© ibrahim rayintakath

De Deense zaad-invasie: hoe Deense klinieken profiteren van een ongereguleerde markt

Bij Deense spermaklinieken kunnen ‘wensouders’ donoren selecteren op lengte, gewicht- en haarkleur. Commerciële Deense klinieken exporteren rietjes sperma over de hele wereld. Daarbij profiteren ze van een immer groeiende vraag naar donorsperma en een gebrek aan regulering. Het businessmodel van deze klinieken houdt geen rekening met de belangen van het uiteindelijke product: de kinderen die met dit zaad worden geboren. Ook Nederlandse klinieken werken op grote schaal met uit Denemarken geïmporteerd donorzaad.

0:00
Dit stuk in 1 minuut
  • Nederlandse klinieken maken op grote schaal gebruik van donorzaad van commerciëele Deense spermabanken. Die opereren buiten Nederlandse jurisdictie en toezicht. 
  • Voor vijfhonderd euro per maand geven jonge donoren hun sperma, dat de kliniek vervolgens wereldwijd kan exporteren. Zo kunnen ze de biologische vader worden van honderden kinderen verspreid over de wereld. 
  • De European Sperm Bank opende kort geleden een donatiepunt in Amsterdam.
Lees verder

In een felrood, bakstenen gebouw midden in een woonwijk van Kopenhagen huist de European Sperm Bank (ESB). Voor de deur staat een elektrische bakfiets in de vorm van een spermatozoïde. Een medewerker fietst hiermee dagelijks langs de andere twee donatiepunten in de stad, om vers gedoneerd sperma op te halen. Op het hoofdkantoor wordt het zaad ingevroren in rietjes, en voorbereid op transport naar meer dan zestig landen. 

Waar andere landen, ook Nederland, met de grootste moeite spermadonoren vinden, is dat in Denemarken geen probleem. Spermadonatie is in Denemarken de normaalste zaak van de wereld, zegt directeur Annemette Arndal-Lauritzen. ‘Doneren is niet iets is om je voor te schamen, maar eerder iets waar je trots op moet zijn. Donoren komen bij ESB door dezelfde ingang binnen als onze medewerkers.’ 

Arndal geeft enthousiast een rondleiding door het kantoor, met de vrolijke vibe van een start-up. Middenin het kantoor bevinden zich de drie ‘donatiekamers’, sober ingericht met een bankje en een televisiescherm aan de muur. Direct ernaast is het laboratorium, waar de kwaliteit van het zaad wordt gecontroleerd. Een etage hoger staan tientallen stikstoftanks met zaad van zo’n zeshonderd donoren. 

De European Sperm Bank is in 2004 opgericht door oud-medewerkers van de grootste spermabank ter wereld: het eveneens Deense Cryos. Ole Schou, nog altijd aan het roer, begon Cryos in 1987. Geregeld vertelt Schou in interviews hoe hij op zijn 27ste wakker schrok uit een droom over bevroren sperma. 

In de kelder van zijn ouderlijk huis hield Schou naar eigen zeggen zijn eerste experimenten. Hij legde zijn eigen zaad onder de microscoop, die hij van zijn ouders had gekregen, en leerde zichzelf alles over invriestechnieken. 

Vijfendertig jaar later is Cryos de grootste zaadbank ter wereld, met leveringen aan meer dan honderd landen, en met het hoogste aantal geregistreerde zwangerschappen van alle klinieken ter wereld, met een jaarlijkse omzet van 21 miljoen euro. ESB heeft een jaarlijkse omzet van 8,5 miljoen euro. De internationale spermamarkt groeide vanaf 2016 in omzet jaarlijks met ongeveer 5 procent, tot een totale waarde van 4,3 miljard euro, en wordt verwacht tot 2027 verder te groeien tot 5,5 miljard euro. 

