Water is steeds meer een product dat op de markt wordt verhandeld. Van wie is het 'blauwe goud'? Lees meer

Onderzoek naar de problematiek rond PFAS in ons drinkwater zette ons aan het denken over de kwetsbaarheid en de eindigheid van schone drinkwaterbronnen. Dit is immers geen geïsoleerd probleem. Allerlei fenomenen die onze landsgrenzen overstijgen bedreigen de kwaliteit van het drinkwater, overal ter wereld. De stijging van de zeespiegel, verwoestijning, verzilting en vervuiling door industrie. Niet voor niets wordt drinkbaar water ook wel aangeduid als ‘het blauwe goud’ en is water op veel plekken meer waard dan olie.

Wat zijn de gevolgen? Van wie is het drinkwater eigenlijk? Van ons allemaal, zou je zeggen. Maar in toenemende mate is water een product dat op de markt verhandeld wordt door private partijen. Wat betekent dat? En wie verdienen daaraan? Dat zijn vragen die Follow the Money gaat onderzoeken.

20 artikelen

In dit dossier onderzoeken we hoe vervuilende stoffen in de bodem terechtkomen, wie hier verantwoordelijk voor is en wie voor de kosten van sanering opdraait. Lees meer

Asbest, niet-biologisch afbreekbare PFAS, giftige metalen en andere schadelijke stoffen hopen zich op in onze grond en ons drinkwater. Voor veel gemeentes is verontreinigde grond een dure erfenis uit het verleden. Maar voor anderen kleeft aan diezelfde grond soms een lucratief verdienmodel.

In dit dossier onderzoeken wij hoe vervuilende stoffen in de bodem terechtkomen, wie hier verantwoordelijk voor is en wie voor de kosten van sanering opdraait.

40 artikelen

Eén van de grootste milieuschandalen uit de geschiedenis maakt ook slachtoffers in Nederland. Lees meer

In de Verenigde Staten wordt de PFOA-vervuiling door het Amerikaanse chemiebedrijf DuPont omschreven als een van de grootste milieuschandalen ooit. Duizenden Amerikanen zijn ziek geworden door PFOA in hun bloed. Intussen hebben ook in Nederland claim-advocaten zich op de zaak gestort.

Follow the Money bracht in 2015 aan het licht dat er ook in Nederland sprake was van substantiële vervuiling rond de teflon-fabriek van DuPont in Dordrecht. Onze artikelen leidden tot Kamervragen en een groot onderzoek door het RIVM. Dat bevestigde onze analyse. Niet alleen werknemers, maar ook omwonenden in Dordrecht en Sliedrecht bleken jarenlang te zijn blootgesteld aan hoge concentraties PFOA, ook wel bekend als C8.

28 artikelen

© Lynne Brouwer

‘Wonderschuim’ van het Amerikaanse leger blust branden als de beste, maar vervuilde de wereld met pfas

Het Amerikaanse ministerie van Defensie ontwikkelde in de jaren ‘60 samen met chemiegigant 3M een effectief middel om branden te blussen: schuim met pfas. Ruim vijftig jaar later blijkt het wereldwijd de bodem en het oppervlaktewater te hebben vervuild, ook op en rond vliegbases in Nederland. ‘They knew and did nothing.’

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Pfas-houdend blusschuim, eind jaren ‘60 ontwikkeld door het Amerikaanse ministerie van Defensie en het chemiebedrijf 3M, is een wondermiddel tegen vloeistofbranden. Maar de werkzame stoffen zijn milieuvervuilend en kunnen ernstige gezondheidsproblemen veroorzaken.
  • Overal ter wereld werden – en worden soms nog steeds – met pfas-schuim branden geblust. Daardoor zijn talloze plekken met giftige stoffen verontreinigd. Ook de grond en het water van vrijwel alle vliegvelden van de Nederlandse krijgsmacht.
  • De Europese Unie werkt nu aan een verbod op het gebruik ervan. Vanwege de risico’s gaan pfas in blusschuim als eerste in de ban. 
  • Dit artikel onderzoekt de oorsprong en gevaren van het wonderschuim. Een tweede deel belicht de brandweerkorpsen in Nederland. Hoe gaan zij om met het aankomende pfas-verbod? 

