duidelijk dat hij slachtoffer is van een gecoördineerde aanval van Twitter-bots.  Maar waarom?

Die ochtend had de FT een verhaal gebracht, met de kop: ‘Bestuurder Wirecard verdacht van vervalsen contracten’. Een van de auteurs: Danny McCrum. Het artikel beschrijft vrij gedetailleerd hoe Edo Kurniawan, de Wirecard-bestuurder die verantwoordelijk is voor de Aziatisch-Pacifische regio van het bedrijf, mogelijk vervalste en geantedateerde contracten gebruikte in een reeks financiële transacties. Een klokkenluider had McCrum een interne presentatie toegestuurd, ‘Project Tiger’, gedateerd 7 mei 2018. Het was opgesteld door een compliance officer van Wirecard voor een presentatie die hij daags erna aan de vier hoogste bestuurders van Wirecard zou geven, onder wie topman Markus Braun. De presentatie onthult in detail hoe ongeveer 37 miljoen euro in en uit dochter- en partnerbedrijven stroomden. Dat gebeurde via zeven transacties die intern als ‘verdacht’ waren bestempeld.

Zo waren er meer dubieuze transacties. Het lijkt erop dat Wirecard geld via dochter- en externe bedrijven rondpompt

Wirecard kocht bijvoorbeeld voor drie miljoen euro software van Flexi Flex. In de administratie bevinden zich facturen en een koopovereenkomst. Alles lijkt te kloppen, maar er is iets vreemds: het Singaporese Flexi Flex handelt in buizen en hydraulische systemen. Als de Financial Times het bedrijf belt, is de baas totaal verrast. Van Wirecard heeft hij nog nooit gehoord en zijn bedrijf verkoopt geen software.

Zo waren er meer dubieuze transacties. Het lijkt erop dat Wirecard geld via dochter- en externe bedrijven rondpompt, om te doen alsof het omzet genereert. In 2018 had Wirecard een omzet van ruim 2 miljard euro. Hoeveel daarvan is echt?

Wie en wat is Wirecard?

Wirecard ontstaat in 2002 uit een fusie van twee pioniers op het gebied van digitale betalingen. Het vestigt zich in een oersaai gebouw in Aschheim, een voorstad van München. Wirecard AG is een zogeheten Payment Service Provider (PSP). Een klant die online iets met zijn creditcard koopt, laat bij de koper informatie achter. De PSP leidt die info naar de bank van de klant, zodat die de betaling van diens bankrekening kan overboeken naar de verkoper. Later werd Wirecard zelf ook bank. 

Het bedrijf profiteert van het beleid van betaalkaartgiganten Visa en Mastercard, die geen betalingen voor gok- en pornosites willen verwerken. In het eerste jaar behaalde het bedrijf een winst voor belasting van bijna 9 miljoen euro, op een omzet van 72 miljoen. Een fraaie marge. 

Wirecard groeit als kool, mede door de overname van allerhande binnen- en buitenlandse bedrijven. Steeds meer omzet wordt behaald via partnerbedrijven in onder meer Ierland, Gibraltar, Dubai, Singapore, India en de Filippijnen.

Begin september 2018 verdrijft Wirecard de Commerzbank van de prestigieuze beurs Dax 30. Een fintech bedrijf dat een ‘ouderwetse’ bank aftroeft: het lijkt een symbool voor de toekomst. Bovendien streeft Wirecard in beurswaarde zelfs de 148 jaar oude Deutsche Bank voorbij. Daardoor speelt de top van Wirecard zelfs even met het krankzinnige plan om de Deutsche maar helemaal over te nemen.

In de zomer van 2020 wordt duidelijk dat een bedrag van 1,9 miljard euro dat op een derdenrekening van Filippijnse banken zou staan, helemaal niet bestaat. Kort daarna gaat Wirecard failliet. De curator is nu bezig onderdelen te verkopen. Het Duitse Openbaar Ministerie is bezig met een omvangrijk strafrechtelijk onderzoek.