‘Wij geven leven aan uw keuze’

Op het eerste gezicht lijken de websites van beide Deense spermabanken een kledingmerk van duurzame Scandinavische kinderkleding. Guitige, blozende baby’s en peuters in weilanden illustreren wervende teksten als ‘wij geven leven aan uw keuze’ en ‘het vinden van de perfecte spermadonor voor het kind van uw dromen begint bij u: begin uw zoekopdracht met de eigenschappen die u het belangrijkste vindt.’ 

Op beide sites zijn donors te selecteren op kleur ogen, etnische afkomst en haarkleur (in zijn kinderjaren en als volwassene), op opleiding, bloedgroep, of hij sproeten in de zomer krijgt, of hij links- of rechtshandig is. Ook hangt er een hoger prijskaartje aan sperma met meer actieve spermatozoïden per milliliter. 

Er zijn ook verschillen tussen Cryos en ESB. Cryos maakt onderscheid tussen basisprofielen en uitgebreide profielen: wil je meer over een donor weten, dan betaal je een hogere prijs per rietje. Met meer geld komt een wensouder te weten welke muziekinstrumenten de donor speelt, wat zijn dromen voor de toekomst zijn, wat zijn lievelingsfilm is. Foto’s van de donor als volwassene kosten eveneens extra: voor 250 euro drie maanden toegang. 

Ties van der Meer, voorzitter van Stichting Donorkind, heeft grote moeite met de manier waarop wensouders een donor kunnen uitzoeken bij de Deense banken. ‘Het kind wordt als een product beschouwd, alsof het een bezit is. Dat het bij Cryos ook nog meer geld kost om een foto te zien van een donorvader, is onethisch. Kinderen van ouders die bereid en in staat zijn meer geld neer te tellen, weten zo meer over hun biologische familie.’ 

‘Onze cliënten willen geen man in de kroeg oppikken: iemand waar je niets van weet en die misschien wel ziektes met zich meedraagt’ 

Die redenering draait de directeur van de European Sperm Bank liever om. ‘Bij ons hebben mensen wat te kiezen, want het gaat om nogal wat: het dna van je kind. In landen als Nederland weet je alleen een paar uiterlijke kenmerken, maar zoiets als opleidingsniveau is voor veel mensen minstens zo belangrijk. Onze profielen zijn uitgebreid, inclusief de impressie van onze medewerkers tijdens de intakegesprekken. In Nederland is het een groot vraagteken wiens sperma je geïnsemineerd krijgt.’ 

Als het sperma naar keuze op voorraad is, kun je met een paar muisklikken een met spermarietjes volgeladen digitale winkelmand (symbool: een kinderwagentje) afrekenen. Binnen een paar dagen worden de rietjes in een speciale koeltank bezorgd bij de kliniek naar keuze: klaar voor gebruik. 

Onuitputtelijk aanbod

Aanvankelijk richtten vooral lesbische koppels, en heterokoppels met fertiliteitsproblemen zich tot de Deense spermaklinieken. De laatste jaren is het aantal vrouwen dat besluit alleen een kind te krijgen rap gegroeid. Vormden alleenstaande vrouwen tien jaar geleden nog geen 10 procent van de clientèle van de European Sperm Bank, nu is dat aandeel gegroeid naar ruim een derde. 

Daar had de pandemie ook de hand in, meent Arndal. ‘Die tijd was voor veel mensen een moment van bezinning. Onze cliënten zijn vaak hoogopgeleide vrouwen die graag een gezin willen starten, en dat nu ook durven. Ze willen geen man in de kroeg oppikken: iemand waar je niets van weet en die misschien wel ziektes met zich meedraagt.’ 

Waar klinieken en ziekenhuizen in Nederland moeite hebben met het werven van donoren om aan de stijgende vraag te voldoen, waardoor de wachttijd kan oplopen tot twee jaar, lijkt het aanbod aan spermadonoren in Denemarken onuitputtelijk. Arndal voert de Deense mentaliteit als reden aan: doneren is in Denemarken normaal. 