 

Lees verder

‘Wat ik niet zo goed begrijp aan de hele Black Lives Matter-beweging is dat ze veel kabaal maken wanneer iemand wordt doodgeschoten door de politie, maar niet wanneer tien mensen uit dezelfde gemeenschap worden vergiftigd door diezelfde overheid.’

Het is 9 uur ’s ochtends en al bijna 30 graden. Mark Favors, een zwarte verpleegkundige en veteraan van de Amerikaanse landmacht, vertelt in een gekoeld ontbijttentje in de New Yorkse wijk Harlem over de vervuiling van zijn geboortegrond, Colorado Springs.

Colorado Springs is de thuishaven van maar liefst vijf grote militaire bases. De luchtmacht is er veruit de belangrijkste werkgever, ook van Favors’ familie.

Het Pentagon weet al decennia dat het blusschuim schadelijk is 

Zelf staat hij tegenwoordig met een specifiek probleem lijnrecht tegenover Defensie: hij houdt het ministerie verantwoordelijk voor de dodelijke ziekte die zijn omgeving heeft getroffen. 

De Amerikaanse marine is samen met chemiegigant 3M uitvinder van giftig blusschuim met pfas. Dat werd overal ter wereld gebruikt, in de regio waar Favors opgroeide maar ook in Nederland, en is een belangrijke bron van wijdverspreide vervuiling. 

Het Pentagon weet al decennia dat het blusschuim schadelijk is. Favors: ‘They knew and did nothing.’

Effectief bij vloeistofbrand

Pfas-houdend blusschuim wordt populair nadat in 1967 voor de kust van Vietnam per ongeluk een eigen raket neerkomt op een vliegdekschip van de Amerikaanse marine. Die raakt een gevechtsvliegtuig, waarna de brandstof over het schip stroomt en de vlammen niet meer te stoppen zijn.

Het vuur blijft langer dan veertien uur ongecontroleerd woeden, en maakt bijna driehonderd slachtoffers, van wie 134 het niet overleven. De brandbestrijding blijkt volledig inadequaat. 

Om herhaling te voorkomen, zet Defensie alles op alles om betere blusmiddelen te vinden. Nog datzelfde jaar patenteert de marine – ondersteund door chemieconcern 3M – een nieuwe soort blusschuim: met pfas. 

Aqueous film forming foam (AFFF), zoals het wondermiddel wordt gedoopt, blust in no time grote vloeistofbranden omdat het zich snel verspreidt. Door zijn water- en vetafstotende eigenschappen legt het schuim een filmlaag aan over het vuur, waardoor het dooft en niet meer opnieuw ontbrandt

25 miljoen kilo blusschuim

De verkoop van het nieuwe pfas-houdende blusschuim gaat als een speer. In Japan, Australië, Duitsland en België – overal gebruiken ze het tegen grote vloeistofbranden en voor brandoefeningen. 

Ook de Nederlandse brandweerkorpsen kopen het blusschuim. Precieze gegevens ontbreken, maar in 2017 gokt Sharon Dijksma, de toenmalig staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (PvdA), dat het hier rond 1970 moet zijn geïntroduceerd. 

Het RIVM berekende dat tussen 1980 en 2000 tot maximaal 25 miljoen kilogram schuim van verschillende producenten op de Nederlandse markt is gebracht. Volgens het instituut werden vooral voor de industrie, voor branden in tunnels, en voor zee- en luchthavens grote voorraden pfas-schuim aangelegd.

Maar er blijkt iets niet in de haak met het populaire wonderschuim. Vanaf eind jaren ‘80 krijgen zestien familieleden van Mark Favors – directe en aangetrouwde – kanker, onder andere borst- en nierkanker. Tien van hen overlijden. 

Alle kankerpatiënten hadden iets belangrijks gemeenschappelijk: ze woonden in dezelfde buurt in Colorado Springs en dronken hetzelfde kraanwater.