Op zijn hoogtepunt in 2018 had Wirecard een beurswaarde van circa 24 miljard euro. Op 30 december 2020 was daarvan slechts een kleine 39 miljoen over.

Lees verder Inklappen

Het artikel in de Financial Times van 30 januari 2019 slaat in als een bom. Het aandeel Wirecard raakt in vrije val. Als klopt wat McCrum en zijn collega Stefania Palma schrijven, dan heeft Wirecard een groot probleem. Zou het trollenleger dat zich op McCrums Twitter-account heeft gestort, afkomstig zijn van Wirecard? De journalist kan het nauwelijks geloven.

De volgende ochtend is het weer raak. Ditmaal is de afzender bekend: het is iemand van een gerespecteerd bedrijf. Heike Pauls, een invloedrijke analist van Commerzbank, meldt haar klanten dat ‘serial offender’ Dan McCrum, ‘journalist van de verder als betrouwbaar bekend staande FT weer een negatief artikel over Wirecard heeft geschreven’. Verderop beweert ze glashard dat het bewuste artikel deel uitmaakt van een poging om de markt te manipuleren zodat beurshandelaren die gokken op een koersval, zogeheten ‘short sellers’, hun slag kunnen slaan.

McCrum is met stomheid geslagen. ‘Ik dacht eerst dat Pauls’ notitie een vervalsing was, maar die bleek echt.’

Dan volgt de klap op de vuurpijl: de BaFin, de Duitse financiële toezichthouder, doet in april 2019 aangifte tegen de twee onderzoeksjournalisten

Een week later, op 7 februari, komt McCrum op de zaak terug. Zijn nieuwe artikel is nog gedetailleerder, en bevat meer onthullingen. Maar in Duitsland onderneemt niemand actie. Sterker: Duitse media openen de aanval op de Financial Times en Duitse banken en toezichthouders wijzen alle aanwijzingen van fraude van de hand.

Dan volgt de klap op de vuurpijl: de BaFin, de Duitse financiële toezichthouder (vergelijkbaar met de Nederlandse AFM), doet in april 2019 aangifte tegen de twee auteurs van het stuk, plus tegen een reeks handelaren en hedgefondsen waarmee de journalisten nooit hadden gesproken. Het leidt tot grappen op de redactie: ‘Ben je nog niet gearresteerd?’ Maar McCrum en Palma zijn bezorgd: ‘Weten dat de financiële waakhond van een van de grootste Europese markten je onderzoekt, is behoorlijk zenuwslopend.’

Wirecard steekt valse berichten in 

Enige tegenwind had McCrum wel verwacht: op het FT-blog The House of Wirecard schrijft hij al jaren over het bedrijf. Zijn interesse werd in 2014 gewekt, na een tip dat Wirecard rommelde met facturen. In april 2015 verscheen zijn eerste artikel, met de kop: ‘Kloppen de cijfers wel?’

Krap een jaar later, in februari 2016, verscheen het anonieme, honderd pagina’s dikke Zatarra Report. Het rapport bevatte een mix van beschuldigingen en bewijzen dat Wirecard al jaren creditcard-bedrijven als Visa en Mastercard bedroog: Wirecard versluierde betalingen voor online gokken van Amerikaanse klanten  en gaf die de schijn van legitimiteit. Hoewel McCrum terughoudend over het rapport schreef en benadrukte dat niet alle aantijgingen waren bewezen, leidde zijn artikel tot een furieuze reactie van Wirecards advocaten.

Maar er gebeurde nog iets. Zijn directe chef had een bron, iemand die al jaren op de beurs speculeerde, met wie hij geregeld een hapje at om de laatste beursroddels door te nemen. Nu vroeg de bron aan de chef of die wel zeker wist dat McCrums stukken over Wirecard correct waren, want hij kende iemand die deze verhalen stellig ontkende. Diens naam: Jan Marsalek.