Het exclusieve recht op sperma van een donor kun je landelijk afkopen voor 18.000 euro. Wereldwijd kost dat nog eens 10.000 euro extra

Voor het geld doen donoren het niet, zegt ze. Donoren ontvangen zo’n 40 euro aan onkostenvergoeding per donatie. ESB heeft een intern onderzoek gedaan naar de motivatie van donoren. Anderen willen helpen, staat hoog op de motivatielijst, én het idee dat ze hun genen over de hele wereld verspreiden, vinden ze ook mooi. ‘Daar kun je van alles van vinden,’ zegt Arndal lachend, ‘maar die drang zit nou eenmaal in sommige mannen. Een ding is zeker: als je het alleen voor het geld doet, haak je af. Daarvoor duren de onderzoeken te lang en is het te veel gedoe.’ 

Ties van der Meer van Stichting Donorkind, de in 2007 opgerichte stichting die opkomt voor de rechten van donorkinderen, vreest dat de klinieken inderdaad heel goed zijn in het werven van donoren, maar dat zorgvuldigheid ontbreekt. ‘Bedenk: voor veel mensen, bijvoorbeeld studenten, is veertig euro best een aanzienlijk bedrag. Veel jonge mannen overzien de gevolgen niet: ze krijgen kinderen, waarmee ze voor altijd verbonden zullen zijn, net als met de ouders. Ik vraag me af of dat echt duidelijk wordt verteld.’ 

Gemiddeld haalt de kliniek uit één zaaddonatie à 40 euro onkostenvergoeding zes spermarietjes. Die 6,66 euro per rietje is een schijntje in vergelijking met de bedragen waarvoor de kliniek ze verkoopt. Bedragen starten bij 300 euro per stuk en kunnen oplopen tot 2000 euro, afhankelijk van de hoeveelheid spermatozoïden per milliliter, exclusief verzendkosten. Voor een extra genetische analyse betaal je eenmalig 560 euro. Echt duur is het exclusieve recht op spermarietjes van een donor. Voor landelijke exclusiviteit betaal je 18.000 euro, voor wereldwijde exclusiviteit nog eens 10.000 euro extra. 

Gratis fitnessabonnement

In Denemarken mag een kliniek bij het werven van donoren niet zeggen dat donoren een vergoeding krijgen. Met een gratis fitnessabonnement adverteren mag wel. In het openbaar vervoer en op plekken waar veel studenten wonen, hangen posters met oproepen ‘anderen mensen te helpen’ en daarbij ‘je eigen gezondheid onder de loep te nemen’. 

Dat zou Nederland ook moeten doen, denkt Arndal, want met de juiste boodschap zijn veel meer mannen in andere landen ook tot spermadonatie bereid. Met het nieuwe donatiepunt in de Leidsestraat in Amsterdam neemt de European Sperm Bank hier de proef op de som. Eerder opende de Deense spermabank ook in Duitsland en het Verenigd Koninkrijk donatiepunten. 

Op de Nederlandstalige website, gericht op potentiële donoren, staat dat per maand met spermadonatie bij ESB tot 560 euro verdiend kan worden. Uitgaande van 40 euro onkostenvergoeding kan een man voor dat bedrag veertien keer per maand doneren. Is zijn sperma van goede kwaliteit, dan produceert hij op deze manier wel 84 rietjes. ESB registreert en bewaart en registreert ook het in Nederland gedoneerde sperma in Kopenhagen.

Landelijke limieten 

Het maximaal aantal kinderen dat een spermadonor mag verwekken, verschilt van land tot land. In Nederland geldt een limiet van twaalf gezinnen per spermadonor. Andere landen stellen vergelijkbare maxima, maar er zijn ook landen die helemaal geen plafond aanhouden. Zo bestaan er in de Verenigde Staten alleen maar richtlijnen. 