Het duurt nog tot januari 2018 voordat Favors doorheeft wat er aan de hand is. Hij kijkt dan met zijn moeder naar This Morning, een televisieprogramma CBS News, en hoort dat er vlak bij Peterson Air Force Base in Colorado Springs pfas in het drinkwater gevonden zijn, afkomstig van het blusschuim dat het leger daar gebruikt. 

Kwaadheid en teleurstelling overheersen, en hij heeft het gevoel dat hij iets moet doen. 

Ongeveer een half jaar later doet Favors voor het eerst publiekelijk zijn verhaal op een bijeenkomst van de Environmental Protection Agency (EPA), het milieuagentschap van de Verenigde Staten. Hij wil een parlementair onderzoek naar pfas-vervuiling in de regio.

Wedloop

In Europa is het gevaarlijkste type blusschuim – met pfos – dan al verboden. Maar in plaats daarvan werd er gewoon een andere soort pfas in blusmiddelen gestopt, die niet zo schadelijk zou zijn. En toen dat niet meer verkocht mocht worden, weer een nieuwe soort (zie kader). Het is een chemische versie van het spelletje Whac-A-Mole, waarin je met een hamer mollen de grond in slaat en er steeds nieuwe boven komen.

Om aan die wedloop een eind te maken, werkt de EU nu – anno 2022 – aan een algeheel verbod voor gebruik van pfas (in bijvoorbeeld cosmetica en voedselverpakkingen). In blusschuim worden ze als eerste verboden, vanwege de ernstige risico’s voor bodem- en watervervuiling en de daaruit voortvloeiende gevaren voor de volksgezondheid.

Wetgeving

Vanaf 2006 wordt schuim met pfos in Europa geleidelijk aan verboden. Het schuim dat voorheen al gekocht is, mag maar tot juni 2011 worden gebruikt. Daarna moeten de voorraden als chemisch afval worden afgevoerd. 

Vervolgens werd schuim met pfoa gebruikt. Daarvoor geldt nu dat voorraden die voor juli 2020 zijn ingekocht, onder voorwaarden nog gebruikt mogen worden tot 2025. Er mag niet meer mee worden getraind, en enkel nog mee getest, als het na gebruik kan worden opgevangen.

Vanaf 2023 mag het ook voor het blussen van branden alleen nog worden ingezet wanneer de stoffen daarna worden opgevangen. 

Pfas bestaan uit ketens van koolstofatomen met een fluorverbinding. Wat ze zo vervelend maakt, zijn de lange ketens van koolstofatomen. Zowel pfos als pfoa hebben er acht. 

Een tijdje werd gedacht dat pfas met kortere ketens (minder dan zeven koolstofatomen) veiliger waren. Nieuwe schuimen zijn vaak met die kortere ketens gemaakt. Inmiddels is echter duidelijk dat ook die nare gezondheidseffecten kunnen hebben, zoals een laag geboortegewicht, hoge cholesterol en verschillende soorten kankers. 

Daarom stelt het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) voor om alle pfas in blusschuim te verbieden. Het is nog niet helemaal vastgesteld tot hoe lang ze nog gebruikt mogen worden, maar volgens het voorstel van het ECHA in sommige gevallen tot 2034.

Lees verder Inklappen

Ondanks de risico’s en het toen al geldende verbod op enkele soorten pfas kochten Europese landen in 2020 samen ruim twee keer meer pfas-schuim dan pfas-vrij, blijkt uit een schatting van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA). Het werd vooral gebruikt door brandweerkorpsen van de petrochemische industrie, gevolgd door die van de veiligheidsregio’s, de maritieme sector, het leger en de luchthavens. 

Zelfs dit jaar bevat 60 procent van het in de EU geproduceerde schuim nog pfas, stelt het ECHA. 

Daarnaast zijn er nog miljoenen – in Nederland in 2020 naar schatting zes miljoen – oudere brandblussers met pfas-schuim in omloop.