Marsalek, een 36-jarige Oostenrijker, was op dat moment Wirecards tweede man. Kennelijk wist hij dat McCrums chef regelmatig lunchte met een speculant die een bron was van de FT. Hoe had hij dat achterhaald? Hoe had hij met die bron aangepapt, en hem zover gekregen dat die zijn bezwaren doorbriefde? Dat zou pas na de val van Wirecard in de zomer van 2020 duidelijk worden.

Kort daarop gebeurt er weer iets vreemds. In april 2016 circuleert binnen het Londense beurswereldje het gerucht dat Wirecard besprekingen voerde over een fusie met zijn Franse rivaal Ingenico, en dat de Financial Times openlijk zijn excuses zou aanbieden voor zijn artikelen over het bedrijf. Een FT-journalist die over de aandelenhandel schrijft, krijgt de naam toegespeeld van een bron bij wie hij het gerucht over de fusie kan verifiëren. De naam van die bron: Jan Marsalek.

Een enorme scoop, met maar één nadeel: er klopt niets van. Als de FT Ingenico benadert, zijn alle bronnen unaniem: het verhaal is bullshit

Marsalek blijkt in Moskou te zitten, maar bevestigt het gerucht telefonisch tegenover de journalist: Wirecard en Ingenico zullen samen het grootste digitale verwerkingsbedrijf van Europa vormen. Ingenico biedt 60 euro voor een aandeel Wirecard, een prijs die 70 procent boven de toenmalige marktprijs ligt. Het is een bod dat beleggers zal doen verstommen.

Een topverhaal, met maar één nadeel: er klopt niets van. Als de Financial Times Ingenico benadert zijn alle bronnen, zowel formeel als informeel, unaniem: er zijn geen besprekingen met Wirecard, er is geen overname, het verhaal is bullshit. Kort daarop komt Ingenico zelfs met een officiële verklaring om het gerucht te ontkrachten.

McCrum en zijn chefs zijn verbijsterd. Een topman van een beursgenoteerd bedrijf probeert journalisten van een gerenommeerde zakenkrant te misleiden, opdat ze fake news zouden publiceren. ‘Dit hadden we nooit eerder meegemaakt en hoewel het ons idee versterkte dat er iets goed mis was met Wirecard, vonden we het ook uiterst intimiderend. Welke andere tactieken zou het bedrijf nog uitproberen, vroeg ik me af?’

Vervalste en gehackte berichten gelekt

In december 2016 volgt het antwoord. Op internet verschijnen screenshots van e-mails die McCrum en een bedrijfsonderzoeker hebben uitgewisseld. Daar zit een serie chat-berichten bij die zouden aantonen dat de journalist samenwerkt met verschillende hedgefondsen, om de koers van Wirecard te beïnvloeden. Die waren vals, maar op de een of andere manier had iemand wel mailverkeer tussen hedgefondsen onderling en mails van McCrum in handen gekregen. Tussen de op internet verspreidde informatie zitten zelfs clandestiene foto’s van beleggers in hun eigen woning. McCrum is dagen bezig om zijn telefoons, computers en dergelijke te resetten en te voorzien van nieuwe wachtwoorden.

Kort daarna ontvangt de FT een woedende brief van Schillings, het advocatenkantoor dat dan alle mediazaken van Wirecard behartigt. ‘Heeft de krant nu gezien hoe haar verslaggever te werk gaat? Gaat de krant McCrum nu onderzoeken vanwege corruptie?’ De hoofdredactie heeft geen andere keuze: McCrum moet al zijn correspondentie overleggen. Het onderzoek wijst uiteindelijk uit dat de journalist niets valt te verwijten, maar het maakt hem wel maandenlang vleugellam.

Blufpoker

En Wirecard profiteert. In 2017 verdubbelt de koers. Om eens goed kerst te vieren, leent topman Markus Braun 150 miljoen van Deutsche Bank met zijn aandelen Wirecard als onderpand. Het Duitse bedrijf is hot, iedereen wil erin beleggen. Ook Nederlandse bedrijven kijken met een begerig oog naar Wirecard. De aandelenhandel loopt in het algemeen moeizaam, maar kennelijk is er in Duitsland nog een bedrijf dat jaar na jaar een stevige winst laat zien en een fijn dividend uitkeert.