ESB en Cryos respecteren weliswaar de landelijke limieten, maar hanteren geen wereldwijde limiet. Ze tellen de landelijke limieten bij elkaar op. Het sperma van een donor mag in Nederland in hooguit twaalf gezinnen worden gebruikt. In Duitsland is dat maximum vijftien kinderen per donor. Een wereldwijd maximum bestaat echter niet. Hierdoor kunnen Deense donoren de biologische vader zijn van honderden kinderen wereldwijd. 

‘Wij zouden ze nooit halfbroers en halfzussen noemen, maar ‘dna-verbonden mensen’

Uit Deense donaties zijn inmiddels tienduizenden kinderen over de hele wereld geboren. Met het zaad van Cryos zijn al 80.000 zwangerschappen geregistreerd wereldwijd. Met zaadrietjes van ESB zijn sinds 2004 veertigduizend kinderen geboren, waarvan tienduizend in de afgelopen drie jaar. Nederland staat in de top-tien van afnemende landen. En dat uit slechts een paar honderd donoren.

De maxima per land zijn ingesteld met het oog op het risico op incestueuze relaties. Op de vraag hoe het voor een kind is om erachter te komen dat er tientallen halfbroertjes en -zusjes over de hele wereld zijn, reageert Arndal weifelend. ‘Wij zouden ze nooit halfbroers en halfzussen noemen, maar ‘dna-verbonden mensen’. Een donor noemen we ook geen ‘donorvader’. Wij zien het als een taak voor wensouders om de verwachtingen van donorkinderen te temperen. Een daadwerkelijke band met deze mensen, verspreid over de hele wereld, ligt niet in in de lijn der verwachtingen.’ 

Een stuitende redenering, vindt Stichting Donorkind. Van der Meer: ‘Ook kinderen die via donorzaad in een kliniek worden verwekt, hebben recht om te weten wie hun biologische vader is en hoe zij zich daartoe willen verhouden. Het overgrote deel van de donorkinderen spreekt wel degelijk over halfbroers en -zussen wanneer zij verwanten vinden bij hun zoektocht. Ook als dat er veel zijn.’  

Contact tussen nakomelingen

Op Facebook zijn inmiddels meerdere groepen van ouders, die Deens zaad hebben gebruikt, zoals Donor children from Danish sperm banks en Deense donorinfo Belgie/Nederland. Deze groepen laten alleen vrouwen en kinderen toe met een code van de Deense donor van Cryos of ESB. De Nederlandse Facebook-groep heeft als doel ‘halfbroers en -zussen die in meer dan zeventig landen opgroeien, maar wel veel op elkaar lijken, aan elkaar te kunnen koppelen.’ Met de donorcode kun je zo moeiteloos verwanten zoeken, al voor de geboorte van je kind. 

In tegenstelling tot Cryos bezorgt ESB spermarietjes niet rechtstreeks thuis. Dat heeft ESB nooit gedaan, in geen enkel land. Bij bezorging aan huis kunnen vrouwen zichzelf met een speciale kit insemineren. Arndal: ‘Wij leveren alleen aan klinieken.’ 

Bij thuisinseminatie is betrouwbare registreren welke donor waar kinderen heeft voortgebracht onmogelijk. Ook bij leveringen aan klinieken is deze registratie bepaald niet waterdicht. ESB en Cryos zijn afhankelijk van behandelklinieken om vast te leggen of de opgestuurde rietjes tot succesvolle zwangerschappen hebben geleid.

De registratie van hoeveel kinderen een Deense donor heeft voortgebracht, wil ESB niet vrijgeven. Dat maakt een commercieel bedrijf verantwoordelijk voor het controleren van de wettelijke gestelde maxima per donor, en poortwachter als het gaat om donorkinderen die op hun zestiende op zoek gaan naar hun afkomst. 