Fout in sprinkler-systeem

Ondanks het aankomende verbod, is het kwaad voor een groot deel al geschied. De auteurs van het internationaal gezaghebbende rapport The cost of inaction gaan ervan uit datzowel de vorige als de nieuwe generatie pfas-blusschuimen in de toekomst een belangrijke bron van vervuiling zullen blijven’.

Dat geldt ook voor Nederland, waar in 2008 door een fout in een sprinkler-systeem bij Schiphol, maar liefst tienduizend liter schuim met 143 kilogram pfas in de omgeving terechtkwam. Omwonenden kregen de waarschuwing tijdelijk niet in de Ringvaart van de Haarlemmermeerpolder te zwemmen of er vis uit te eten. Dit incident wordt in The cost of inaction beschreven als een van de zwaardere in Europa.

Wereldwijd worden grote hoeveelheden pfas teruggevonden op (voormalige) locaties van brandweer en defensie. In de VS zijn honderden militaire bases zwaar vervuild. De schoonmaak vergt tientallen miljarden aan belastinggeld en waarschijnlijk meer. Het Pentagon zegt in zijn jaarverslag te vrezen dat de aansprakelijkheid voor milieuschade door pfas mettertijd zal toenemen.

Pfas op Nederlandse vliegvelden

In België zijn na uitgebreid onderzoek op een groot deel van de (voormalige) terreinen en oefenlocaties van de brandweer pfas gevonden. Karl Vrancken, de Vlaamse coördinator voor pfas-bestrijding, erkent in een interview met Omroep Zeeland dat de overheid het probleem van blusschuim zelfs heeft onderschat. 

Niettemin is het in Nederland nog steeds onduidelijk welke locaties wel of niet op pfas worden gecontroleerd. Follow the Money liet eerder zien dat dit grotendeels te wijten is aan decentralisatie van het bodembeleid. 

Er is ook geen landelijk overzicht van plekken waar de brandweer pfas-schuim gebruikte, omdat dat niet standaard werd en wordt geregistreerd. Alleen de Veiligheidsregio’s Drenthe en Noord-Holland-Noord onderzoeken sinds kort waar pfas-schuim ooit is ingezet om branden te blussen of om te oefenen. 

Desgevraagd laat het ministerie van Defensie weten dat het samen met het Rijksvastgoedbedrijf onderzoek doet op al zijn vliegvelden en dat pfas zijn aangetroffen op de vliegbases van Eindhoven, Gilze Rijen, Deelen, Leeuwarden, Volkel, de Peel en De Kooy. 

Uit een document van de provincie Utrecht blijkt dat ook pfas zijn gevonden op het terrein van de voormalige vliegbasis Soesterberg. Daar wilde de provincie een woonwijk ontwikkelen, maar door de vervuiling liep het project vertraging op. Onderzoek op en rond voormalige vliegbases zijn de verantwoordelijkheid van de huidige terreineigenaren.

De gevonden pfas zijn volgens Defensie afkomstig van blusschuim. ‘Op vrijwel alle locaties waar met dat blusschuim is gewerkt, zijn in meer of mindere mate pfas aangetroffen in de grond, het grondwater en daar waar van toepassing in de waterbodem of het slib.’ Op basis van de hoeveelheden die ze aantreffen, en afhankelijk van de bestemming van de grond, maakt het ministerie afspraken over sanering.

Het onderzoek naar pfas is nog niet afgerond. Volgens Defensie is het een lopend proces, waarbij nieuwe inzichten tot nieuwe onderzoeken leiden. ‘Zie bijvoorbeeld het recente onderzoek in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waaruit blijkt dat er meer activiteiten zijn waardoor pfas in het milieu terecht kunnen komen (bijvoorbeeld wasplaatsen). Ook dit rapport zullen wij tegen onze activiteiten spiegelen en daarop gericht bodemonderzoeken uit laten voeren.’

Het Amerikaanse ministerie van Defensie kijkt ook naar pfas-vervuiling op hun militaire bases in het buitenland, blijkt uit een intern document. Bases in Nederland en België staan ook op de lijst. 