Geen toezichthouder die het bedrijf op het matje roept. En geen enkele Duitse onderzoeksjournalist die zich op Wirecard stort

Zo schrijft Rolinco NV in zijn jaarverslag 2018 dat de focus op groeiaandelen in de tweede helft van 2018 ‘helaas’ niet goed uitpakte. Over het gehele jaar had het fonds een negatief rendement van 5,22 procent. Een groter verlies kon slechts worden voorkomen dankzij investeringen in fintechs: ‘Met de trend “digitale wereld” (+3,5%) profiteerden we van de grote wereldwijde belangstelling voor fintechbedrijven als het Duitse online betalingsbedrijf Wirecard (+103%) en het Amerikaanse betaalnetwerk Visa (+22%).’

De blufpoker van Wirecard lijkt te werken. Geen toezichthouder die het bedrijf op het matje roept. En geen enkele Duitse onderzoeksjournalist die zich op Wirecard stort. Het bedrijf groeit ongebreideld: de winst in 2018 bedraagt twee miljard euro. De beurswaarde stijgt begin 2019 naar 28 miljard euro. En Angela Merkel roemt het bedrijf tijdens haar staatsbezoek aan China. De kans lijkt groot dat Wirecard ook in die markt voet aan de grond krijgt, door de overname van een Chinees bedrijf. De opmars lijkt niet te stuiten.

Meer hard bewijs

Maar eind 2018 is verslaggever McCrum na interne onderzoeken die hem van alle beschuldigingen vrijpleiten, weer in touw. In oktober vliegt hij naar Singapore om met collega Stefania Palma nieuwe klokkenluiders te interviewen. De informatie die ze daar vergaren, wordt verwerkt in een aantal artikelen die begin 2019 verschijnen. Om spionage door Wirecard te voorkomen, werkt McCrum op de redactie in Londen drie maanden lang in een kamer zonder ramen op een computer die met geen enkel netwerk is verbonden. Zijn werk krijgt de codenaam Ahab en alleen ingewijden weten waarmee hij bezig is.

Na de verschijning van het eerste artikel, op 30 januari 2019, raakt het aandeel Wirecard in vrije val. In stuk na stuk toont de Financial Times aan dat hoge managers binnen Wirecard documenten vervalsen en kasrondjes opzetten om de omzet aan te dikken.

Om deze onthullingen kan toch niemand heen denken McCrum en Palma, maar weer lukt het Wirecard ermee weg te komen

Zo stelt Wirecard dat het in Azië met andere partijen samenwerkt omdat het zelf in veel Aziatische landen geen vergunning heeft; de partnerbedrijven hebben die wel. Maar als Palma op de Filippijnen op zoek gaat naar twee bedrijven die flink wat omzet voor Wirecard generen, stuit ze op vreemde zaken. Het eerste bedrijf fungeert ook als een tourbusonderneming. Het tweede adres is het woonhuis van een gepensioneerde zeeman die nog nooit van Wirecard heeft gehoord.

Om deze onthullingen kan toch niemand heen, denken McCrum en Palma, maar weer lukt het Wirecard ermee weg te komen. ‘Ja, bepaalde zaken zijn niet op orde, maar dat is al lang weer opgelost en de FT-verslaggevers werken samen met shortsellers die speculeren op een koersval’, stelt Wirecard. Het grootste deel van de Duitse media neemt deze spin over. En, zoals beschreven, dient de Duitse toezichthouder BaFin zelfs een strafklacht tegen de FT-journalisten in.

Wirecard voert de druk op; de Financial Times ook

McCrum krijgt er een punthoofd van. Net als na zijn eerdere verhalen herstelt de koers van Wirecard zich snel. Tegen de buitenwereld vertelt het bedrijf dat het de FT-journalisten voor de rechter zal dagen. Dat willen ook de Filippijnse partnerbedrijven, die bovendien rondbazuinen dat McCrum en Palma hebben geprobeerd Filipijnse ambtenaren om te kopen.