Een donatie is geen relatie

Volgens het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind uit 1989 heeft ieder kind het recht om te weten van wie het afstamt. In Nederland is het sinds 2004 om die reden niet langer mogelijk om anoniem sperma te doneren. Vanuit Nederland krijg je daarom op de Deense sites automatisch alleen maar ‘open donoren’ te zien: donoren wiens identiteit na zestien jaar mag worden vrijgegeven. 

Anders dan de Nederlandse bevat de Deense grondwet geen artikel dat de status van internationaal recht bepaalt ten opzichte van nationaal recht. Denemarken heeft een dualistisch systeem, dat nationale wetgeving en internationale verdragen als twee aparte systemen beziet, die naast elkaar bestaan. Daarbij komt dat sommige landen artikel 7 van dit verdrag, waarin het recht van het kind staat beschreven zijn of haar ouders te kennen, anders kijken naar de term ‘ouders’. Zo heeft het Verenigd Koninkrijk het verdrag geratificeerd met de opmerking dat daaronder de wettelijke ouders worden verstaan: een donor valt daar niet onder. 

‘Een kind moet niet denken dat de spermadonor op een dag aanschuift voor de zondagse lunch’

Ook de Deense wet bevat geen bepaling over het recht van een kind om zijn ei- of spermadonor te kennen, maar laat aan de wensouders de keuze om voor een anonieme of niet-anonieme donor te kiezen. Denemarken staat anoniem doneren nog altijd toe, waardoor het aantal spermadonoren in Denemarken hoger is dan in landen waar dit niet meer mag, zoals Nederland.  

Een donor kan van idee veranderen als het gaat om het ontmoeten van een donorkind. ‘Het is een donatie, geen relatie,’ zegt Arndal resoluut. ‘Je weet niet wat er in zestien jaar gebeurt. De situatie van een donor kan drastisch veranderen.’ 

Het is aan de wensouders om die verwachtingen te temperen, benadrukt Arndal. Als zij hun kind voorhouden dat op zijn zestiende verjaardag een biologische vader zal verschijnen, kan zo’n figuur in de ogen van het kind mythische proporties krijgen. ‘Een kind moet niet denken dat de spermadonor op een dag zal aanschuiven voor zondagse lunches,’ zegt Arndal. ‘Dat gaat niet gebeuren. Wees realistisch.’ 

Uit principe geen Deens zaad

Bij de meeste Nederlandse klinieken zijn behandelingen met sperma van een buitenlandse bank mogelijk. Medisch Centrum Kinderwens ontvangt wekelijks een bulklevering. Daar kost een rietje dan ook ‘slechts’ 75 euro aan verzendkosten. Alleen het Reinier de Graaf ziekenhuis, het Rijnstate Arnhem en het Amsterdam UMC behandelen niet met buitenlands sperma. 

Het Amsterdam UMC heeft een eigen spermabank zonder Deens zaad. Een principiële keuze, zegt gynaecoloog Monique Mochtar, voorzitter van de werkgroep gameetdonatie van de NVOG (de Nederlandse Vereniging van Obstetrie en Gynaecologie): ‘Wij willen donoren zelf ontmoeten, zodat we kunnen nagaan of de motivatie goed is. De donor moet beseffen dat over zestien jaar, wanneer zijn leven er wellicht totaal anders uitziet, jongvolwassenen contact willen. Zien wij enige twijfel bij de donor, dan adviseren wij: ‘niet doen’. Ik vraag me af of dat bij die Deense banken, uiteindelijk toch commerciële bedrijven, ook gebeurt.’ Als gevolg is de wachttijd voor een behandeling bij het UMC Amsterdam lang: een jaar. Bij klinieken met Deens zaad kunnen wensouders direct starten.

Mochtar voorziet problemen als donorkinderen na hun zestiende contact willen leggen met een buitenlandse donor. ‘Dat is al een heel ingewikkeld moment. Als de donor ver weg woont en een andere taal spreekt, wordt dat alleen maar nog moeilijker. Hier in Nederland is er psychologische begeleiding bij de eerste ontmoeting. Die is met een Deense donor niet voorhanden.’