Het Nederlandse ministerie van Defensie zegt bij navraag daar niks vanaf te weten. Maar er is wel beleid voor dit soort situaties, schrijft het in een reactie: ‘Voor alle bases van de Amerikanen in Nederland geldt dat Nederland de Verenigde Staten exclusief gebruik van de terreinen en objecten gunt, maar dat de [Nederlandse] overheid eigenaar blijft. Dat betekent dat het ook de overheid is die ervoor moet zorgen dat wordt voldaan aan Nederlandse wet- en regelgeving, ook wat betreft het milieu en het eventueel opruimen van verontreinigingen.’

Onderwaterleven

Het wrange is: die grootschalige vervuiling had voorkomen kunnen worden. 

In 1974 kreeg de Amerikaanse luchtmacht al van de eigen wetenschappers signalen over de gevaren van pfas in blusschuim. De stoffen stapelden zich op in kleine vissen, de ook in Nederland en België voorkomende Amerikaanse dikkop-elrits (Pimephales promelas). Er mocht niet te veel van het schuim terechtkomen in water met onderwaterleven, aldus de wetenschappers.

In 1991 drongen civiele ingenieurs van de Amerikaanse landmacht er zelfs op aan te stoppen met het dumpen van pfas bij Fort Carson, een legerbasis op nog geen tien minuten rijden van de basis waar familieleden van Mark Favors wonen.

In 2000 stopt het chemieconcern 3M met de productie van pfas-houdend blusschuim, naar eigen zeggen uit vrees voor gezondheids- en milieuschade. Op dat moment hebben de strijdkrachten nog een ruime voorraad, die ze blijven gebruiken. Rond diezelfde tijd maakt het Amerikaanse milieuagentschap (EPA) het ministerie van Defensie attent op de risico’s van pfas zorgen, tegenover het leger. 

Toch gebruikt (en dumpt) het Amerikaanse leger de stoffen nog tot maar liefst 2015. Dan geeft Defensie pas toe dat het jarenlang de omgeving van Colorado Springs heeft vervuild.

Politieke doodsteek

Het verhaal van Favors is zo schrijnend, dat hij in 2019 wordt uitgenodigd voor een hoorzitting in het Huis van Afgevaardigden. Daar valt op dat de leden hem niet echt lijken te horen, en steeds terugverwijzen naar chemiebedrijven als 3M en Chemours. 

Een enkeling (Republikein Bob Gibbs, Ohio) waagt zich eraan te zeggen dat ‘áls het leger inderdaad pfas heeft gedumpt’, het strafbaar is. Daarna steekt hij de loftrompet over de fijne eigenschappen van pfas.

Drie jaar later, op een vroege ochtend in een ontbijttentje in Harlem, zegt Favors: ‘Niemand, Democraat noch Republikein, durft Defensie aan te pakken. Dat is een politieke doodsteek.’ 

Mark Favors

Ik wil vooral toekomstige generaties militairen beschermen tegen pfas

Met een groep veteranen bond hij de strijd aan: ze willen dat tot op de bodem wordt uitgezocht wie waarvoor verantwoordelijk is. ‘Ons zullen ze met respect behandelen.’

Hij wil vooral volgende generaties militairen beschermen tegen pfas, zegt Favors ‘Mijn nichtje zit sinds een aantal jaren bij het leger. We moeten dit oplossen. Zodat de mensen die ons land dienen veilig zijn.’ (Het Amerikaanse ministerie van Defensie is meermaals om een reactie gevraagd. Het is daar vooralsnog niet op ingegaan.)

Tot oktober 2024 blussen Amerikaanse militairen branden nog met pfas-schuim. Dat is voor onder andere de marine zelfs verplicht, omdat het schuim aan strenge eisen moet voldoen. Een daarvan is dat het ‘pfas moet bevatten’. Dat geldt ook voor enkele Amerikaanse bases in Europa, die hetzelfde type schuim moeten gebruiken.

In een volgend artikel laat Follow the Money zien dat ook in Nederland nog met pfas wordt geblust, zij het sporadisch.