Als de druk op journalisten al zo groot is, hoe groot moet dan de druk zijn bij Wirecards eigen medewerkers? Wie heeft nog het lef om documenten te lekken? 

Later zal blijken dat Wirecard een team van 28 mensen formeert. Doel: de FT-verslaggevers en hun mogelijke bronnen volgen

Later zal blijken dat Wirecard een team van 28 mensen formeert, dat onder leiding staat van een Libiër die na Khadaffi’s dood in 2011 enige tijd hoofd van de geheime dienst was onder de overgangsregering. Doel: de FT-verslaggevers en hun mogelijke bronnen volgen. Intussen huurt Wirecard het ene na het andere advocaten- en onderzoeksbureau in om de buitenwereld en zijn eigen accountant EY te overtuigen dat alles koek en ei was en er niets van de FT-verhalen deugde. In het jaar dat Wirecard instortte. spendeert het 120 miljoen pond in de VK aan ‘advies’.

McCrum sluit zich op zijn ‘bunker’. Daar neemt hij al het materiaal dat hij de afgelopen jaren over Wirecard heeft verzameld nog eens door, document voor document. Zo stuit hij op een spreadsheet van 6 apri 2018 met de kop ‘Customer Relationship Monitoring’; veertig tabbladen vol data van klanten. Hij ziet namen van bedrijven die niet meer bestaan, namen van mensen van wie hij zeker weet dat ze nooit zaken met de Duitsers hebben gedaan. Langzaam begint het hem te dagen: de hele lijst is vals. Een groot deel van de omzet van Wirecard is gewoon verzonnen!

In juli 2019 staat de Financial Times op het punt om deze bevindingen te publiceren. Maar eerst moeten de Duitsers om wederhoor worden gevraagd. Het antwoord volgt snel en is voorspelbaar: de FT maakt gebruik van valse documenten en bovendien beschikt Wirecard sinds kort over een geluidsopname die bewijst dat McCrum samenwerkt met shortsellers. De hoofdredactie huurt advocaten in om de beschuldiging en de opname te onderzoeken. Dat duurt twee maanden. Al die tijd kan de journalist weer niets publiceren. In die maanden haalt Wirecard 1,4 miljard euro op bij nieuwe investeerders.

Opnieuw wijst het onderzoek uit dat McCrum niets heeft misdaan. Ditmaal kiest de FT voor de aanval. Op 14 oktober 2019 brengt de zakenkrant het nieuws dat Al Alam, de op papier zo belangrijke partner van Wirecard in het Midden-Oosten, een nepbedrijf is. Dat betekent dat een groot deel van Wirecards omzet niet bestaat en gewoon lucht is. In het artikel zijn links naar het bewijsmateriaal opgenomen.

De val

Dit verhaal kan zelfs Wirecard niet ontkennen. De raad van commissarissen – eindelijk wakker geworden – geeft KPMG, een ander kantoor dan huisaccountant EY, opdracht om de verhalen van de FT over de schimmige partnerbedrijven te onderzoeken. In april 2020 maakt KPMG bekend dat het geen bewijs kan vinden dat transacties met de drie belangrijkste partnerbedrijven van Wirecard daadwerkelijk hebben plaatsgevonden.

En dan gaat ook eindelijk EY doen wat een accountant hoort te doen: de cijfers controleren. Het resultaat: op 18 juni 2020, de dag waarop Wirecard de jaarcijfers 2019 zal publiceren, maakt EY bekend dat een bedrag van 1,9 miljard euro aan liquide middelen wordt ‘vermist’. Later zal blijken dat het ook nooit heeft bestaan. Het was ‘Luftgeld’, bedoeld om de cijfers op te kloppen en beleggers te misleiden.

De koers van het aandeel Wirecard daalt die dag met 85 procent, de grootste daling ooit in de geschiedenis van de Duitse beurs. Topman Braun wordt ontslagen en kort daarop gearresteerd. Wirecards tweede man, Jan Marsalek, slaat op de vlucht en is nog altijd voortvluchtig. Ook andere bestuurders belanden in de cel. Wirecard gaat failliet.