Wettelijk mogen Nederlandse klinieken alleen samenwerken met buitenlandse klinieken als hun donoren persoonsidentificerende gegevens willen achterlaten voor donorkinderen. In Nederland kan via het Basis Registratie Personen (BRP) het meest recente adres worden achterhaald. Voor Deense donoren is dat niet mogelijk. 

De Stichting Donorgegevens Kunstmatige Bevruchting geeft in haar eigen evaluatie uit 2019 aan dat zij nog niet weet hoe het opsporen van buitenlandse donoren in de praktijk zal verlopen. Mochtar vraagt zich daarbij af hoe het voor een 40-jarige Deense man is om tientallen, misschien wel honderden verzoeken tot contact te krijgen van kinderen uit zaad dat hij twintig jaar eerder in de kliniek achterliet.

Geen garanties op contact

Nu de ESB bijna achttien jaar bestaat, beginnen de eerste donorkinderen zich langzaam te melden. Hoeveel dat er uiteindelijk worden, is nog de vraag. ‘Natuurlijk zijn wij daar ook benieuwd naar, of er veel ontmoetingen uit zullen volgen,’ zegt Arndal. Dat laatste is volgens de directeur niet aan de kliniek. ‘Als een kind zegt dat het de belangrijkste zaak van de wereld is om zijn donor te ontmoeten, zullen we daar zeker ons best voor doen.’ Maar garanties geeft de kliniek niet. 

Als een donor echt geen contact wil, om welke reden dan ook, geeft de Deense kliniek alleen zijn persoonsgegevens in combinatie met een geheimhoudingsclausule, waarin staat dat het kind de identiteit van de donor niet met anderen mag delen. 

In Nederland bepaalde de rechter afgelopen zomer dat bij een dergelijk conflict de belangen van het donorkind in principe zwaarder wegen: de kliniek moet de gegevens verstrekken van een spermadonor die op een later moment voor anonimiteit had gekozen, tenzij er zwaarwegende belangen zijn die anonimiteit te beschermen. Een geheimhoudingscontract zoals ESB gebruikt, bestaat in Nederland niet. 

‘Volgens mij is het voor veel kinderen al interessant om de kliniek te bezoeken waar ze vandaan komen’ 

Een kind, verwekt met Deens zaad, loopt in zo’n geval mogelijk eerst tegen de muur van ESB en Cryos aan, die om de gegevens van de donoren is heen gebouwd, in een vreemde jurisdictie waar anders tegen spermadonatie wordt aangekeken. 

ESB zal de donorkinderen ‘met open armen’ ontvangen, zegt Arndal. ‘Volgens mij is het voor veel kinderen al interessant om de kliniek te bezoeken waar ze vandaan komen. We zijn druk bezig met het opzetten van units waarin we ze de juiste psychologische ondersteuning kunnen bieden.’ 

Het is de vraag of die enorme verantwoordelijkheid zonder toezicht aan een commerciële, buitenlandse partij moet worden toevertrouwd. Ties van der Meer van Stichting Donorkind: ‘De Nederlandse wetgever moet nu ingrijpen en een einde maken aan het gebruik van Deens zaad in Nederlandse klinieken, en niet wachten tot het moment dat de donorkinderen die nu worden geboren over een paar jaar ontdekken dat hun zoektocht op niets uitloopt.’  

Update 7 december: De European Sperm Bank kreeg dit artikel drie weken voor publicatie toegestuurd, maar reageerde daar niet op: het artikel was in de spamfolder beland, was de verklaring. ESB wil op sommige punten zijn uitspraken wilde nuanceren. Waar relevant, is Follow the Money daaraan tegemoet gekomen door het commentaar van de Deense spermabank te verwerken in pop-upkaders.

 

Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten.