Woningmarkt

In de afgelopen jaren kwam bij verschillende woningcorporaties het ene schandaal na het andere naar boven. Het bekendste geval is Vestia, dat door gerommel met derivaten voor bijna 2 miljard euro moest afboeken. De overige corporaties draaiden op voor de schade en berekenden de kosten door aan de huurders. Ook het Rotterdamse Woonbron en het Amsterdamse Rochdale kwamen in het nieuws door schandalen omtrent risicovolle investeringen en graaiende bestuurders. Peter Hendriks volgt het dossier en doet op FTM regelmatig verslag van de ontwikkelingen in deze sector.

166 Artikelen

Woningcorporaties staan voor dilemma: restwarmte of niet?

Woningcorporaties kunnen industriële restwarmte inzetten om woningen te verwarmen. De nieuwe trend is echter isoleren en zonnepanelen installeren, waarbij restwarmte niet nodig is. Is het creëren van restwarmtenetwerken dan wel zo rendabel als het klinkt?

In IJsland hebben ze het goed voor elkaar. Een oneindige hoeveelheid warm water borrelt zo maar op uit de grond. Je kunt alle woningen van Reykjavik er gratis mee verwarmen. Daar komt geen gram CO2 bij vrij. Natuurlijk, wij zijn gezegend met aardgas en dat is in zekere zin veel beter dan uit de grond opborrelend warm water. Je kunt er huizen mee verwarmen, op koken, stroom mee opwekken, bussen op laten rijden en het is ook nog een mooi exportproduct.

Helaas, het tijdperk van onbezorgd het hele land laten draaien op aardgas, loopt ten einde. De aardbevingen in Groningen zijn voor Nederland een geologische kanarie in de kolenmijn: het einde nadert snel. Los daarvan heeft Nederland zich te houden aan internationale afspraken over de uitstoot van broeikasgassen. Het land moet in 2020 tussen 25 en 40 procent minder CO2 uitstoten dan in 1990. Die reductie verloopt tot nu toe moeizaam. In 2015 was de schatting dat die in 2020 slechts 17 procent zou bedragen.

De nul-op-de-meter-woning

Vorig jaar juni deed de rechter echter een uitspraak in een zaak die was aangespannen door milieuorganisatie Urgenda. Hij noemde een afname van minder dan 25 procent onrechtmatig. En het argument van de regering, dat Nederland op wereldschaal maar een zeer beperkte CO2-uitstoot heeft, werd terzijde geschoven.

Een van de grote uitdagingen is om de CO2-emissie van woningen te minimaliseren

Sindsdien staat er extra druk op het CO2-beleid. Een van de grote uitdagingen is om de CO2-emissie van woningen te minimaliseren. Sinds het in zwang raken van isolatiemaatregelen en het installeren van HR-ketels, zijn al behoorlijke stappen gemaakt, maar het moet allemaal nog veel beter. Het ideale huis verbruikt geen gas en produceert per saldo zijn eigen duurzame energie, bijvoorbeeld via zonnepanelen. Zo’n optimaal geïsoleerde woning met duurzame opwekking, heet in het jargon een nul-op-de-meter-woning.

Stroomversnelling

Vooral de woningcorporaties zijn daarmee bezig. Met een aantal bouw- en installatiebedrijven werd in juni 2013 'Stroomversnelling' bedacht, een project waarbij in 2020 111.000 bestaande corporatiewoningen nul-op-de-meter moeten zijn gemaakt. Cobouw, het dagblad voor de bouwsector, meldde onlangs dat deze doelstelling op geen stukken na wordt waargemaakt, maar de corporatiesector beweegt zich gestaag in de richting van de hoge energielabels of zelfs nul-op-de-meter.