Grote slachtoffers zijn onder andere de Nederlandse grootbanken ING en ABN Amro. Zij maakten deel uit van een bankenconsortium dat in 2018 voor Wirecard een krediet met een plafond van 1,8 miljard euro had geregeld. Volgens de Duitse zakenkrant Handelsblatt  had Wirecard daarvan vlak voor zijn ondergang nog 800 miljoen opgenomen. In totaal heeft Wirecard 1,6 miljard euro van die lening getrokken; dat geld zijn de banken hoogstwaarschijnlijk kwijt. Een woordvoerder van de ING laat FTM weten dat de bank ‘net als bij andere faillissementen onderzoekt hoeveel we van ons geld kunnen terugvorderen. We staan hierbij in contact met andere relevante partijen’. Een woordvoerder van ABN Amro laat weten dat de bank nooit mededelingen doet over individuele klanten.

Ook duizenden particuliere beleggers in Nederland zijn gedupeerd, zo schat Paul Koster, de voorman van beleggersvereniging VEB. Koster is tevens voorzitter van de European Investors. Deze Europese beleggersvereniging is bij de rechtbank in Stuttgart een civiele zaak gestart tegen Wirecards huisaccountant EY, die volgens Koster bij de controle van de boeken volledig heeft gefaald.

Na jarenlang wegkijken duikt in 2019 ook de Duitse pers op de zaak. Vrijwel dagelijks zijn er nieuwe onthullingen over nepbedrijven, ‘Luftgeld’, slapende toezichthouders, achteloze accountants en schimmige banden tussen bestuurders en dubieuze geheime diensten, laaienlichters, schobbejakken en sjacheraars. Het prestigieuze Wirecard, trots van de Dax 30, bleek een huis gebouwd met doorgestoken kaarten.

Op 7 december 2020 deed de Duitse pers boete voor haar eerdere opstelling jegens McCrum. Hij ontvangt de Duitse Reporterpreis, een prestigieuze prijs van het netwerk van Duitse journalisten. Via een videoverbinding houdt minister van Financiën Olaf Scholz een lofrede.

Cynisch detail: voor de prijsuitreiking is bekend geworden dat Scholz al in februari 2019 van de problemen bij Wirecard op de hoogte is gesteld. Hij greep niet in. Scholz is ook de facto de baas van de BaFin, de tandeloze toezichthouder die door McCrums vasthoudendheid in de diepste crisis van zijn twintigjarige bestaan is gestort. Pas na het faillissement van Wirecard besloot de BaFin zijn strafklacht tegen McCrum en Palma in te trekken en de voormalige beurslieveling te onderzoeken. Bovendien blijken BaFin-medewerkers in aandelen Wirecard te hebben gehandeld. Dat ze daarop alleen maar verlies hebben geleden, zoals hun baas beweert, maakte de hoon in de Duitse media alleen maar luider.

Op 3 november 2020 publiceert de ESMA, de Europese toezichthouder op de financiële sector, een 190 pagina’s tellend rapport en concludeert dat de Duitse waakhonden BaFin en FREP (de boekhoudtoezichthouder) jammerlijk hebben gefaald. De ESMA adviseert de Duitse toezichthouders onder meer om voortaan sneller te reageren op artikelen in de internationale media, en om niet alleen de onderlinge uitwisseling maar ook de uitwisseling van informatie met de raden van commissarissen van beursgenoteerde bedrijven te versoepelen.

Een parlementaire onderzoekscommissie van het Duitse parlement onderzoekt sinds 1 oktober 2020 het reilen en zeilen van Wirecard. Ook de rol van de BaFin wordt daarbij onder de loep genomen.

De waakhond moet zich sowieso zorgen maken: McCrum werkt aan een boek over de rol van BaFin en andere partijen in dit schandaal. Zij maakten het mogelijk dat de fraude bij Wirecard zo lang kon doorgaan, en zaten niet de oplichters, maar de onderzoekers in de weg.