Industriële processen zorgen voor een enorme hoeveelheid restwarmte in de vorm van water

Maar er is nog een tweede project gaande, eveneens bedoeld om de CO2-uitstoot van onder meer woningen te verminderen, maar via een totaal andere aanpak. Aansluitend bij de openingszin van dit verhaal kunnen we spreken van de IJslandse benadering: warm water! Het uitgangspunt is dat er in Nederland, door met name industriële processen, een enorme hoeveelheid restwarmte beschikbaar is in de vorm van warm water. Vooral krachtcentrales en vuilverbrandingsinstallaties zijn interessante leveranciers van restwarmte.

Restwarmte als ideaal alternatief

In april 2015 zei minister Kamp, dat hij restwarmte ziet als het ideale alternatief voor aardgas. Hij wees erop dat in grote delen van het land het gasnetwerk aan vervanging toe is. De minister achtte het veel verstandiger om een restwarmtenet aan te leggen, dan een nieuw gasnetwerk.  

Dat het bij het aanleggen van een netwerk van geïsoleerde buizen om enorme investeringen gaat, is wel duidelijk. In Nijmegen heeft Nuon zo’n distributiesysteem aangelegd, dat nu aan 4.000 woningen restwarmte levert. Dat moet oplopen tot 14.000 woningen. Het gaat om restwarmte van de afval energiecentrale ARN. Kosten van het netwerk: 100 miljoen euro.

Verplichte afname is voor veel huishoudens een punt van zorg

Zulke investeringen zijn ze alleen rendabel als de exploitant van het distributienet een groot aantal woningen en gebouwen kan bedienen. In de aangesloten wijken willen de toekomstige energieleveranciers daarom een verplichte aansluiting. Bij stadsverwarming oude stijl was dat nooit zo’n probleem. Maar nu het gebruik van zonnecellen en isolatietechnieken een enorme vlucht nemen, is verplichte afname voor veel huishoudens wel een punt van zorg. Als mensen al gebruik willen maken van restwarmte, dan willen ze er op een redelijke termijn ook weer vanaf kunnen.

Stevige lobby bij woningcorporaties

Emirto Rienhart, onder meer Energie Ambassadeur namens kenniscentrum Platform 31 en Aedes, de belangenbehartiger van de corporatiesector, constateert dat woningcorporaties op het moment het doelwit zijn van een stevige lobby. Volgens Rienhart zijn het vooral de traditionele energieleveranciers die langskomen bij corporaties, om ze ertoe te bewegen hun woningen van een aansluiting voor restwarmte te voorzien. Het liefst moet dat zowel gedaan worden bij bestaande als nog te bouwen woningen.

De Energie Ambassadeur constateert dat de energiemaatschappijen meestal eerst gaan praten met de provincie en de gemeente. Als die eenmaal overtuigd zijn, hebben ze een beter verhaal bij een directeur/bestuurder van een woningcorporatie. Het verhaal komt erop neer dat het belangrijk is dat al die restwarmte niet wordt verspild. De energiemaatschappijen wijzen erop dat verwarmen met restwarmte enorm bijdraagt aan het voldoen van de voor 2021 gestelde energienorm voor corporaties.

Peperduur

Maar is aansluiting op een warmtenet wel in het voordeel van de huurders? Rienhart is daar niet zomaar van overtuigd. ‘De investeringen in dat peperdure warmtenet komen uiteindelijk voor rekening van de huurders en de energiemaatschappijen willen ook nog winst maken.’

De visie van Rienhart is dat het verstandiger is voor corporaties om zich terughoudend op te stellen. ‘Een aansluiting op zo’n warmtenet zet meteen een enorme rem op de motivatie om het energieverbruik te verminderen door gedegen isolatie. Daarbij gaan de ontwikkelingen op het gebied van zonnecellen, accu’s en warmte-koudeopslag razendsnel. In potentie zijn die instaat om veel goedkoper energie te leveren aan de consument dan een warmtenet.’


Emirto Rienhart

"Een aansluiting op zo’n warmtenet zet meteen een enorme rem op de motivatie om het energieverbruik te verminderen door gedegen isolatie"

Warmterotonde

Een interessant project op het gebied van restwarmte is de Warmterotonde in Zuid-Holland. Het is de bedoeling om een grote pijplijn te leggen vanaf de Maasvlakte. Vanaf daar kan restwarmte door de hele provincie worden gedistribueerd. Rotterdam, Den Haag, het kassengebied in het Westland, Leiden Zoetermeer en Dordrecht zouden worden aangesloten op de rotonde.

Vooral de drie kolencentrales op de Maasvlakte worden door de energiesector gezien als belangrijke toekomstige leveranciers van warmte. Dat ligt erg gevoelig, want kolencentrales zijn notoire vervuilers en iemand als Jesse Klaver, fractievoorzitter van Groen Links, is mordicus tegen het gebruik van restwarmte van kolencentrales. Hij ziet ze als vervuilende technologie uit de vorige eeuw en het gebruik van die restwarmte kan hun levensduur verlengen.

Vooral de drie kolencentrales op de Maasvlakte worden gezien als belangrijke toekomstige leveranciers van warmte

Het gaat bij de Warmterotonde dan ook niet alleen om energie van krachtcentrales. Het moet voor iedere geschikte aanbieder mogelijk zijn om warm water in de rotonde te voeden. Vuilverbrandingsinstallaties zijn ook een potentieel belangrijke leverancier van warmte. In het Rijnmondgebied zijn sowieso genoeg industrieën die grote hoeveelheden restwarmte produceren. Ook aardwarmte — die mogelijk in de omgeving van Leiden kan worden gewonnen — kan via de rotonde worden gedistributeerd.

Een kort uitlegfilmpje van WarmteKoude Zuid-Holland over de warmterotonde in Zuid-Holland.

De totale kosten uitgesmeerd over 50 jaar bedragen volgens onderzoeksbureau CE Delft 4,5 miljard euro. Overigens wordt er wel steeds gesproken over 30 tot 50 jaar levensduur van het netwerk. Bij 30 jaar zullen de kosten per jaar een stuk ongunstiger uitpakken. De terugverdientijd van de investering is immers veel korter. Gedurende de gecalculeerde levensduur moet 7 miljard euro op gas kunnen worden bespaard. De rotonde zou het warmtegebruik in de provincie met 14 procent verduurzamen en in 2030 moet 580 kiloton CO2 worden bespaard.

Elders in het land staan soortgelijke projecten in de steigers. Er zouden bijvoorbeeld plannen zijn om de restwarmte van Tata Steel bij IJmuiden te benutten. In de regio Amsterdam wordt volgens Rienhart ook gewerkt aan een vergelijkbaar plan.

De kwetsbaarheid van dit soort projecten blijkt in Brabant, waar de Amercentrale dicht moet

De kwetsbaarheid van dit soort projecten blijkt in Brabant, waar Essents Amercentrale in Geertruidenberg delen van Tilburg en Breda van restwarmte voorziet. In april kreeg de Nederlandse dochter van het Duitse RWE te horen dat de Amercentrale dicht moet. Wat dat betekent voor de afnemers van restwarmte in de regio, waaronder hele wijken in de twee steden, is niet duidelijk. Essent benadrukt dat het leveringscontract nog doorloopt tot 2024.

Nieuwe inkomstenbron

Hoe kijken de energiemaatschappijen aan tegen corporaties als afnemers van restwarmte? Ze gaan ervan uit dat het centraal produceren van elektriciteit op zijn eind loopt en ze zijn dus op zoek naar een nieuw verdienmodel. De handel in restwarmte kan uitgroeien tot een belangrijke nieuwe inkomstenbron. Uiteraard beschouwen ze de corporaties, die meer dan 30 procent van de woningen in Nederland bezitten, als belangrijke potentiële klanten.

De energiemaatschappijen gaan ervan uit dat het centraal produceren van elektriciteit op zijn eind loopt

Een woordvoerder van Eon zegt echter ook te begrijpen dat het geen zin heeft om gloednieuwe corporatiewoningen aan te sluiten op het warmtenet. Die worden immers meteen nul-op-de-meter opgeleverd. Maar voor oudere corporatiewoningen, die nog wel tientallen jaren voor de boeg hebben, ligt het volgens de woordvoerder anders. Hij stelt dat het een te grote investering is om die woningen allemaal onafhankelijk te maken van externe energie. Voor die categorie is volgens hem het gebruik van restwarmte, een goede manier om zonder enorme investeringen de CO2-uitstoot per woning toch aanzienlijk terug te dringen.

 

Netwerkbeheerders

Het ziet ernaar uit dat die warmtenetten er wel gaan komen. Een woordvoerder van de Provincie Zuid-Holland weet te vertellen dat het systeem al rendabel is, als in 10 procent van de warmtebehoefte in de provincie wordt voorzien. De doelstelling is om in 2020 1.000 hectare glastuinbouw te verwarmen en 350.000 woningen te hebben aangesloten.

Opmerkelijk is wel dat nog niemand duidelijk is over wie er nu precies moet gaan investeren in dergelijke netwerken. De energiemaatschappijen lijken in ieder geval een sterke voorkeur te hebben voor een onafhankelijke netwerkbeheerder, dus zij willen niet investeren.

Opmerkelijk is wel dat nog niemand duidelijk is over wie er nu precies moet gaan investeren in dergelijke warmtenetwerken

Hans de Boer, de voorzitter van VNO-NCW, is pleitbezorger voor een groen investeringsfonds waarin vooral de pensioenfondsen zo’n 100 miljard euro moeten storten, een bedrag dat kan worden aangewend voor verduurzaming van de economie. Zolang de financiering echter niet beklonken is, blijft het vooral bij plannenmaken.

Monopolistisch

De boodschap van Rienhart aan woningcorporaties is in ieder geval duidelijk. Wees heel voorzichtig met een keuze voor restwarmte. De ontwikkelingen op het gebied van het lokaal genereren van energie gaat veel te snel, om je nu al langdurig vast te leggen op restwarmte.

De Utrechtse corporatie Bo-Ex heeft al besloten om nieuwe woningen niet meer aan te sluiten op het restwarmtenet in de stad. De corporatie staat op het standpunt dat het energiebewustzijn van huurder het meest toeneemt als ze door hun gedrag zelf invloed kunnen uitoefenen op hun woonlasten. Een warmtenet van een monopolistische aanbieder draagt daar volgens de Utrechters niet aan bij. Bo-Ex heeft gekozen voor zonnepanelen voor alle nieuwe woningen.

Restwarmte geeft de industrie een rechtvaardiging om met hun eigen energieopwekking op de oude voet verder te gaan

Zullen ze in IJsland trouwens ook bezig zijn met isolatie en zonnecellen? Vermoedelijk veel minder, want het warme water voor de centrale verwarming borrelt daar immers gewoon op. En dat is een groot verschil. Hier wordt die warmte uiteindelijk toch door de industrie met fossiele brandstof opgewekt. Echt groen is het dus niet. Restwarmte geeft de industrie ook een soort rechtvaardiging om met hun eigen energieopwekking op de oude voet verder te gaan.

 

 

 

Deel dit artikel, je vrienden lezen het dan gratis

Over de auteur

Peter Hendriks

Gevolgd door 1175 leden

Redacteur Woningmarkt. Signaleert en analyseert problemen waarmee Nederlanders op zoek naar woonruimte worden geconfronteerd.

Volg Peter Hendriks
Verbeteringen of aanvullingen?   Stuur een tip
Annuleren
Dit artikel zit in het dossier

Woningmarkt

Gevolgd door 1368 leden

In de afgelopen jaren kwam bij verschillende woningcorporaties het ene schandaal na het andere naar boven. Het bekendste geva...

Volg dossier